ءبىرىنشىسى – ۆاكتسينالاردىڭ ىشىندەگى قاۋىپسىز ءتۇرى
ءبىز بۇعان دەيىن وتاندىق ۆاكتسينانىڭ 5 ءتۇرىن ازىرلەۋمەن اينالىسىپ جاتقان بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى (بقپعزي) عالىمدارىنىڭ زەرتحانالىق جۇمىستارىمەن تىكەلەي تانىسىپ, سول بويىنشا جاريالانعان باس باسىلىمداعى «جابىق جەردەگى جاھاندىق جاڭالىقتار» اتتى ارنايى رەپورتاجىمىزدا ەكپە تۇرلەرىنە تولىق تۇسىنىك بەرگەنبىز. قىسقاشا ەسكە سالساق, اتالعان ينستيتۋتتاعى اسا قاۋىپتى ىندەتتىك اۋرۋلار زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور لەسپەك بەكبولات ۇلى: ء«بىز ازىرلەپ جاتقان ۆاكتسينالاردىڭ ءبىرىنشىسى – يناكتيۆتەلگەن نەمەسە ولتىرىلگەن ۆاكتسينا (بۇل نەگىزىنەن ۆاكتسينالاردىڭ ىشىندەگى قاۋىپسىز تۇرىنە جاتادى), ال ەكىنشىسى – سۋببىرلىكتى, ياكي اقۋىزدىق ۆاكتسينا. ءۇشىنشىسى – رەكومبيناتتى (ۆەكتورلى), ياعني گەندى-ينجەنەرلىك ۆاكتسينا. مۇندا قاۋىپتى ۆيرۋستىڭ رنق-ىنان قاجەتتى بولىگىن الىپ, قاۋىپسىز ۆيرۋستىڭ گەنومىنا سالادى. سوندا اقۋىزى سينتەزدەلىپ, ونى ادامعا سالعان كەزدە اعزادا انتيدەنەلەر پايدا بولادى. ماسەلەن, ءبىز كاپريپوكس ۆيرۋسىنا كوروناۆيرۋستىڭ گەنىن سالدىق. سول كەزدە كاپريپوكس ۆيرۋسى كوروناۆيرۋستىڭ انتيگەندىك اقۋىزىن سينتەزدەيدى. ءدال وسى ۆاكتسينانى ەككەندە ادامنىڭ يممۋندىق جۇيەسى كوروناۆيرۋس كەلدى ەكەن دەپ انتيدەنە شىعارادى. ءتورتىنشى ۆاكتسينا دا – ۆەكتورلى. تەك بۇل ۆاكتسينانىڭ ەكىنشى تۇرىندە كاپريپوكس ۆيرۋسىنىڭ ورنىنا تۇماۋ ۆيرۋسى قولدانىلادى. بەسىنشىسى – ءتىرى ۆاكتسينا. بۇل ءتۇرىن دايىنداۋ ءۇشىن ءبىز سول كوروناۆيرۋستىڭ ءوزىن الىپ, ءتۇرلى ادىستەرمەن زارارسىزداندىرامىز. سوندا ۆيرۋس ءتىرى بولا بەرەدى, الايدا اۋرۋ تۋدىرا المايتىن جاعدايعا تۇسەدى», دەپ تۇسىنىك بەرگەن ەدى.
ەرىكتىلەردىڭ كەيبىرىنە ۆاكتسينانىڭ ورنىنا پلاتسەبو سالىنعان
ال ەندى وسى 5 ءتۇرلى ۆاكتسينانىڭ ءبىرىنشىسى, ياعني ەڭ العاش بولىپ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ تىركەۋىنەن ءساتتى ءوتىپ, كلينيكالىق سىناقتىڭ سوڭعى ساتىسىنا جەتكەنى – QAZVAC (QazCovid-in – ۆاكتسينانىڭ عىلىمي, ال QazVac – برەند اتاۋى) يناكتيۆتەلگەن نەمەسە ولتىرىلگەن ۆاكتسيناسى. ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگتە ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى ميراس داۋلەنوۆ اتالعان ۆاكتسينانى كلينيكالىق زەرتتەۋدىڭ 3-ساتىسى 50 پايىزعا اياقتالعانىن ايتتى.
«قازىرگى ۋاقىتتا 244 ەرىكتىگە جاسالعان كلينيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ 1-2 فازاسى مارەسىنە جەتتى. سونىمەن قاتار 3 مىڭ ەرىكتىگە جاسالعان كلينيكالىق زەرتتەۋدىڭ سوڭعى ساتىسى 15 ساۋىردە 50%-عا اياقتالدى. كلينيكالىق زەرتتەۋلەر حاتتاماسىنا, سونداي-اق دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كلينيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدىڭ بەلگىلى ءبىر مەرزىمى بار ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. ماسەلەن, كلينيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىندە كەم دەگەندە 70 كۇن بولۋى كەرەك. سوندىقتان بىزگە شىدامدىلىق تانىتىپ, تۇپكىلىكتى ناتيجەنى كۇتۋگە تۋرا كەلەدى. قازىرگى تاڭدا عالىمدارىمىز non-stop رەجىمىندە, ياعني توقتاۋسىز, دەمالىس, مەرەكە دەگەندى ۇمىتىپ, كۇنى-ءتۇنى تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ جاتىر. سول سەبەپتى وتاندىق زەرتتەۋشىلەرىمىزگە قولداۋ بىلدىرەيىك», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
ءبىر قىزىعى, كلينيكالىق زەرتتەۋدە ەرىكتىلەرگە ۆاكتسينا دا, سونىمەن قوسا پلاتسەبو (پلاتسەبو دەگەنىمىز – ادامدى «بوس» ءدارى, ياعني بەلگىلى ءبىر دارىلىك قاسيەتى جوق پرەپارات ارقىلى «سەنىممەن» ەمدەۋ) دا قولدانىلعان. بىراق وتاندىق ۆاكتسينانى كلينيكالىق سىناقتان وتكىزۋگە قاتىسقان ادامداردىڭ ەشبىرى نە ۆاكتسينانىڭ ءوزىن, نە پلاتسەبونى قابىلداعانىن بىلمەيدى.
ء«بىز «سوقىر» راندوميزاتسيالانعان زەرتتەۋدى قولداندىق. دەگەنمەن بۇل جاعدايدا ەرىكتىنىڭ ءوزى ناقتى ۆاكتسينا نەمەسە پلاتسەبو العانىنان بەيحابار. سوندىقتان ولار وزدەرى ءمان-جايدى بىلمەيىنشە, ەرىكتىلەر تۋرالى مالىمەتتەردى جاريا ەتە المايمىز. ءتىپتى مەن ءمينيستردىڭ ورىنباسارى رەتىندە ۆاكتسينانى نەمەسە پلاتسەبونى كىم العانىن بىلمەيمىن. مۇنىڭ ءبارىن دەرەكتەردى جاريالاپ, قۇجاتتاردى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە بەرگەننەن كەيىن بىلەمىز. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى بەكىتكەن حاتتاماعا سايكەس بارلىعى قالىپتى تۇردە, الماتى جانە تاراز قالالارىندا ءتيىستى GCP سەرتيفيكاتتارى بار كلينيكالاردا ءجۇرىپ جاتىر. بارشا ەرىكتى اپتا سايىن دارىگەرلەرگە دەنساۋلىعىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى حابارلايدى, كلينيكالارعا ۇنەمى كەلىپ تۇرادى. دارىگەرلەر ولاردى باقىلادى, جانە ەرىكتىلەردەن ۆيرۋسقا ءتان انتيدەنەلەرگە دە, بەيتاراپتاندىراتىن انتيدەنەلەرگە دە سىناما الىنادى», دەدى م.داۋلەنوۆ.
عالىمداردىڭ جالاقىسى ارتادى
وتاندىق ۆاكتسينانىڭ 5 ءتۇرىن ازىرلەپ جاتقان ينستيتۋت سوڭعى ۇلگىدەگى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل تۋرالى عىلىم كوميتەتىنىڭ باسشىسى جاننا قۇرمانعاليەۆا اتالعان ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا مالىمدەدى.
«وتاندىق ۆاكتسينانى ازىرلەپ جاتقان ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ جالاقىسى وسەدى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بقپعزي-دى قولداۋعا قاتىستى كۇردەلى جانە جۇيەلى شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى. مۇندا ينستيتۋتتى قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن, قىزمەتكەرلەرىن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق ونداعى مامانداردىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋ ماسەلەسى بار. بقپعزي-دى مەملەكەتتەن قارجىلاندىرۋ كولەمى 2021 جىلى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەدەن اسىپ, 2,2 ملرد تەڭگەگە كوبەيدى. سونىڭ ىشىندە سوڭعى ۇلگىدەگى قۇرال-جابدىقپەن جابدىقتاۋعا 900 ملن تەڭگەگە جۋىق قاراجات قاراستىرىلدى. بۇل قارجىعا پرەپاراتتارعا ارنالعان ەڭ تومەن تەمپەراتۋراداعى مۇزداتقىشتار, تاڭداۋلى ميكروسكوپتار, فوتومەتر مەن ديستيللياتور, ت.ب. قۇرالدار ساتىپ الىندى. سونىمەن قاتار 2022 جىلى زاتتى 100 ەسەگە دەيىن ۇلكەيتىپ كورسەتەتىن الەمدەگى ۇزدىك, ەلەكتروندى ميكروسكوپقا تاپسىرىس بەرىلمەك. بۇل ميكروسكوپ مولشەرى 12-دەن 15 نانومەترگە دەيىن بولاتىن ميكروورگانيزمدەردىڭ مولشەرى, فورماسى, ىشكى قۇرىلىمى تۋرالى مالىمەتتەر الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى كوميتەت توراعاسى.
ال ينستيتۋتتى جۇيەلى قولداۋدىڭ بۇدان كەيىنگى قابىلدانعان شارالارىنا كەلسەك, بقپعزي قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى ارتادى.
«2022-2024 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ەلدىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەرگە 2,8 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى. بۇل جىلىنا شامامەن 1 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. قازىرگى ۋاقىتتا ينستيتۋت جانىندا بقپعزي قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان 180 پاتەرلىك ءۇش ءۇي سالىنىپ جاتىر. جاقىندا عانا وسى 180 پاتەرگە تۇرمىستىق تەحنيكا, جيھاز جانە باسقا جابدىق ساتىپ الۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 293 ملن تەڭگە ءبولىندى. ياعني ءبىزدىڭ عالىمدار مەن ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرى وسى پاتەرلەرگە كەلگەندە, جايلى ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى بارلىق جاعدايمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلەدى. سونداي-اق جاقىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىك كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا اتالعان ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى جونىندەگى ۇسىنىس تا قولداۋ تاپتى. ەندى بقپعزي عالىمدارىنىڭ ورتاشا جالاقىسى 325 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى, ال اكىمشىلىك جانە قىزمەت كورسەتۋشى پەرسونالدىڭ ەڭبەكاقىسى 250 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتەدى», دەدى ج.قۇرمانعاليەۆا.
ۆاكتسينا ۆيرۋستىڭ جاڭا تۇرلەرىنە توتەپ بەرە الادى
قازىرگى تاڭدا كوروناۆيرۋستىڭ ءتۇرلى شتامى ەلىمىزدە دە تابىلدى. بۇل حالىقتى الاڭداتىپ تۇر. ال QAZVAC وتاندىق ۆاكتسيناسى ۆيرۋستىڭ سوڭعى ۋاقىتتا پايدا بولعان مۋتۋاتسيالارىنا توتەپ بەرە الادى. بقپعزي باس ديرەكتورى كۇنسۇلۋ زاكاريا: ء«بىز الماتى قالاسىنداعى ناۋقاستاردان پاتولوگيالىق ماتەريالدى الدىق. زەرتتەۋلەردى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى جوعارى زەرتحانادا جۇرگىزىپ كەلەمىز. عالىمدارىمىز وسى ۆيرۋستىڭ بريتاندىق جانە وڭتۇستىك افريكالىق شتامدارىن ءبولىپ شىعاردى. وسى شتامداردىڭ گەنەتيكالىق جانە بيولوگيالىق قاسيەتتەرى زەرتتەلۋدە. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بولاشاقتا تەحنولوگياسى جەتىلدىرىلگەن ۆاكتسينالاردى دايىنداۋعا قولدانىلادى. بۇل تەحنولوگيا ءبىر كۇننىڭ ىشىندە جاسالمايدى. باستىسى زەرتتەۋ جۇمىستارى باستالىپ, بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. قازاقستاندىق ۆاكتسينا تۇتاس ۆيرۋستان جاسالعانىن ءتۇسىنۋ كەرەك. وندا ۆيرۋستىڭ بارلىق مۋتاتسيالانعان شتامىنا قارسى تۇرۋعا قاۋقارلى يممۋنيتەتتىڭ پايدا بولۋىنا سەپتەسەتىن ۆيرۋس اقۋىزدارىنىڭ تولىق جيىنتىعى بار», دەدى.
