كوروناۆيرۋس • 14 ءساۋىر، 2021

QAZVAC – وتاندىق عالىمداردىڭ ەرەن ەڭبەگى

1596 رەت كورسەتىلدى

دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن پاندەميا جايلاعالى عىلىمنىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالعانداي. جانە بۇكىل ادامزات عالىمداردىڭ ۆيرۋسقا قاتىستى جاڭالىعىنا، ەڭبەگىنە، زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىنە يەك ارتىپ وتىر. قاۋىپتى ينفەكتسيانىڭ تارالۋىن توقتاتۋعا عىلىمنىڭ عانا قاۋقارى جەتەدى. سونىڭ ىشىندە بيولوگيا عىلىمنىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى – ۆاكتسينا. بۇل رەتتە وتاندىق عالىمداردىڭ ەڭبەگى ەرەن. سەبەبى الەمنىڭ ەشبىر ەلىندە جالعىز ينستيتۋت COVID-19-عا قارسى 5 بىردەي ۆاكتسينا ءتۇرىن ازىرلەپ جاتقان جوق.

ءبىرىنشىسى – ۆاكتسينالاردىڭ ىشىندەگى قاۋىپسىز ءتۇرى

ءبىز بۇعان دەيىن وتاندىق ۆاك­تسي­نانىڭ 5 ءتۇرىن ازىرلەۋمەن اينالىسىپ جاتقان بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروب­لەمالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋتى (بقپعزي) عالىمدارىنىڭ زەرت­حانالىق جۇمىستارىمەن تىكەلەي تانىسىپ، سول بويىنشا جاريالانعان باس باسىلىمداعى «جابىق جەردەگى جاھاندىق جاڭالىقتار» اتتى ارنايى رەپورتاجىمىزدا ەكپە تۇرلەرىنە تولىق تۇسىنىك بەرگەنبىز. قىسقاشا ەسكە سالساق، اتالعان ينستيتۋتتاعى اسا قاۋىپتى ىندەتتىك اۋرۋلار زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور لەسپەك بەكبولات ۇلى: ء«بىز ازىرلەپ جاتقان ۆاكتسينالاردىڭ ءبىرىنشىسى – يناكتيۆتەلگەن نەمەسە ولتىرىلگەن ۆاكتسينا (بۇل نەگىزىنەن ۆاكتسينالاردىڭ ىشىندەگى قاۋىپسىز تۇرىنە جاتادى)، ال ەكىنشىسى – سۋببىرلىكتى، ياكي اقۋىزدىق ۆاكتسينا. ءۇشىنشىسى – رەكومبيناتتى (ۆەكتورلى)، ياعني گەندى-ينجەنەرلىك ۆاكتسينا. مۇندا قاۋىپتى ۆيرۋستىڭ رنق-ىنان قاجەتتى بولىگىن الىپ، قاۋىپسىز ۆيرۋستىڭ گەنومىنا سالادى. سوندا اقۋىزى سينتەزدەلىپ، ونى ادامعا سالعان كەزدە اعزادا انتيدەنەلەر پايدا بولادى. ماسەلەن، ءبىز كاپريپوكس ۆيرۋسىنا كوروناۆيرۋستىڭ گەنىن سالدىق. سول كەزدە كاپريپوكس ۆيرۋسى كوروناۆيرۋستىڭ انتيگەندىك اقۋىزىن سينتەزدەيدى. ءدال وسى ۆاكتسينانى ەككەندە ادامنىڭ يممۋندىق جۇيەسى كوروناۆيرۋس كەلدى ەكەن دەپ انتيدەنە شىعارادى. ءتورتىنشى ۆاكتسينا دا – ۆەكتورلى. تەك بۇل ۆاكتسينانىڭ ەكىنشى تۇرىندە كاپريپوكس ۆيرۋسىنىڭ ورنىنا تۇماۋ ۆيرۋسى قولدانىلادى. بەسىنشىسى – ءتىرى ۆاكتسينا. بۇل ءتۇرىن دايىنداۋ ءۇشىن ءبىز سول كوروناۆيرۋستىڭ ءوزىن الىپ، ءتۇرلى ادىستەرمەن زارارسىزداندىرامىز. سوندا ۆيرۋس ءتىرى بولا بەرەدى، الايدا اۋرۋ تۋدىرا المايتىن جاعدايعا تۇسەدى»، دەپ تۇسىنىك بەرگەن ەدى.

 

ەرىكتىلەردىڭ كەيبىرىنە ۆاكتسينانىڭ ورنىنا پلاتسەبو سالىنعان

ال ەندى وسى 5 ءتۇرلى ۆاكتسينانىڭ ءبىرىنشىسى، ياعني ەڭ العاش بولىپ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ تىركەۋىنەن ءساتتى ءوتىپ، كلينيكالىق سىناقتىڭ سوڭعى ساتىسىنا جەتكەنى – QAZVAC (QazCovid-in – ۆاكتسينانىڭ عى­لىمي، ال QazVac  – برەند اتاۋى) يناكتيۆتەلگەن نەمەسە ولتىرىلگەن ۆاكتسيناسى. ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگتە ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى ميراس داۋلەنوۆ اتالعان ۆاكتسينانى كلينيكالىق زەرتتەۋدىڭ 3-ساتىسى 50 پايىزعا اياقتالعانىن ايتتى. 

«قازىرگى ۋاقىتتا 244 ەرىك­تىگە جاسالعان كلينيكالىق زەرت­تەۋ­لەردىڭ 1-2 فازاسى مارەسىنە جەتتى. سونىمەن قاتار 3 مىڭ ەرىكتىگە جاسالعان كلينيكالىق زەرتتەۋدىڭ سوڭعى ساتىسى 15 ساۋىردە 50%-عا اياقتالدى. كلينيكالىق زەرتتەۋلەر حاتتاماسىنا، سونداي-اق دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كلينيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدىڭ بەلگىلى ءبىر مەرزىمى بار ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. ماسەلەن، كلينيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىندە كەم دەگەندە 70 كۇن بولۋى كەرەك. سوندىقتان بىزگە شىدامدىلىق تانىتىپ، تۇپكىلىكتى ناتيجەنى كۇتۋگە تۋرا كەلەدى. قازىرگى تاڭدا عالىمدارىمىز non-stop رەجىمىندە، ياعني توقتاۋسىز، دەمالىس، مەرەكە دەگەندى ۇمىتىپ، كۇنى-ءتۇنى تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ جاتىر. سول سەبەپتى وتاندىق زەرت­تەۋشىلەرىمىزگە قولداۋ بىلدى­رەيىك»، دەدى ۆيتسە-مينيستر.

ءبىر قىزىعى، كلينيكالىق زەرتتەۋدە ەرىكتىلەرگە ۆاكتسينا دا، سونىمەن قوسا پلاتسەبو (پلاتسەبو دەگەنىمىز – ادامدى «بوس» ءدارى، ياعني بەلگىلى ءبىر دارىلىك قاسيەتى جوق پرەپارات ارقىلى «سەنىممەن» ەمدەۋ) دا قولدانىلعان. بىراق وتاندىق ۆاكتسينانى كلينيكالىق سىناقتان وتكىزۋگە قاتىسقان ادامداردىڭ ەشبىرى نە ۆاكتسينانىڭ ءوزىن، نە پلاتسەبونى قابىلداعانىن بىلمەيدى.

ء«بىز «سوقىر» راندومي­زاتسيا­لانعان زەرتتەۋدى قولداندىق. دە­گەنمەن بۇل جاعدايدا ەرىكتىنىڭ ءوزى ناقتى ۆاكتسينا نەمەسە پلاتسەبو العانىنان بەيحابار. سوندىقتان ولار وزدەرى ءمان-جايدى بىل­مەيىنشە، ەرىكتىلەر تۋرالى مالىمەتتەردى جاريا ەتە المايمىز. ءتىپتى مەن ءمينيستردىڭ ورىنباسارى رەتىندە ۆاكتسينانى نەمەسە پلاتسەبونى كىم العانىن بىلمەيمىن. مۇنىڭ ءبارىن دەرەكتەردى جاريا­لاپ، قۇجاتتاردى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە بەرگەننەن كەيىن بىلەمىز. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى بەكىتكەن حاتتاماعا سايكەس بارلىعى قالىپتى تۇردە، الماتى جانە تاراز قالالارىندا ءتيىستى GCP سەرتيفيكاتتارى بار كلينيكالاردا ءجۇرىپ جاتىر. بارشا ەرىكتى اپتا سايىن دارى­گەر­لەرگە دەنساۋلىعىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى حابارلايدى، كليني­كا­لارعا ۇنەمى كەلىپ تۇرادى. دارى­گەرلەر ولاردى باقىلادى، جانە ەرىكتىلەردەن ۆيرۋسقا ءتان انتيدەنەلەرگە دە، بەيتاراپتاندىراتىن انتيدەنەلەرگە دە سىناما الىنادى»، دەدى م.داۋلەنوۆ.

 

عالىمداردىڭ جالاقىسى ارتادى

وتاندىق ۆاكتسينانىڭ 5 ءتۇرىن ازىرلەپ جاتقان ينستيتۋت سوڭعى ۇلگىدەگى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتا­ماسىز ەتىلەدى. بۇل تۋرالى عى­لىم كوميتەتىنىڭ باسشىسى جان­نا قۇرمانعاليەۆا اتالعان ءباس­پاسوز ءماسليحاتىندا مالىم­دەدى.

«وتاندىق ۆاكتسينانى ازىرلەپ جاتقان ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ جالاقىسى وسەدى. وزدەرىڭىز بىلە­تىندەي، مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بقپعزي-دى قولداۋعا قاتىستى كۇردەلى جا­نە جۇيەلى شارالار قابىلداۋدى تاپ­سىردى. مۇندا ينستيتۋتتى قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن، قىزمەتكەرلەرىن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ، سونداي-اق ونداعى مامانداردىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋ ماسەلەسى بار. بقپعزي-دى مەملەكەتتەن قارجىلاندىرۋ كولەمى 2021 جىلى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەدەن اسىپ، 2،2 ملرد تەڭگەگە كوبەيدى. سونىڭ ىشىندە سوڭعى ۇلگىدەگى قۇرال-جابدىقپەن جابدىقتاۋعا 900 ملن تەڭگەگە جۋىق قاراجات قاراس­تى­رىلدى. بۇل قارجىعا پرەپارات­تارعا ارنالعان ەڭ تومەن تەمپەرا­تۋراداعى مۇزداتقىشتار، تاڭداۋلى ميكروسكوپتار، فوتومەتر مەن ديستيللياتور، ت.ب. قۇرالدار ساتىپ الىندى. سونىمەن قاتار 2022 جىلى زاتتى 100 ەسەگە دەيىن ۇلكەيتىپ كورسەتەتىن الەمدەگى ۇزدىك، ەلەكتروندى ميكروسكوپقا تاپسىرىس بەرىلمەك. بۇل ميكروسكوپ مولشەرى 12-دەن 15 نانومەترگە دەيىن بولاتىن ميكروورگانيزمدەردىڭ مولشەرى، فورماسى، ىشكى قۇرىلىمى تۋرالى مالىمەتتەر الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، دەدى كوميتەت توراعاسى.

ال ينستيتۋتتى جۇيەلى قول­داۋدىڭ بۇدان كەيىنگى قابىلدانعان شارالارىنا كەلسەك، بقپعزي قىز­مەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى ارتادى.

«2022-2024 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ەلدىڭ بيولوگيالىق قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋ­لەرگە 2،8 ملرد تەڭگە قاراستى­رىلدى. بۇل جىلىنا شامامەن 1 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. قازىر­گى ۋاقىتتا ينستيتۋت جانىندا بقپعزي قىزمەتكەرلەرىنە ارنال­عان 180 پاتەرلىك ءۇش ءۇي سالىنىپ جاتىر. جاقىندا عانا وسى 180 پاتەرگە تۇرمىستىق تەحنيكا، جي­ھاز جانە باسقا جابدىق ساتىپ الۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 293 ملن تەڭگە ءبولىندى. ياعني ءبىزد­ىڭ عالىمدار مەن ينستيتۋت قىز­مەتكەرلەرى وسى پاتەرلەرگە كەل­گەندە، جايلى ءومىر سۇرۋگە قا­جەتتى بارلىق جاعدايمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلەدى. سونداي-اق جاقىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىك كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا اتالعان ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى جونىندەگى ۇسىنىس تا قولداۋ تاپتى. ەندى بقپعزي عالىمدارىنىڭ ورتاشا جالاقىسى 325 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى، ال اكىمشىلىك جانە قىزمەت كورسەتۋشى پەرسونالدىڭ ەڭبەكاقىسى 250 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتەدى»، دەدى ج.قۇرمانعاليەۆا.

 

ۆاكتسينا ۆيرۋستىڭ جاڭا تۇرلەرىنە توتەپ بەرە الادى

قازىرگى تاڭدا كوروناۆيرۋستىڭ ءتۇرلى شتامى ەلىمىزدە دە تابىلدى. بۇل حالىقتى الاڭداتىپ تۇر. ال QAZVAC وتاندىق ۆاكتسيناسى ۆيرۋستىڭ سوڭعى ۋاقىتتا پايدا بولعان مۋتۋاتسيالارىنا توتەپ بەرە الادى. بقپعزي باس ديرەكتورى كۇنسۇلۋ زاكاريا:  ء«بىز الماتى قالاسىنداعى ناۋقاستاردان پاتولوگيالىق ماتەريالدى الدىق. زەرتتەۋلەردى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى جوعارى زەرتحانادا جۇرگىزىپ كەلەمىز. عالىمدارىمىز وسى ۆيرۋستىڭ بريتاندىق جانە وڭتۇستىك افريكالىق شتامدارىن ءبولىپ شىعاردى. وسى شتامداردىڭ گەنەتيكالىق جانە بيولوگيالىق قاسيەتتەرى زەرتتەلۋدە. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بولاشاقتا تەحنولوگياسى جەتىلدىرىلگەن ۆاكتسينالاردى دايىنداۋعا قولدانىلادى. بۇل تەحنولوگيا ءبىر كۇننىڭ ىشىندە جاسالمايدى. باستىسى زەرت­تەۋ جۇمىستارى باستالىپ، بەلسەن­دى جۇرگىزىلىپ جاتىر. قازاق­ستاندىق ۆاكتسينا تۇتاس ۆيرۋستان جاسالعانىن ءتۇسىنۋ كەرەك. وندا ۆيرۋستىڭ بارلىق مۋتاتسيالانعان شتامىنا قارسى تۇرۋعا قاۋقارلى يممۋنيتەتتىڭ پايدا بولۋىنا سەپتەسەتىن ۆيرۋس اقۋىزدارىنىڭ تولىق جيىنتىعى بار»، دەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

بالۋان شولاقتىڭ دومبىراسى

ونەر • بۇگىن، 09:00

جازعا سالەم جولدايىق

ونەر • بۇگىن، 08:55

جىلقىشى اۋىلدىڭ جاقسىلىعى

ايماقتار • بۇگىن، 08:54

قانمەن جازىلعان كارتينالار

تاريح • بۇگىن، 08:45

ستۋدەنتتەردىڭ ءسوز سايىسى

ونەر • بۇگىن، 08:41

وڭتايلى ونلاين اۋكتسيون

تەحنولوگيا • بۇگىن، 08:35

قولدى بولىپ جاتقان قاراۋسىز مال

ايماقتار • بۇگىن، 08:30

براكونەرگە بۇعاۋ بولماي ما؟

ايماقتار • بۇگىن، 08:28

2021 جىل – قالپىنا كەلۋ كەزەڭى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:25

كيىك كۇيىك پە؟

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:18

قاۋىپتىڭ بەتىن ۆاكتسينا قايتارادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:15

«وسىعان دەيىن نەگە بىرىكپەدى؟»

مەديتسينا • بۇگىن، 08:13

قورقىنىشتى سەيىلتۋ قۇرالى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:11

ءۇي سالعانعا – ۇلكەن كومەك

قوعام • بۇگىن، 08:05

بارتيمەن شەبەرلىك بايقاستى

تەننيس • بۇگىن، 08:05

«جىگىتتەر بار نارقاسقا...»

سپورت • بۇگىن، 07:59

ەكونوميكا دامۋ جولاعىنا شىقتى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:58

تۇركىستاننىڭ جاڭا ءداۋىرى

قوعام • بۇگىن، 07:55

ۇقساس جاڭالىقتار