تاريح • 12 ءساۋىر، 2021

اۋليەاتا وڭىرىندەگى اۋىر كەزەڭ

205 رەت كورسەتىلدى

قازاق تاريحىنداعى قارا قارىپپەن تاڭبالانعان قاسىرەتتى اشتىقتىڭ زاردابى تۋرالى از ايتىلعان جوق. كوپتەگەن تاريحي دەرەكتە، كوركەم شىعارمادا ءتۇرلى تاعدىر يەلەرىنىڭ قايعىلى ءحالى، جازىقسىز كۇيى بەينەلەندى.

بوز دالانى باۋى­رىنا باسىپ بوزداعان، قاسىرەت كۇيىن كۇڭىرەنە شەرتكەن قارالى ەلدىڭ قالىڭ قايعىسى عالامدى تەڭسەلتتى. ازابى مول اۋىر كەزەڭنىڭ اقيقاتى تالاي جىلداردان كەيىن عانا ارشىلىپ، ايتىلا باستادى. تالاي ۋاقىت بويى تار قاپاستا جاتقان دەرەكتەردىڭ دەنى جالعاننىڭ جارىعىنا شىقتى.

گولوششەكيننىڭ «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن، اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن ۇرانىنىڭ كەسىرىنەن ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرىن اشتىق جايلادى. مۇنداي قاسىرەتتى كەزەڭ اۋليە­اتا وڭىرىندە دە ورىن الدى. جامبىل وب­لىسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساق­تاۋلى تۇرعان قۇجاتتارعا قاراساق، زۇل­ماتتىڭ زاردابى جەرگىلىكتى حالىققا وڭاي تيمەگەنىن كورۋگە بولادى.

جالپى، قازاق دالاسىندا اشتىقتىڭ ءبىر ەمەس، بىرنەشە رەت بولعانى تاريحتان بەلگىلى. ماسەلەن، 1914 جىلدان 1921 جىلعا دەيىن سوزىلعان اشتىقتىڭ دا كە­سىرى ەلگە از تيگەن جوق. وسى قاسىرەتتى كوتەرگەن تۇرار رىسقۇلوۆ 1917 جىلى سول كەزدەگى سىرداريا وبلىسىنىڭ باسشىلارىنا حات جولدايدى. ۇلت قايراتكە­رى ءوز سوزىندە «اۋليەاتا ۋەزىندە كەيبىر اۋىل­دار تۇتاستاي جويىلعان، كەي جەرلەردە 2-3، ءتىپتى 4 بولىستىڭ باسىن بىرىك­تىرىپ، ءبىر بولىس قۇرۋعا بولادى. ۋەزدەگى قىرىلىپ جاتقان مال سانىندا ەسەپ جوق، جۇزدەگەن مىڭى ءولىم-جىتىمگە ۇشىراعان»، دەيدى. وسىدان-اق سول كەزدەگى جاعدايدىڭ قانشالىقتى اۋىر بولعانى تۇسىنىكتى. سونداي-اق ارحيۆ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، 1918 جىلى اۋليەاتا ۋەزىندە 390 مىڭ حالىق بولسا، 1920 جىلى 151 مىڭعا دەيىن كەمىگەن. ەكى-اق جىلدىڭ اراسىندا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تەڭ جارتىسى اشتىقتان وپات بولىپ، تاعدىر تالكەگىمەن بوسىپ كەتكەن. ءبىر عانا سارىسۋ اۋدانىندا 1930 جىلى جالپى مال باسى 472 مىڭ 364 بولسا، 1933 جىلى نەبارى 3567 باس مال عانا قالعان. ال اشتىقتىڭ سول كەزدەگى اۋليەاتا ءوڭىرىنىڭ بارلىق اۋدانىن جاي­لاعانىن ەسكەرسەك، قىرىلعان مالدىڭ سانىندا ەسەپ جوق دەۋگە بولادى.

اشتىقتىڭ قاسىرەتى ەل اراسىندا «كى­شى جىلان»، «ۇلكەن جىلان» دەگەن اتاۋلارمەن دە بەلگىلى. قازاق دالاسىن وتارلاۋ ساياساتىنىڭ سالقىنى وتىزىنشى جىلدارى حالىقتى تاعى دا اشتىق­قا ۇشىراتتى. بۇل تۋرالى ءبىراز دەرەك جامبىل وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ 50-قورىندا ساقتالعان. «ۇلكەن جىلان» اتالىپ كەتكەن 1932 جىلعى اشتىق كەزىن­دە دە تالاي ەل بوسىپ كەتتى. اشتىقتان ول­گەندەردىڭ سانىندا دا ەسەپ جوق. سول جىل­عى اشتىق تۋرالى تۇرار رىسقۇلوۆ ستالين، كاگانوۆيچ، مولوتوۆتارعا حات جازىپ، قازاقتاردىڭ اۋىر ءحالىن اشىنا باياندايدى. حاتتىڭ «قاراشا ايىندا قونىسىنان اۋعانداردىڭ حال-جاعدايى قازاقستاننىڭ ءوز ىشىندە دە ءماز ەمەس. كوپ­تەگەن قالالار (اۋليەاتا، شىمكەنت، سەمەي، قىزىلوردا جانە تاعى باسقا) مەن تەمىر جول ستانتسيالارىندا ولگەن قازاقتاردىڭ ءمايىتىن كۇن سايىن قالا سىرتىنا الىپ كەتىپ جاتادى. شۋ اۋدانىندا، اۋدان ورتالىعى نوۆو-ترويتسك اۋىلىندا كۇن سايىن 10-12 قازاق ولەدى»، دەگەن جولدارىنان دا ۇلتتىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىر ناۋبەتتى كورەمىز. جانتۇرشىگەرلىك دەرەكتەر بۇدان ءارى جالعاسادى.

ال 1933 جىلعى قاڭتار ايىنىڭ ەكىنشى بەسكۇندىگىنىڭ وزىندە-اق 24 ادامنىڭ سۇيەگى تابىلعانى، باسى اۋعان جاققا بوسقان ايەلدەردىڭ جولدا قاراقشىلاردىڭ شا­بۋىلىنا تاپ بولىپ، شاراسىزدان بالالارىن سۋعا لاقتىرعانى، 5-6 قاڭتاردا اۋليەاتا شايحانالارىندا ءۇسىپ ولگەن 20 بالانىڭ سۇيەگىنىڭ تابىلعانى، سول كەزدە 84 ەرەسەك ادامنىڭ اشتان ولگەنى – تاريحي شىندىق. سونداي-اق مەركى، تالاس، شۋ اۋداندارىندا دا مال باسى كۇرت كەمىگەن. دەگەنمەن ارحيۆ قۇجاتتارىن­دا 1931-1933 جىلدارداعى اشتىق كەزىندەگى ادام جانە مال شىعىنى تۋرالى ناقتى مالىمەت كەزدەسپەيدى. بىراق جۋرناليست ەدىل اليەۆتىڭ ارحيۆ دەرەكتە­رى نەگىزىندە جازىپ شىققان «جان قاي­­عى» دەگەن كىتابىنا ۇڭىلگەنىمىزدە، اشتىق كەزەڭىندەگى ورنى تولماس شىعىن تۋرالى كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە ۇشىراستىق. ول ءوز ەڭبەگىندە «اسىرەسە 1931-1932 جىل­دار ارالىعىندا ءولىم-ءجىتىم مول ورىن العان. ءتىپتى شىعىن 1930 جىلى دا كوپ بولعانى بايقالادى. وسى ءبىر ەسەپ-سا­ناق مالىمەتى بويىنشا 1930 جىلمەن سا­لىستىرعاندا 1931 جىلى مال باسى 67،6 پا­يىزعا كەمىسە، 1932 جىلى 1931 جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىش 56،1 پايىز بولعان. 1933 جىلى 1932 جىلمەن سالىستىرعاندا مال 24 پايىزعا ازايعان»، دەگەن دەرەكتى كەلتىرەدى. سونداي-اق ەل اراسىندا اشتىقتىڭ سالدارىنان سۇزەك، وبا سياقتى قاتەرلى اۋرۋلاردىڭ تاراعانى تۋرالى دا مالىمەتتەر دە بار.

ميحايل كالينيننىڭ جانە وزگە دە باس­شىلاردىڭ حالىقتى اشتىقتان قۇتقارۋ كەرەكتىگىن ايتىپ، جانى اشىعانسىپ، كو­ميسسيا قۇرعانى بەلگىلى. بىراق بۇل وز­دەرىن اقتاۋدىڭ ءبىر ءتۇرى ەدى. بۇكىل قا­زاق دالاسى اشتىقتان زارداپ شەگىپ، اشتان بۇراتىلىپ ءولىپ جاتقاندا، جوعا­رىدان كەلگەن بۇيرىق بويىنشا 1921 جىلى اۋليەاتالىقتار «ۆولگا» بويىن­دا اشىققان ەكى مىڭ بالانى ارنايى اشىلعان بالالار ۇيىندە تاماقتاندىر­عان، كيىندىرگەن دەگەن دەرەك كەزدەسەدى. وكىنىشكە قاراي، مۇنداي قامقورلىقتى سول كەزدەگى قازاقتار كورگەن جوق. اشتىققا قارسى قۇرىلعان بۇل كوميسسيا 1923 جى­لى تاراتىلادى. دەي تۇرعانمەن، سول كە­زەڭ­دەردە اشتىقتان زارداپ شەككەن ايماقتارعا ازداپ مەملەكەتتىك كومەك تە بەرىلە باستاعان ەكەن. الايدا ورتالىق كوميتەتتەن ارنايى كەلگەن تەكسەرۋ كو­ميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى اۋليەاتا جە­رىندەگى قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىنىڭ اشارشىلىقپەن قارسى كۇرەس كەزەڭىندە اتقارعان جۇمىستارىنا ساراپتاما جاسايدى. ناتيجەسىندە، اشتىق سالىقتارىن تالاۋعا سالدى دەگەن سەبەپپەن كوپتەگەن قىزمەتكەر اۋىر جازالاردى ارقالاپ كەتكەن. ماسەلەن، اۋليەاتا ماڭىنداعى بوتامويناق-المالى بولىسىنا قاراس­تى 4-اۋىلدا ورنالاسقان اش ادامداردى تاماقتاندىرۋ پۋنكتىندە نەبارى 600 عانا ادام قالعانى انىقتالعان. ال بۇل جەردە تىركەلگەن ادام سانى 1850 بولعان ەكەن. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە بۇل جەردەن دە جۇزدەگەن ادام جوعالىپ كەتكەن. كوپ­شىلىگى تاماقتاندىرۋ ورىندارىنىڭ نا­شار بولعاندىعىنان كۇدەر ءۇزىپ، حا­لىق تىعىز ورنالاسقان اۋىلدارعا قا­راي باس ساۋعالاعان. بۇل – سول كەزدەگى تاماق­تاندىرۋ ورىندارى جۇمىسىنىڭ نا­شار­لىعىن كورسەتەتىن ءبىر عانا دەرەك. ارحيۆتەن مۇنداي جۇزدەگەن دەرەك تابۋعا بولادى. وسىنداي جاعدايلار اۋليە­اتا وڭىرىندەگى مەركى، اقىرتوبە تاماق­تاندىرۋ پۋنكتتەرىندە دە كەزدەسەدى.

حالىقتى اشتىقتان قۇتقارۋ جونىندەگى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ەڭبەگى تاريحتان ءمالىم. ول ادامداردى تاماقتاندىرۋ ءۇشىن 40 ميلليون رۋبل بولگىزۋدى كوزدەيدى. سول سياقتى، اۋليەاتا ۋەزى بويىنشا قۇرىلعان اشتىققا قارسى كۇرەس جونىن­دە­گى كوميتەتتىڭ قىزمەتكەرى ءۇسىپالى نۇرشانوۆتىڭ دا المالى پۋنكتىندەگى بەس جۇزدەن استام ادامنىڭ اۋىر ءحالىن، تاماقتىڭ تۇراقتى بەرىلمەيتىنىن ايتىپ، ءتيىستى ورىندارعا حات جولداۋى ەرلىكپەن پارا-پار ەدى. سول ءبىر قاسىرەتتى جىلدارى ەلگە جانى اشىعان تالاي نۇرشانوۆ سىندى ازامات بولدى. وكىنىشكە قاراي، كوبىنىڭ ەسىمى ەل جادىنان ءوشىپ، ۋاقىتتىڭ تاساسىندا قالىپ قويدى. اشتىق سالدارىنان قانشا ادامنىڭ سۇيەگىنىڭ دالادا قۋراپ قالعانى دا بەلگىسىز ەدى.

قازاق دالاسىنداعى قايعىلى كەزەڭ­دەردىڭ سۋرەتى تاريح تولقىنىندا تۇنىپ تۇر. ادامنىڭ ەتىن ادام جەگەن ۋاقىتتىڭ قاسىرەتى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. حالىق­تا «جۇت – جەتى اعايىندى» دەگەن ءسوز بار. ءوزى اشتىقتان ارىپ-اشقان ەلدىڭ باسىنان سول كەزەڭدەردە قارا بۇلت ارىلعان جوق. اۋليەاتا وڭىرىندە اشتىقپەن بىرگە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن دە قاتار ءجۇردى. ماسەلەن، سول كەزدەگى «قۇمجوتا» كولحوزى پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى التىبەك تىلەۋكەەۆ 1933 جىلى ۇيىنە مولدا شاقىرىپ، قايتىس بولعان اكەسىنە قۇران وقىتادى. كوپ ۇزاماي ونىڭ ۇستىنەن ارىز-شاعىم ءتۇسىپ، اقىرى اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. وسى سياقتى ايانىشتى تاعدىرلار كوپتەپ كەزدەسەدى. مۇنداي كەزەڭدە كوپتەگەن قۇرباندىقتىڭ شولاقبەلسەندىلەردىڭ پارمەنىمەن جۇزەگە اسقانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. دەگەنمەن قازاق تاريحىنداعى قارالى كەزەڭنىڭ بىرىنەن سانالاتىن اشتىقتىڭ اقيقاتى ۇرپاق ساناسىنان ەشقاشان وشپەيدى. عالامنىڭ، ادامنىڭ، قوعامنىڭ قاسىرەتى ۇلى دالانىڭ قاتپار-قاتپارىندا جازۋلى تۇر. ونى ۋاقىتتىڭ داۋىلى دا، جاۋىنى دا وشىرە المايدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

كيىكتەردىڭ تولدەۋ كەزەڭى باستالدى

فوتوگالەرەيا • بۇگىن، 12:07

«بارىستىڭ» العاشقى ترانسفەرى

حوككەي • بۇگىن، 08:50

«ءان» بە، «ءۇن» بە؟

رۋحانيات • بۇگىن، 08:36

جۋرناليست قاسىم

رۋحانيات • بۇگىن، 08:34

ءسوز سويىل: ءازىل-وسپاق

رۋحانيات • بۇگىن، 08:32

دالالىق وركەنيەت تاعىلىمى

تاريح • بۇگىن، 08:23

بالاباقشانىڭ جوعىنان بارى جاقسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

كاسىپكە باۋلۋ – قاسيەتتى بورىش

ايماقتار • بۇگىن، 08:16

اتى-جونىمىزگە اباي بولايىق

قوعام • بۇگىن، 08:14

ءۇي ىشىندەگى ۇيلەسىم

پىكىر • بۇگىن، 08:06

قوي باققان وزار...

ايماقتار • بۇگىن، 08:03

حالىقارالىق قۇجاتتار قابىلداندى

قازاقستان • بۇگىن، 07:58

ايسبەرگ اقيقاتى

ادەبيەت • كەشە

جوق كىتاپتى ىزدەۋ

ادەبيەت • كەشە

كرەست-كەدەرگى...

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار