تاريح • 12 ءساۋىر، 2021

«قىرىق قىز» – تۇركى حالىقتارىنا ورتاق مۇرا

732 رەت كورسەتىلدى

ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ادەبي مۇرالار از ەمەس.

سونىڭ ءبىرى – كولەمدى دە كوركەم «قىرىق قىز» ەپوسى. ايەلدەردىڭ وتانشىلدىعى مەن باتىرلىعىن دارىپتەيتىن بۇل جىردىڭ وقيعاسى دا، قۇرىلىمى دا وزگەشە. «قىرىق قىز» تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەر تۇركى جۇرتىندا، ونىڭ ىشىندە ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ءبىرازىندا كەزدەسەدى دەسەك تە، اتالعان جىردىڭ كولەمدى ءارى كوركەم نۇسقالارى بۇگىنگى كۇنگە قازاق پەن قاراقالپاق جىراۋلارى ارقىلى جەتكەن.

قاراقالپاق جىراۋلارى جىرلاعان «قىرىق قىز» ەپوسىنىڭ وقيعاسى مىناداي: ەرتە زاماندا تۇركىستان، ساركوپ اتتى قالاداعى نوعايلى ەلىندە داۋلەتى مول، اللايار دەگەن بايدىڭ التى ۇلى مەن گۇلايىم اتتى سۇلۋ، اقىلدى ءارى باتىر قىزى بولعانى ايتىلادى. گۇلايىم اكەسىنەن سۇراپ العان ميۋالى جەرىنە قورعان سالدىرىپ، قاسىنا قىرىق قىز جيناپ، ولاردى سوعىس ىسىنە دايارلايدى. وسى وقيعالاردىڭ اراسىندا گۇلايىمگە عاشىق ءاشىر، امانقۇل، سايەكە، حورەزم باتىرى ارىسلان ەسىمدى جىگىتتەردىڭ جانە اللايار بايدىڭ شوپانى جۇرىننىڭ باتىر قىزعا ىنتىزارلىقتان تۋعان الۋان ءتۇرلى ىستەرى باياندالادى. قىزدار تاۋدا جۇرگەندە قالماق حانى سۇرتايشا ساركوپقا باسىپ كىرىپ، اللايار مەن التى ۇلىن ءولتىرىپ، قالانىڭ باتىرى وتباسقاندى جارالاپ، قولعا تۇسىرەدى. ەلگە كەلگەن گۇلايىم سۇرتايشانىڭ ەلدى شاپقانىنان حاباردار بولادى دا، قالماقتارعا قارسى سوعىسقا دايىندالىپ، دەربەنتتاۋدا سۇرتايشانىڭ اسكەرى مەن قىرىق قىزدىڭ اراسىندا ۇرىس بولادى. ەلىنەن بەزىپ اقبۇلاقتىڭ بويىن مەكەن ەتىپ وتىرعان حورەزم باتىرى ارىسلان گۇلايىممەن جاۋعا بىرگە اتتانىپ، گۇلايىم سۇرتايشا حاندى، ارىسلان ءداۋ سيپاتتى قالماق باتىرى قارقاشىقتى ولتىرەدى. تۇتقىنداعى ەلىن قۇتقارىپ، تۇركىستانعا كەلىپ، ارىسلان مەن گۇلايىم شاڭىراق كوتەرىپ، توي بەرەدى. سول كەزدە ارىسلان باتىردىڭ حورەزمدەگى ەلىن نادىرشە كەلىپ شابادى. بۇل حاباردى ەستىپ، ارىسلان باتىر گۇلايىم، ساربينازدارمەن بىرگە اتتانىپ، جاۋدى جەڭەدى. وسىلايشا، حورەزمگە بەيبىتشىلىك پەن ادىلدىك ورناتىپ، ءار حالىقتان بي سايلاپ، گۇلايىم مەن ارىسلان تۇركىستانعا قايتادى.

جالپى، بۇل جىردىڭ قاراقالپاق اراسىندا ەكى نۇسقاسى بار. ءبىرى – 1938 جىلى قۇربانباي تاجىباەۆتان، ەكىنشىسى 1960 جىلى قياس قايرەتدينوۆتەن جازىپ الىنعان. قياس جىراۋدىڭ نۇسقاسىندا گۇلايىمنىڭ اكەسىنىڭ ەسىمى بۋراباي، سۇيگەن جىگىتىنىڭ اتى قىرىمداعى نوعاي باتىرى قىران، ەلىن شاباتىن قالماقتىڭ حانى ەلەكسان دەپ كورسەتىلەدى.

قاراقالپاق جىراۋلارىنىڭ نۇسقالارىندا:

ەرتەدە، ەرتە زاماندا،

حالىق ەزىلگەن تاباندا،

ءتۇپ بابامىز ون ساندا،

از نوعايلى ەلىندە،

– دەپ باستالسا، بەسقالالىق بەلگىلى قازاق جىراۋى قايروللا يمانعاليەۆ جىرلاعان «قىرىق قىز» جىرىندا:

قازاق، نوعاي حالقىنان،

باقتيار دەگەن باي بولعان.

ءتورت ت ۇلىگى ساي بولعان.

دۇشپاننان كەگىن العانداي،

قايراتتى، وتكىر جان بولعان،

– دەپ كەلەدى.

ەپوستىڭ قاراقالپاقشا، قازاقشا نۇسقالارىندا دا وقيعانىڭ «نوعايلى ەلىندە» باستالۋى بۇل جىردىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىرتۇتاس داۋىرىندە پايدا بولعانىنان دەرەك بەرەدى.

ەكى حالىقتىڭ جىراۋلارى جىرلاعان «قىرىق قىز» ەپوسىنىڭ سيۋجەتتەرى ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن. كەيىپكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرى مەن وقيعا وتكەن جەر اتاۋلارىندا عانا وزگەشەلىكتەر بار. ادەبيەتتانۋشى عالىمدار قاھارماندىق ەپوستاردى ەجەلگى اڭىز-جىرلار، تاريحي جىرلار دەپ جىكتەيتىنى بەلگىلى. «قىرىق قىز» ەپوسىن مازمۇنىنا قاراپ، اڭىز-جىرلارعا جاتقىزۋعا بولادى.

بايقاعانىمىزداي، قاراقالپاق جىراۋلارى جىرلاعان «قىرىق قىز» جىرىنىڭ وقيعالارى تۇركىستان جەرىندە ءوربىپ، قىرىق قىزعا باسشىلىق ەتەتىن باتىر قىزدىڭ اكەسىن باي دەپ سيپاتتاسا، قازاق جىراۋلارى جىرلاعان بۇل جىردىڭ وقيعالارى قازىرگى قاراقالپاقستان ايماعىنداعى تورتكۇل تاۋىنىڭ توڭىرەگىندە بولادى، مۇندا قىزدىڭ اكەسى حان دەپ سۋرەتتەلەدى. جىردىڭ جالپى مازمۇنىن قىسقاشا بايانداساق، تورتكۇل تاۋىنىڭ كوكشە جاعىنداعى «قارابۇلاق» دەگەن جەردە باقتيار حاننىڭ التى ۇلى مەن حانشايىم اتتى باتىر، بالۋان، شەشەن قىزى بولادى. حانشايىم اكەسىنەن ويماۋىتتىڭ ويىنداعى ميالى دەگەن جەردى سۇراپ الىپ، قىزىل قورعان سالدىرادى دا، ەل ارالاپ قىزدار جيناپ، ءشول مەن تاۋ اراسىنا بارىپ، ولارعا سوعىسۋدىڭ سان ايلاسىن ۇيرەتەدى. قىزدار مىنەتىن تۇلپارلاردى سىنشىلاردىڭ سىنىنان وتكىزەدى. حانشايىمنىڭ قىرىق قىزى كوكشەتاۋدا (كوكشەتاۋ – تورتكۇل اۋدانىنداعى تاۋدىڭ اتاۋى. بەسقالا قازاقتارى ءالى كۇنگە دەيىن ونى كوكشە دەپ اتايدى) تۇلپار جارىستىرىپ، كوكپار تارتىپ جۇرگەندە قاراشا اتتى قالماقتىڭ حانى تىنىش جاتقان باقتيار حاننىڭ ەلىن شاۋىپ، حان مەن التى ۇلىن ولتىرەدى دە، حالقىن توناپ، بالالار مەن جەسىرلەرىن الىپ كەتەدى. تاۋدا قىرىق كۇن بولىپ ورالعان قىرىق قىز ەلىنىڭ قىرىلعانىن كورەدى. قاتتى قايعىرعان قىزدار جاۋدىڭ سوڭىنان قۋىپ، مال-مۇلكىن الىپ بارا جاتقان كەرۋەنگە جەتىپ، ەلگە قايتارادى. قاراشا حاننان كەگىن الۋ ءۇشىن ونى ىزدەپ بارىپ، ەلىن شاۋىپ، حاننىڭ باسىن الادى. تۇتقىنعا تۇسكەن حالقىن ءوز ەلىنە الىپ كەلگەن قىرىق قىزدىڭ ەرلىگى مەن اقىل-پاراساتىنا ريزا بولعان جۇرتشىلىق ولاردى ارداق تۇتىپ، «قىرىق قىز» قالاسىن سالدىرادى.

حانشايىم ەرلىگىمەن تانىلعان ءالشورا اتتى باتىرعا تۇرمىسقا شىعىپ، ولاردان بىلەۋلى دەگەن بالا تۋادى. ول بالانىڭ قۇرمەتىنە دە «بىلەۋلى» قورعانىن سالدىرادى. قوساعىمەن قوسىلىپ، حانشايىم وسىلايشا باقىتتى ءومىر سۇرەدى.

قاراقالپاق جىراۋلارى جىرلاعان «قىرىق قىز» ەپوسىنىڭ نۇسقاسىندا اللايار، گۇلايىم، ارىسلان، ءاشىر، امانقۇل، سايەكە، جۇرىن، سۇرتايشا (قالماق حانى)، وتباسقان، التىناي، نادىرشە، ءساربيناز، قۇڭقار ءتارىزدى كەيىپكەرلەردىڭ اتى اتالسا، قازاقشا جىرلانعان «قىرىق قىز» ەپوسىندا باقتيار، حانشايىم، قاراشا (قالماق حانى)، ءالشورا، بىلەۋلى اتتى ت.ب. كەيىپكەرلەر كەزدەسەدى.

«قىرىق قىز» ەپوسىنىڭ قاراقالپاقشا نۇسقاسى تۇڭعىش رەت 1949 جىلى باسپا بەتىن كوردى، ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ تاشكەنت، ماسكەۋ، پەتەربور قالالارىندا جارىققا شىقتى. وسى جىردىڭ جەلىسىندە دراما، بالەت پەن ادەبي شىعارمالار دا جازىلدى. ال قازاقشا نۇسقاسىن حالىق اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناۋشى، فولكلورشى-عالىم قىدىرالى ساتتاروۆ 1985 جىلى حوجەلى قالاسىنىڭ تۇرعىنى، اتاقتى اقىن-جىراۋ قايروللا يمانعاليەۆتەن جازىپ العان. جىردىڭ تولىق نۇسقاسى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا ساقتالعان. ق.ساتتاروۆ جىرعا «قىرىق قىز» ەپوسىن جىرلاعان قازاقتىڭ جىراۋلارى – ۇكى جىراۋ، جاسكىلەڭ، باقى، جاقىپ، بىتەگەن. باقى جىراۋدىڭ بالاسى ماقۋىتتان قايروللا يمانعاليەۆ ۇيرەنگەن دەگەن تۇسىنىك بەرەدى.

بۇل اتالعان ونەرپازداردىڭ كوبى نەگىزىنەن ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن بولسا، «قىرىق قىز» ەپوسىن حح عاسىردا دا جىرلاعان قازاق جىراۋلارى رەتىندە جاقىپ قۇتىمان ۇلى (1881-1956)، قايروللا يمانعاليەۆ (1907-1987)، ناۋرىزبەك نۇرجاۋباي ۇلى (1931-1994) سىندى ەسىمدەردى اتاي الامىز. عالىم، حالىق اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناۋشى كوبەي سەيدەحانوۆ «قاراقالپاق فولكلور ەكسپەديتسياسى» ماقالاسىندا: «ناۋرىزبەك قول سوزىم جەردە كەبەجەگە سۇيەۋلى تۇرعان دومبىراسىن الىپ، ءوزىنىڭ «تانىستىرۋ جىرىن» ايتتى. «بۇحارباي باتىر»، «قۇلبەك»، «سەگىز سەرى» داستاندارىنان ءۇزىندى تىڭدادىق. قاراقالپاقتىڭ «قىرىق قىزىن» دا جاتتاپتى. ونىڭ «گۇلايىم» اتالاتىن ءبولىمىن قازاقشا ايتىپ بەردى» دەپ جازادى. بۇل دەرەك اتاقتى جىراۋ ناۋرىزبەك نۇرجاۋباي ۇلىنىڭ رەپەرتۋارىندا دا «قىرىق قىز» ەپوسىنىڭ بولعانىن دالەلدەيدى. بىراق ناۋرىزبەك جىراۋ جىرلاعان بۇل جىر جازىپ الىنباعان سياقتى، ازىرگە قولجازباسىن كەزدەستىرە المادىق.

بەرتىنگە دەيىن قاراقالپاقستاندا «قىرىق قىز» ەپوسىنىڭ اۆتورى رەتىندە قاراقالپاق جىراۋلىق ءداستۇرىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان جيەن تاعاي ۇلىنىڭ ەسىمى اتالىپ كەلدى. جيەن جىراۋدىڭ اۆتورلىعىمەن اتالعان جىر 1959 جىلى قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ، الماتىداعى «قازاق مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت» باسپاسىنان 23 مىڭ دانامەن جارىق كوردى. الايدا وزبەكستان مەن قاراقالپاقستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قابىل ماقسەتوۆ 1993 جىلى نوكىس قالاسىندا جارىق كورگەن «قىرىق قىز: قاراقالپاق حالىق داستانى» كىتابىنىڭ العىسوزىندە: «قۇربانباي، يا قياستىڭ «قىرىق قىز» جىرى جيەن دەگەن جىراۋدان قالىپتى» دەگەن سوزدەرىنە نەمەسە بولار-بولماس باسقا دا بولجامداردى نەگىز ەتىپ، «قىرىق قىز» جيەن جىراۋدىڭ شىعارماسى دەيتىندەر بار. مۇنىڭ قاتە پىكىر ەكەنىن «قىرىق قىزدىڭ» قۇربانباي جانە قياس جىراۋلاردىڭ نۇسقالارىن سالىستىرساڭىز انىق بايقايسىز. «الپامىس»، «قوبىلاندى»، «قىرىق قىز» اۆتورلارىن ىزدەۋدىڭ كەرەگى جوق. ولاردى تابۋ دا مۇمكىن ەمەس» دەپ جازادى.

فولكلورشى عالىم قىدىرالى ساتتاروۆ قايروللا جىراۋدان جازىپ العان «قىرىق قىز» جىرىن 1990 جىلدارى «جازۋشى» باسپاسىنان جەكە جيناق ەتىپ شىعارعان. ەپوستا 7-8 بۋىندى جىر ۇلگىسىمەن قاتار، 11 بۋىندى قارا ولەڭ ۇلگىلەرى دە ۇشىراسىپ وتىرادى. قايروللا يمانعاليەۆتەن الىنعان جىر ەرلىككە، وتانسۇيگىشتىككە ۇندەۋىمەن عانا ەمەس، ەسكى ەتنوگرافيالىق بۇيىمداردىڭ، ۇلتتىق ويىنداردىڭ اتاۋلارىن ساقتاپ قالعانىمەن دە قۇندى. مىسالى:

پىشەندەي قىلىپ ءجۇرىمدى،

ورتاعا اكەپ تاستايدى.

«لاق ويىنى» بولعان سوڭ،

اتشابارعا باستايدى...

نەمەسە:

كەم بولماسىن ءسانىڭ دەپ،

التىننان تاڭداپ سالدىم ەر.

بولاتتان تاعا قاقتىردىم،

ات تۇياعى ازار دەپ.

سۋىرىپسالما اقىن، ەسكى جىرلاردى كوپ بىلەتىن ۇلكەن جىراۋ – جاقىپ قۇتىمان ۇلى «زار زامان»، «ەرتەلى كەش شىعاسىڭ» سىندى كوپتەگەن تولعاۋمەن قاتار، كولەمدى «قۇلنازار»، «وتكەن كۇندەر»، ت.ب. جىرلاردى ءوز جانىنان شىعارىپ جىرلاعان. ونىڭ رەپەرتۋارىندا «قىرىق قىز» جىرىنىڭ دا وزىنشە دامىتىپ جىرلاعان دەربەس نۇسقاسى بولعان.

جالپى، بەسقالاداعى قازاق اقىن-جىراۋلارىنىڭ رەپەرتۋارىندا تىڭ جىر-ەپوستاردىڭ كوپ كەزدەسەتىنى انىقتالىپ وتىر. مۇنى قاراقالپاقستانعا فولكلورلىق ەكسپەديتسيامەن بارىپ، ادەبي جانە مۋزىكالىق مۇرالاردىڭ ۇلگىلەرىن جيناعان ونەرتانۋشى-عالىم تاليعا بەكحوجينا دا جاقسى بايقاعان. بۇل جونىندە «قازاقتىڭ 200 ءانى» اتتى مۋزىكالىق-فولكلورلىق جيناعىندا: «ەپيكالىق جىرلار قازاق اراسىنا تۇگەلدەي ورىن تەپكەن جانر. ايتسە دە، قاراقالپاق، تۇركىمەن جەرلەرىندە تۇراتىن قازاقتاردا ءداستۇرلى جانرلاردىڭ باسقا دا تۇرلەرى ورىندالعانىمەن باتىرلار جىرى ەرەكشە ورىن الادى» دەپ كورسەتەدى. مىسالى، «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» تسيكلدى ەپوسىنىڭ ءبىر سالاسى اتالاتىن «قاراساي-قازي» جىرىنىڭ بۇگىندە وتىز جەتى نۇسقاسى ءمالىم بولسا، سونىڭ باسىم كوپشىلىگى ءامۋداريا بويىندا جىرلانعان. ودان بولەك ءالى فولكلورعا بەلگىسىز ونداعان جىر-ەپوستار جەكە مۇراعاتتار مەن قولجازبا قورلارىندا جاتقانى انىقتالدى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان «قىرىق قىز» جىرى دا سونداي تىڭ ەپوستاردىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى.

«قىرىق قىز» جىرىنىڭ سوناۋ ەرتە زاماندارداعى وقيعالاردىڭ نەگىزىندە پايدا بولعانىن ەسكەرسەك، ونى قازاق، قاراقالپاق حالقىنىڭ اقىن-جىراۋلارى بىردەي جىرلاپ، دارىپتەۋى زاڭدىلىق. ويتكەنى اتالعان ەكى حالىق قاشاننان بىرگە كەلە جاتقان، قونىسى ورتاق، تاريحى تامىرلاس حالىقتار. سوندىقتان ەكى حالىققا دا «الپامىس»، «قوبىلاندى»، «ەر ەدىگە» سىندى جىرلار مەن سىپىرا جىراۋ، اسان قايعى سەكىلدى ايگىلى اقىندار ورتاق تۇلعا سانالادى.

1980 جىلى جارىق كورگەن «قاراقالپاق فولكلورى» كوپ تومدىعىنىڭ VI تومى قاھارماندىق ەپوس «قىرىق قىز» جىرىنا ارنالدى. مۇنىڭ العىسوزىن جازعان پروفەسسور قابىل ماقسەتوۆ: «قازاق جانە قاراقالپاق حالىقتارىنىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان تاريحي تاعدىرى، مادەني بايلانىسى، ادەت-عۇرىپ، ءتىل جاقىندىعى ارقاسىندا ەكى حالىققا ورتاق اۋىز ادەبيەتى دۇنيەگە كەلدى. اڭىز-اڭگىمە، ەرتەگىلەردەن كەيبىر ۆاريانتتىق، ۆەرسيالىق ايىرىمدارىنا قاراماستان، ءبىر-بىرىنە ۇقساس نەمەسە مازمۇنى بىردەي دۇنيەلەردى كەزدەستىرۋگە بولادى» دەپ ەكى حالىقتىڭ ادەبي بايلانىسىن ءسوز ەتە كەلىپ: «قىرىق قىز» داستانىنىڭ پايدا بولۋى جانە قالىپتاسۋى حورەزم وازيسىندە جاساۋشى حالىقتاردىڭ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى. ەجەلگى داۋىرلەردە، سونداي-اق ورتا عاسىرلاردا تۇركى تايپالارىنىڭ باي ەپوسى بولعانىنا ەشكىم كۇمان كەلتىرمەيدى» دەيدى. حالىق مۇرالارىن جيناۋشى فولكلورشى-عالىم قىدىرالى ساتتاروۆتىڭ: «قازاقتىڭ «قىرىق قىز» جىرى العاشىندا ەرتەگى، اڭىز تۇرىندە اۋىزشا اڭگىمەلەنىپ، ءان، ولەڭمەن ايتىلىپ ءجۇرىپ، بىرتە-بىرتە جىرعا ۇلاسقان كوپ عاسىرلىق تۋىندى» دەگەن پىكىرى دە اتالعان جىردىڭ ەرتە داۋىردە پايدا بولعانى تۋرالى تۇجىرىمدى قۋاتتايدى. ال اكادەميك ي.ساعيتوۆ، ل.كليموۆيچتەر ماقالالارىندا «قىرىق قىز» جىرىنىڭ پايدا بولۋى داۋىرىنە توقتالىپ، يدەيالىق مازمۇنىنا، كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرىنە قاراپ، حVII-حVIII عاسىرلاردا پايدا بولعان دەگەن پىكىر ايتادى.

جالپى، قىرىق سانىنىڭ ۇعىمى قازاق اراسىندا ەجەلدەن ايتىلىپ كەلەدى. اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ «قىرىق» حالىققا ءداستۇر بولعان كيەلى سان – كۇشتىلىكتىڭ، بەرىكتىكتىڭ بەلگىسى، ءتۇۋ باستا رۋ باسىلارىنىڭ ءبىر مىقتى ادامنىڭ توڭىرەگىنە توپتالىپ بىرىككەن توبى «قىرىق رۋلى ەل»، كەيىنىرەك فەودال داۋىرىندەگى «قىرىق نوكەر»، «قىرىق دوس»، «قىرىق شورا»، «قىرىق ءۋازىر» دەگەن پىكىرى قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن رۋحاني ومىرىندەگى «قىرىق» ۇعىمىنىڭ ماڭىزىن ايشىقتايدى. سونىمەن قاتار «حاندا قىرىق كىسىنىڭ اقىلى بار»، «قىرىققا كەلمەي نىرىققا كەلمەس» سىندى ماقال-ماتەلدەر، قاھارماندىق جىرلاردا كەزدەسەتىن «قىرىق شىلتەن»، «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» ۇعىمدارى، بەسقالالىق اقىن تىلەۋماعامبەت امانجول ۇلى جازعان «اساۋ-باراق» جىرىندا باراق باتىردىڭ قالماق ەلىن شابۋعا قىرىق جىگىتپەن بارۋى ءتارىزدى سيۋجەتتەردىڭ كەزدەسۋىنەن قازاق حالقىندا قىرىق سانىنا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىن كورەمىز.

قىرىق سانى قازاق حالقىنا عانا ەمەس، جالپى، تۇركى جۇرتىنا ورتاق ۇعىم. ورتاعاسىرلىق وقيعالاردى سۋرەتتەيتىن «قورقىت» جىرىنىڭ ءبىر تاراۋى بولعان «توقاقوجاۇعلى ەر دومرۋل» جىرىندا دا قىرىق جىگىت كەزدەسسە، قىرعىزدار جىرلايتىن اتاقتى «ماناستا» باتىر قىرىق جوراسىمەن جۇرەدى. قازاق اراسىندا «قورقىت جانە قىرىق قىز» سىندى حيكايالار بار. مۇنىڭ ءبىر نۇسقاسىن ابۋباكىر ديۆاەۆ 1920-1921 جىلدارى جەتىسۋ مەن سىرداريا ولكەسىن زەرتتەگەندە جازىپ العان.

اكادەميك الكەي مارعۇلان دا قورقىتتىڭ قوبىزىن تىڭداۋعا سىر بويىنىڭ قالالارىنان قىرىق قىزدىڭ كەلگەنىن باياندايتىن اڭىز تۋرالى جازادى.

قازاق، قاراقالپاق، قىرعىز جەرلەرىندە «قىرىق قىزعا» بايلانىستى گەوگرافيالىق اتاۋلار دا كەزدەسەدى. قىرعىزدار اراسىندا نارىن وبلىسىنىڭ جۇمعال اۋدانى مەن قوشقاراتا تاۋىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان مۇزارت تاۋىنا قاتىستى «قىرىق قىز» اڭىزى ايتىلادى.

تۇركىستان وبلىسىنىڭ قازىعۇرت وڭىرىندە «قىرىق قىز» اتالاتىن تابيعي ەسكەرتكىش بار. اڭىز بويىنشا، ەسكەرتكىشتەر تاسقا اينالعان قىرىق قىزدىڭ بەينەسى. بەلگىلى ميفولوگ عالىم سەرىكبول قوندىباي سولتۇستىك ۇستىرتتە دە «قىرىق قىز» اتتى جەر اتاۋىنىڭ بار ەكەنىن ايتادى.

قاراقالپاقستاندا «قىرىق قىز» اتتى ەلدى مەكەندەر قوڭىرات، بەرۋني اۋداندارىندا كەزدەسەدى. بۇدان بولەك، ەرتەدەن جەتكەن ونداعان تاريحي قالالاردىڭ دا ءبىرى «قىرىق قىز» دەپ اتالادى. بۇل جونىندە بەلگىلى اقىن، جۋرناليست احمەت ومىرزاق حالىقارالىق «تۇركىستان» گازەتىنە جاريالاعان «قىرىققىزقالا – ەرلىككە قويىلعان ەسكەرتكىش» اتتى ماقالاسىندا تارقاتىپ جازعان بولاتىن. ماقالادا اۆتور: «1938 جىلى ەجەلگى حورەزم مەملەكەتى ايماعىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلۋ بارىسىندا، قاراقالپاقستاننىڭ بەرۋني قالاسىنان 27 شاقىرىم سولتۇستىكتە (قازىرگى ەللىكقالا اۋدانى، «قىرىققىز» فەرمەر شارۋاشىلىق بىرلەستىگى ايماعىندا) ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ ءىىى-VI عاسىرىنا جاتاتىن جانە سول داۋىردە ادامدار تۇرعان قىرىققىزقالا اتتى قالاشىق تابىلدى. قالانى زەرتتەگەن عالىمدار «قىرىققىزقالا» قورعانىس قامالى بولعان جانە حورەزم مەملەكەتىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس شەكاراسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سالىنعان» دەگەن بايلامعا كەلدى» دەگەن مالىمەتتەر كەلتىرگەن.

قاھارماندىق ەپوستار حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرىپ، ۇرپاق تاربيەسىندە ماڭىزدى قىزمەت اتقارىپ كەلدى. «قىرىق قىز» جىرىنىڭ يدەياسى دا ەل مەن جەردى قورعاۋ، وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋ. بۇل جىردىڭ باسقا باتىرلار جىرلارىنان ەرەكشەلىگى – مۇندا ەلدى جاۋدان قورعاپ، ەرلىك كورسەتەتىن باستى كەيىپكەرلەردىڭ قىزدار قاۋىمىنان بولۋى.

قازاق حالقى ءوز تاريحىندا باتىر قىزدارعا كەندە ەمەس. ەرتەدەگى توميريس حانشايىمدى ايتپاعاندا، ءحVىىى عاسىرداعى قازاق-قالماق سوعىسىندا ەرلىگىمەن ەل ەسىندە قالعان گاۋھار، نازىم باتىرلار، ابىلاي حاننىڭ بارلاۋشىلارىنىڭ باسشىسى بولعان ايبيكە ارۋ، كەنەسارى حانمەن بىرگە ءىرى شايقاستارعا قاتىسقان بوپاي حانشايىم، رەسەي پاتشالىعىنا قارسى كوتەرىلىستەردە قاھارماندىق تانىتقان ساپۋرا باتىر، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ەرلىك كورسەتىپ، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان ءاليا مولداعۇلوۆا، مانشۇك مامەتوۆا، حيۋاز دوسپانوۆا، كەشەگى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ باتىرلارى ءلاززات پەن ءسابيرا ءتارىزدى قىزدارىمىز ءسوزىمىزدىڭ دالەلى. ياعني ەل باسىنا قاۋىپ تونگەندە قازاق جاستارى ۇل-قىز دەپ بولىنبەي، قاتار اتقا قونعان.

قىزداردىڭ ەلدى قورعاۋداعى ەرجۇرەكتىگى مەن باتىرلىعىن حالىق ارقاشان قولداپ، جىراۋلار شىعارمالارىندا ناسيحاتتاعان. مىسال رەتىندە حالىق جىرى «گاۋھار باتىر»، نۇرپەيىس بايعانيننىڭ «نارقىز» جىرىن اتاپ ايتۋعا بولادى. «قىرىق قىز» جىرى دا سونداي باتىر قىزداردىڭ ەرلىكتەرىن سۋرەتتەيتىن كوركەم تۋىندى.

عالىمداردىڭ تۇجىرىمدارى مەن اقىن-جىراۋلار جەتكىزگەن مالىمەتتەر تىڭداۋشىسىن ەرلىككە ۇندەپ كەلگەن «قىرىق قىز» ەپوسىنىڭ تۇركى حالىقتارىنا ورتاق مۇرا ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل جايىندا الداعى ۋاقىتتا تىڭعىلىقتى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلسە، ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتاردىڭ بارلىق زاماندا ادەبي-مادەني ۇدەرىستە بىرتەكتىلىگىنەن اجىراماعاندىعى دالەلدەنە تۇسەر ەدى.

 

كۇنقوجا قايرۋللا،

قۇرمانعازى اتىنداعى

قازاق ۇلتتىق

كونسەرۆاتورياسىنىڭ وقىتۋشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • بۇگىن، 13:05

كيىكتەردىڭ تولدەۋ كەزەڭى باستالدى

فوتوگالەرەيا • بۇگىن، 12:07

«بارىستىڭ» العاشقى ترانسفەرى

حوككەي • بۇگىن، 08:50

«ءان» بە، «ءۇن» بە؟

رۋحانيات • بۇگىن، 08:36

جۋرناليست قاسىم

رۋحانيات • بۇگىن، 08:34

ءسوز سويىل: ءازىل-وسپاق

رۋحانيات • بۇگىن، 08:32

دالالىق وركەنيەت تاعىلىمى

تاريح • بۇگىن، 08:23

بالاباقشانىڭ جوعىنان بارى جاقسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

كاسىپكە باۋلۋ – قاسيەتتى بورىش

ايماقتار • بۇگىن، 08:16

اتى-جونىمىزگە اباي بولايىق

قوعام • بۇگىن، 08:14

ءۇي ىشىندەگى ۇيلەسىم

پىكىر • بۇگىن، 08:06

قوي باققان وزار...

ايماقتار • بۇگىن، 08:03

حالىقارالىق قۇجاتتار قابىلداندى

قازاقستان • بۇگىن، 07:58

ايسبەرگ اقيقاتى

ادەبيەت • كەشە

جوق كىتاپتى ىزدەۋ

ادەبيەت • كەشە

كرەست-كەدەرگى...

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار