قوستاناي وبلىسىنىڭ اقپاراتتاندىرۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جانە ارحيۆ باسقارماسىنا قاراستى ارحيۆ جۇمىستارى جانە ءادىسناماسى ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى سالتانات تاسجانوۆا 1921-1922 جىلدارداعى اشتىق تۋرالى ارحيۆ قۇجاتتارىن زەردەلەۋمەن اينالىسىپ ءجۇر ەكەن. ماماننىڭ ايتۋىنشا, اشارشىلىق جىلدارىنا قاتىستى جالاڭ قۇجات سول ءداۋىردىڭ اقيقاتىن تولىق اشىپ كورسەتە المايدى. سوندىقتان ءاربىر تاريحي مالىمەتتى جان-جاقتى قاراستىرعان ءجون.
– وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىنداعى اشتىققا قاتىستى قوستانايداعى وبلىستىق ارحيۆ قورىنان, ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ پەن پرەزيدەنت ارحيۆىنەن, سونداي-اق ءوزىمىزدىڭ وڭىرلىك ارحيۆتەردەن ءبىراز قۇجاتتار تابىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا, سارىكول, اۋليەكول, جىتىقارا اۋداندارى مەن ليساكوۆ جانە ارقالىق قالاسىندا وڭىرلىك ارحيۆتەر بار. بۇل مەكەمەلەردەن دە اشتىققا بايلانىستى كوپتەگەن قۇجاتتى تابۋعا بولادى. اسىرەسە ارقالىق وڭىرلىك ارحيۆىندە تورعاي وڭىرىندە بولعان اشتىق تۋرالى كوپ قۇجات جاتىر. ولاردى تاريحشىلار مەن ارحيۆ ماماندارى تولىق زەرتتەي قويماعان. ويتكەنى ارقالىق, اۋليەكول ارحيۆتەرىندە جاتقان قۇجاتتاردىڭ كوبى لاتىن نەمەسە اراب قارپىمەن جازىلعان. لاتىن قارپىمەن جازىلعان قۇجاتتاردى اۋپىرىمدەپ وقۋعا بولادى, بىراق اراب قارپىندەگى قۇجاتتاردى زەرتتەۋ قيىندىق تۋدىرىپ وتىر. بىزدە اراب ءتىلىن بىلەتىندەر جوقتىڭ قاسى, – دەدى سالتانات نۇرتاسقىزى.
ءبولىم جەتەكشىسىنىڭ اراب قارپى دەپ وتىرعانى احاڭنىڭ توتە جازۋى بولسا كەرەك. ايتۋىنشا, وتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارىنداعى جاپپاي اشتىققا سول كەزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ توقىراۋى, كەڭەس وكىمەتى 1919-1921 جىلدار ارالىعىندا بەلگىلەگەن ازىق-ت ۇلىك سالىمى, بىرنەشە جىل بويى جەردى قۋىرىپ جىبەرگەن قۋاڭشىلىق, بايلاردىڭ جانە ءىرى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جويىلىپ كەتۋى سەبەپ بولعان.
تابيعات انا تارىلىپ, ادام بالاسىنان ەس كەتكەن الاساپىران زاماننىڭ جاندايشاپ اتقامىنەرلەرى قاراپايىم شارۋانىڭ استىعىمەن قوسا, الداعى جىلعا ساقتاپ قويعان تۇقىمىنا دەيىن تارتىپ الىپ جاتتى. 1917 جىلدىڭ كوكتەمىندە ەنگىزىلگەن استىق مونوپولياسى مەن 1918 جىلدىڭ 13 مامىرىنداعى ازىق-ت ۇلىك ديكتاتۋراسى اياسىندا 1919 جىلدان باستاپ حالىقتان قايتا الىنا باستاعان ازىق-ت ۇلىك سالىمى ونسىز دا ءسىڭىرى شىققان اشقۇرساق ەلدى ابدەن تيتىقتاتىپ جىبەرگەن ەدى. بۇل شارالار ايگىلى «اسكەري كوممۋنيزم» ساياساتىمەن ساباقتاستىرىلا ىسكە اسىرىلدى. 1919-1920 جىلدارى ازىق-ت ۇلىك سالىمىنا كارتوپ پەن ەت قوسىلىپ, ۇكىمەت ارتىنشا حالىقتان اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ بارلىق ءتۇرىن تالعاۋسىز تارتىپ الا باستادى.
«ستەپنايا زاريا» گازەتىنىڭ 1922 جىلدىڭ 3 تامىزىنداعى №75 سانىندا جاريالانعان «اشتىقپەن كۇرەس» اتتى ماقالادا اشتىقتىڭ باستى سەبەپتەرى اتاپ كورسەتىلەدى. ماقالا اۆتورى ەل باسىنا تونگەن زاۋال, بىرىنشىدەن, ازامات سوعىسىنىڭ سالدارىنان شارۋاشىلىقتار باستى جۇمىس كۇشىنەن قول ءۇزىپ, ەگىستىك جۇمىستارى توقتاپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قۇلدىراۋىنان, سونىمەن قاتار زاۋىت-فابريكالاردىڭ جابىلىپ قالۋىنان ورىن الىپ وتىر. ەكىنشىدەن, ەكى جىل بويعى قۇرعاقشىلىق سالدارىنان ەگىس القاپتارىندا تۇك شىقپاي, ءونىمنىڭ 50 پايىزعا ازايعانىنان, سونداي-اق سوڭعى جىلدارى كوبەيىپ كەتكەن ءدان زيانكەستەرىنىڭ القاپتاعى استىقتى جالماپ-جايپاپ تاستاعانىنان بولدى», دەپ جازادى.
ماسەلەن, 1920 جىلعى قۇرعاقشىلىقتا فەدوروۆ اۋدانىندا ەگىن القابىنىڭ 73,6%-ى, قوستاناي اۋدانىندا 71%-ى, سەميوزەر (اۋليەكول) اۋدانىندا
66%-ى, بوروۆسكوي (مەڭدىقارا) مەن دەنيسوۆ اۋداندارىندا 50%-ى جويىلىپ كەتكەن. ال ۆسەسۆياتسكي, اداموۆ جانە تورعاي اۋداندارىنداعى ەگىن شارۋاشىلىعىنا قاتىستى مالىمەتتەر ساقتالماعان, سوندىقتان بۇل جىلى گۋبەرنيا القاپتارىندا كۇيىپ كەتكەن ەگىننىڭ جالپى پايىزدىق مولشەرىن ەسەپتەپ شىعارۋ مۇمكىن ەمەس (1-كەستە).
وبلىس ءارحيۆىنىڭ قورىندا قوستاناي گۋبەرنياسىنا قاراستى ءتورت اۋداندا 1920-1921 جىلدارداعى مال باسى تۋرالى مالىمەت ساقتالىپ قالعان. قۇجاتتا بەرىلگەن كەستەدەن گۋبەرنيادا مال باسى ءبىر جىل ىشىندە كۇرت كەمىپ كەتكەنىن كورۋگە بولادى. مىسالى, قوستاناي اۋدانىندا 1920 جىلى 42491 باس ءىرى قارا بولعان. ال 1921 جىلى سونىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى جويىلىپ, 14 399-ى عانا قالعان (2-كەستە).
وڭىردەگى اۋىر جاعدايعا قاراماستان, جەرگىلىكتى بيلىك حالىقتان ازىق-ت ۇلىك سالىمىن جيناۋدى اسا قاتىگەزدىكپەن جۇزەگە اسىردى. مىسالى, سالتانات نۇرتاسقىزىنان الىنعان ارحيۆ قۇجاتتارى اتقارۋشى بيلىكتىڭ «كىمدە-كىم ازىق-ت ۇلىك سالىمى جۇمىستارىنا كەدەرگى جاساسا, ولاردى اياۋسىز جويامىز» دەگەن قاتال تالاپ قويعانىن ايعاقتايدى. سالىم جيناۋشىلار كوپ جاعدايدا كەدەي شارۋانىڭ جەپ وتىرعان نانىنا دەيىن تارتىپ الىپ وتىرعان. وسىلايشا, گۋبەرنيادا جىل سايىن اشىققاندار سانى كوبەيە باستايدى. ماسەلەن, قوستاناي ءوڭىرى بويىنشا 1921 جىلعى قاراشا ايىندا اش ادامدار سانى 192 340, ال قوستاناي قالاسى بويىنشا 7436-عا جەتكەن. ءار ەسەپ بەرەتىن مەرزىم سايىن اشىققاندار سانى 25 پايىزعا ارتىپ وتىرعان.
ۆسەسۆياتسك اۋدانىنا (قازىرگى سارىكول اۋدانى) قاراستى قاراس ۇلى بولىسىنىڭ سالىق ينسپەكتورى ا.س.پورۋچيكوۆ 1921 جىلدىڭ 12 تامىزىنداعى بايانداۋ حاتىندا: «تۇرعىندارىڭ ازىق-ت ۇلىگى جوق. قاراس ۇلى بولىسىنداعى ەگىننىڭ كۇيى وتە ناشار. ەشبىر ءۇمىت جوق, ءتىپتى جەرگە سەپكەن تۇقىمنىڭ ءوزىن قايتارىپ الۋ مۇمكىندىگى بولماي تۇر», دەي كەلىپ, حالىقتان ازىق-ت ۇلىك سالىمىنا بەلگىلەنگەن جوسپاردى ورىنداۋدىڭ اسا قيىنعا سوعىپ جاتقانىن, كوپ جاعدايدا سالىقتى كۇشتەپ جيناۋعا ءماجبۇر ەكەنىن جازادى. گۋبەرنيا اۋماعىندا ازىق-ت ۇلىك سالىمىنىڭ قۋعىن-سۇرگىن ادىسىمەن كۇشتەپ جينالعانىن 1921 جىلدىڭ 5 اقپانىندا وتكەن ازىق-ت ۇلىك باسقارماسى وتىرىسىنىڭ №7 حاتتاماسىنان دا كورۋگە بولادى.
گۋبەرنيا حالقىنىڭ جاپپاي اشتىققا ۇشىراعانىنا قاراماستان, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك قىسقا مەرزىم ىشىندە تۇرعىنداردان استىق جيناپ, مەملەكەتتىك تاراتۋ پۋنكتتەرىنە اپارۋعا مىندەتتەلدى. سالىمنان جالتارعان ازاماتتار جازانىڭ ەڭ قاتاڭ تۇرىنە تارتىلىپ, تۇتقىنعا الىندى, سونداي-اق كونتسلاگەرلەرگە قاماۋعا نەمەسە ءماجبۇرلى تۇردە ەڭبەك ەتۋگە كەسىلىپ, ورىنبورعا ايدالعان. بولشەۆيكتەر وكىمەتىنىڭ دۇشپانى دەپ تانىلعاندار اسكەري رەۆوليۋتسيالىق تريبۋنال ارقىلى سوتتالدى. ازىق-ت ۇلىك سالىمىن ورىنداي الماعان بولىستار مەن اۋىلدار وكىمەت تاعايىنداعان وزدەرىنە تيەسىلى تاۋاردان قاعىلىپ, ولارعا ديىرمەن بويكوتى جاريالاندى. قارا تىزىمگە ىلىككەن مۇنداي اۋىلدار مەن بولىستارعا قارۋلى ازىق-ت ۇلىك جاساقتارى ءتىنتۋ جۇرگىزىپ, ءسىڭىرى شىققان كەدەي حالىقتىڭ تاپقان-تايانعانى مەن سوڭعى ناپاقاسىنا دەيىن تارتىپ الىپ جاتتى.
1921 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قوستاناي مەن اقتوبە وڭىرلەرىندە جۇمىس ساپارىمەن بولىپ, ەل ءىشىن جايلاعان جوقشىلىق پەن اشارشىلىقتى ءوز كوزىمەن كورگەن ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى اشمارين حالىقتىڭ مۇشكىل ءحالىن قازاقستان واك توراعاسى سەيىتقالي مەڭدەشوۆكە جەتكىزەدى. اشمارين ءوز بايانحاتىندا: «...حالىق ازىق-ت ۇلىككە اسا مۇقتاج. 1920 جىلى ەگىن شىقپاي قالعاندىقتان, ەل ءىشى نانسىز وتىر. قىسقى جەمشوپ جەتىسپەيدى. مال جاپپاي قىرىلىپ جاتىر. الداعى جىلى سەبەتىن تۇقىم جوق. جەمشوپتىڭ جوقتىعىنان ىڭىرشاعى شىققان ارىق-تۇرىق, جۇمىسقا جەگىلەتىن مال كوكتەمگى جۇمىستارعا جارامسىز», دەگەن مازمۇنداعى دەرەك كەلتىرەدى.
اۋداندار مەن بولىستاردان ورتالىققا كەلىپ تۇسكەن مالىمەتتەر ەلدىڭ تامىر مەن ءشوپ جاپىراقتارىن تالعاجاۋ ەتىپ وتىرعانىن باياندايدى. كەيبىر بولىستاردا اشىققان جۇرتتىڭ يت پەن مىسىق سويىپ جەگەنى, كەپكەن تەرىنى قايناتىپ سورپا عىپ ىشكەنى, ءتىپتى ادام جەگەنى تۋرالى دەرەكتەر بار. ارحيۆتەگى قۇجاتتاردا قويمالاردىڭ تونالىپ, ەل اراسىندا قاراقشىلىق جاساۋ, ادام ءولتىرۋ قىلمىسىنىڭ بەلەڭ العانى ايتىلادى.
1922 جىلعى 28 قىركۇيەكتە قوستاناي گۋبەرنياسىنا قاراستى ەلدى مەكەندەردەگى اشتار مەن جەدەل كومەككە مۇقتاجداردىڭ ءتىزىمى الىنىپ, ولارعا كومەك كورسەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى (3-كەستە).
وسىلايشا, قوستاناي گۋبەرنياسىنىڭ جوعارىداعى كەستەگە ەنگەن 4 اۋدانىنىڭ وزىندە عانا اش ادامداردىڭ سانى 59 494-كە جەتكەنىن, ونىڭ 30 347-ءسى قازاق, 29 147-ءسى ورىس ەكەنىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى. كەستەدە تورعاي, ۆسەسۆياتسك (سارىكول), بوروۆسكوي (مەڭدىقارا) اۋداندارىنداعى اشتار مەن جوق-جىتىكتەرگە قاتىستى مالىمەت مۇلدە جوق.
الايدا ۆسەسۆياتسك اۋداندىق ازىق-ت ۇلىك كوميتەتى, قوستاناي گۋبەرنيالىق ازىق-ت ۇلىك كوميتەتى مەن تورعاي اۋداندىق ازىق-تۇلىك كوميتەتىنە قاتىستى ارحيۆ قۇجاتتارىندا اتالعان اۋداندارداعى اشتىققا ۇشىراعاندار مەن اشتان ولگەندەر تۋرالى مالىمەتتەر كەزدەسەدى. مىسالى, اشتىققا ۇشىراعاندارعا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى اۋىلدىق بولىستىق كوميسسيالار 1922 جىلدىڭ 12 مامىرىنداعى احۋال بويىنشا بەرگەن ەسەپتەردە ۆسەسۆياتسك اۋدانىنا قاراستى سەۆاستوپول بولىسىنىڭ ەرماكوۆ, كرىلوۆ, نەكراسوۆ, ەكاتەرينوپول, مەليتوپول, زولوتورەۆ, زلاتوۋستوۆ, سوروچين, كولتسوۆ اۋىلدىق كەڭەستەرىندە اشتىقتان ولگەن بالالار مەن ەرەسەكتەر تۋرالى دەرەكتەر بار. ولاردا اش ادامدار مەن اشتان ولگەندەردىڭ سانىنا دەيىن كورسەتىلگەن. مۇنداي ستاتيستيكالىق ەسەپتەردىڭ بىرەۋىن عانا مىسال ەتەيىك: 1922 جىلدىڭ 12 مامىرىنداعى جاعداي بويىنشا ءبىر عانا سوروچين اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ وزىندە 80 ادام اشتان ولگەن. ونىڭ ىشىندە 45 بالا, 35 ەرەسەك ادام بار. ال بۇل ەلدى مەكەندەگى اشارشىلىققا ۇشىراعانداردىڭ جالپى سانى – 1242. ونىڭ 602-ءسى – بالالار, ەرەسەكتەر – 640. ەندى سول جىلعى 16 تامىز ايىنداعى ستاتيستيكالىق ەسەپتە سوروچين اۋىلىندا 244 ادامنىڭ اشتىقتان كوز جۇمعانى, ونىڭ ىشىندە 112 بالا, 132 ەرەسەك بار ەكەنى تۋرالى ايتىلادى. سوندا اينالاسى بەس ايدىڭ ىشىندە 164 ادام اشتىقتان كوز جۇمعان. وسى ۋاقىت ىشىندە اتالعان اۋىلدىق كەڭەستە اشتىققا ۇشىراعان تۇرعىنداردىڭ سانى 4886-عا دەيىن شارىقتاپ كەتكەن. اشتاردىڭ 1602-ءسى – 14 جاسقا تولماعان بالالار, 3848-ءى – ەرەسەكتەر.
شامامەن 1922 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قوستاناي گۋبەرنياسىنداعى اشتارعا كومەك كورسەتۋ تۋرالى جوسپار قۇرىلىپ, جالپى تۇرعىنداردىڭ جانە اشتاردىڭ سانى الىنادى (4-كەستە).
كەستەدەگى 1-توپقا ەنگىزىلگەن اۋداندارعا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, ال قالعان اۋداندارعا ءارى قاراي مۇقتاجدىق دەڭگەيىن ەسكەرە وتىرىپ, رەت-رەتىمەن كومەك بەرۋ كوزدەلگەن. 1922 جىلى جاسالعان جوعارىداعى كەستەگە سەنسەك, گۋبەرنيا تۇرعىندارىنىڭ 46,5%-ى اشتىققا ۇشىراعان. ال اۋداندارداعى اشتىقتىڭ پايىزدىق دەڭگەيى بۇدان الدەقايدا جوعارى. ماسەلەن, سەميوزەر اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ 81,2%-ى, تورعاي اۋدانى حالقىنىڭ 80,5%-ى, بوروۆسكوي تۇرعىندارىنىڭ 68,6%-ى, دەنيسوۆ اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ 42,7%-ى, اداموۆ اۋدانىندا حالىقتىڭ 41,3%-ى, قوستاناي اۋدانىندا 37,3 %-ى, ۋريتسكي اۋدانىندا 29,9 %-ى, فەدوروۆ اۋدانىندا 18,4%-ى اشتىققا ۇشىراعان.
– گۋبەرنيا حالقىنىڭ جاپپاي اشتىققا ۇشىراۋى جەرگىلىكتى تۇرعىندار سانىنىڭ ازايۋىنا الىپ كەلدى. ارحيۆ قورىنداعى دەرەكتەردى قاراپ وتىرساق, 1920 جىلعى ساناق ەسەبى بويىنشا انىقتالعان 577 477 ادامنان 411 572 ادام عانا قالىپ, گۋبەرنيا تۇرعىندارىنىڭ 60%-ى, ياعني 246 311 ادام اشىققان. 1922 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا گۋبەرنيا بويىنشا اشتىققا ۇشىراعان 283 749 ادام تىركەلدى, ال سول جىلدىڭ 1 مامىرىندا بۇل كورسەتكىش 347 497 ادامعا دەيىن جەتكەن, –دەيدى سالتانات نۇرتاسقىزى.
حالىق دانالىعىندا «جۇت جەتى اعايىندى» دەپ بەكەر ايتىلماعان, اشارشىلىق جىلدارى ەل ءىشىن جايلاعان جۇقپالى تىرىسقاق اۋرۋىنىڭ ەتەك الۋىنا بايلانىستى گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتى 1921 جىلعى 2 شىلدەدە ىندەتكە قارسى كۇرەسۋ ماقساتىندا توتەنشە سانيتارلىق كوميسسيا قۇرادى. بارلىق مەكەمەگە كوميسسيا تالاپتارىن بۇلجىتپاي ورىنداۋ مىندەتتەلەدى. گۋبەرنيالىق توتەنشە كوميسسيا اۋداندىق, بولىستىق, اۋىلدىق دەڭگەيدە وسىنداي كوميسسيا ۇيىمداستىرىپ, ىندەتكە ۇشىراعانداردىڭ سانىن انىقتاۋعا كىرىسەدى.
1922 جىلى 26 قاڭتاردا قوستاناي گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتى كەڭەسىنىڭ مىندەتتى قاۋلىسى جارىق كورىپ, جۇقپالى سۇزەك اۋرۋىنىڭ ۇلعايۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن تەز ارادا كوشەلەردى, ءۇي الاڭدارىن قوقىستان تازالاۋ, سۇزەكپەن اۋىرعاندار انىقتالعان بويدا جەدەل جاردەم بيۋروسىنا حابارلاۋ, كوشە بويىنداعى ولىكتەردى جيناۋ, بارلىق جەردە تازالىق شارالارىن جۇرگىزۋدى بۇيىرادى.
1920-1922 جىلدارى قوستاناي وڭىرىندە بولعان ناۋبەت تۋرالى ارحيۆ دەرەكتەرىمەن قاتار, ەل اۋزىندا ساقتالىپ قالعان مالىمەت دە كوپ. ماسەلەن, جەرگىلىكتى تاريحشى-عالىم ايبەك شالعىنبەكوۆ: «اتالارىم قوستانايعا اشتىق جىلدارى قىزبەلدەن اۋىپ كەلگەن. اۋليەكولگە ايلاپ جول ءجۇرىپ, تابانى كۇلدىرەپ, اۋپىرىمدەپ جەتكەن اش-جالاڭاشتار اۋىلدى ارالاپ نان سۇراپ, ەسىك قاعادى ەكەن. الايدا اشتىقتىڭ ۇستىنە ىندەت جايلاپ العان كەز بولسا كەرەك, جەرگىلىكتى مۇجىقتار قورقىپ, ەسىگىن اشپاپتى. كونەكوز قاريالار اۋليەكولدەگى ۆوكزالدىڭ ماڭايى اشتان ولگەن ادامداردىڭ سۇيەگىنە تولىپ كەتتى دەپ وتىراتىن», دەيدى.
قوستاناي وبلىسى
