سوڭعى 10 جىل ىشىندە بۇل سوما 3 ميلليون ەۋروعا جەتكەن. قازاقستاندا بۇل تاجىريبەنى ەنگىزۋ ءتيىمدى مە؟ وندىرىلگەن ايىپپۇل جەمقورلىقتىڭ جولىنا بوگەت بولىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا سەپتەسە الا ما؟ اگەنتتىكتىڭ اپتالىق جيىنىندا تالقىعا تۇسكەن وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە سان ءتۇرلى وي-پىكىر ايتىلدى.
جيىندا «اكىمشىلىك تاجىريبە – سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان اگەنتتىك توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى انار جاروۆا اكىمشىلىك تاجىريبەنى ساۋاتتى قولدانا ءبىلۋ اگەنتتىكتىڭ الدىنا قويعان باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – حالىق سەنىمىن ارتتىرۋعا سەپ بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
راس, قىلمىستىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولمايدى. كەيدە سول ۇساق-تۇيەكتەن باستالعان قۇقىق بۇزۋشىلىق ۋاقىت وتە اسقىنىپ, ارتى اۋىر قىلمىسقا اكەپ جاتاتىنى دا جاسىرىن ەمەس. سول سەبەپتى دە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الىپ, جولىن كەسۋ – قوعامنىڭ جەگى قۇرتىنا اينالعان جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋدا ءتيىمدى تاسىلگە اينالارى انىق. ماسەلە تەك ونى قالاي جانە كىمدەردىڭ جۇزەگە اسىرۋىندا بولىپ تۇر.
انار قالقامانقىزىنىڭ مالىمدەۋىنشە, اگەنتتىك بويىنشا سوڭعى بەس جىل ىشىندە ەلىمىزدە 26 اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالعان. «اگەنتتىكتىڭ ۆەدومستۆولىق باعىنىستىلىعى 2015 جىلدان باستاپ بەكىتىلگەنىمەن, اكىمشىلىك سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى حاتتامالار جاساۋ قۇزىرەتى ءالى تولىق شەشىلگەن جوق. بۇل ماسەلە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى باستاما ەتىپ كوتەرگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە پىسىقتالۋدا. جاقىندا عانا بۇل زاڭ جوباسى پارلامەنت سەناتىنىڭ جالپى وتىرىسىندا قابىلداندى. ەگەر پرەزيدەنت قول قويىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلسە, بۇل زاڭ اگەنتتىككە سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بولىگىندە اكىمشىلىك پراكتيكا بويىنشا قۇزىرەتتىلىكتى تولىققاندى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ اتاپ ءوتتى بايانداماشى.
بۇل زاڭ ناقتى قولدانىسقا ەنگەن ساتتەن باستاپ اگەنتتىك جەمقورلىققا قارسى قاجەتتى ءارى ماڭىزدى ءىس-شارالاردىڭ بارلىق مۇمكىندىگىنە يە بولادى دەگەندى بىلدىرەدى. سايكەسىنشە, بۇل ءتاسىلدى ءتيىمدى ءارى ساپالى ىسكە اسىرۋ اگەنتتىك قىزمەتكەرلەرىنەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن كاسىبي بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتەدى.
تۇتاستاي العاندا, 2015-2020 جىلدار ارالىعىندا بارلىق قۇزىرلى ورگاندار 338 قۇقىق بۇزۋشىلىقتى انىقتاعان بولسا, ونىڭ ىشىندە 294 زاڭسىزدىقتى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت اشكەرەلەگەن. بيىل اقبتك-ءنىڭ 677 – «زاڭسىز ماتەريالدىق سىياقى الۋ» بابىنا قاتىستى ءبىر دەرەك جامبىل وبلىسىندا تىركەلگەن. ال ايماقتارداعى ديناميكاعا زەر سالساق, وسى بەس جىل ىشىندە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ اكىمشىلىك فاكتىلەرى شىعىس قازاقستان (37), باتىس قازاقستان (25), پاۆلودار (25), تۇركىستان (25) وبلىستارى مەن نۇر-سۇلتان قالاسىندا (25) ءجيى انىقتالعانىن بايقاۋعا بولادى. ەڭ كوپ جاسالاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىق ءتۇرى – زاڭسىز سىياقى الۋ نەمەسە ۇسىنۋ. انىقتالعان 338 دەرەكتىڭ 239-ى نەمەسە 71 پايىزى وسى سىيلىق الۋ مەن بەرۋگە قاتىستى بولىپ وتىر.
جالپى, اتالعان كودەكسكە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن ساتتەن باستاپ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت 15 باپ بويىنشا اكىمشىلىك ءىس قوزعاي الادى. ارينە بۇل ىستەردىڭ بارلىعى ءتيىستى اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرىلعاننان كەيىن عانا جۇزەگە اسىرىلادى.
«اكىمشىلىك پراكتيكانى كۇشەيتۋ ارقىلى انتيكوردىڭ جۇمىسىن جاقسارتا الامىز» دەگەندى نىق سەنىممەن جەتكىزگەن اگەنتتىك وكىلى اكىمشىلىك ىستەردىڭ قىلمىستىق ىستەردەن باستى ەرەكشەلىگى – ۋاقىت پەن شىعىننىڭ از كەتەتىندىگىندە ەكەنىن دە اشىق ايتتى. «قىلمىستىق ىستەر ءبىراز كۇش پەن قاراجاتتى, قاتاڭ دالەل مەن ايعاقتار بازاسىن تالاپ ەتەدى. بۇل ساناتتاعى سوت پروتسەستەرى دە ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلاتىنى بەلگىلى. ەگەر ءبىز اكىمشىلىك تاجىريبە تەتىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانساق, قۇقىق بۇزۋشىلىقتى تالداۋ, مونيتورينگ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى شەكتەۋلەر مەن ستاندارتتاردىڭ كۇش-قۋاتىن تولىققاندى جۇزەگە اسىرا الامىز. سونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتكە شىعىن كەلتىرۋ مەن جىمقىرۋعا جول بەرمەي, اسا اۋىر سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستاردىڭ ۋاقتىلى الدىن الۋعا قول جەتكىزەمىز. بۇل اگەنتتىكتىڭ باستى مىندەتى – جەمقورلىقتى اۋىزدىقتاۋعا وڭ سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز», دەدى بۇل جونىندە ا.جاروۆا.
جيىن بارىسىندا اكىمشىلىك ايىپپۇلعا قاتىستى پىكىرىن بىلدىرگەن اگەنتتىك توراعاسى اليك شپەكباەۆ بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-تاجىريبەلەرىنەن كوپ ۇلگى الۋعا بولاتىنىن ايتا كەلىپ, بۇل ماسەلەنى ءالى دە جان-جاقتى زەردەلەۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, قازىرگى تاڭدا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 676 جانە 677-باپتارىنا سايكەس, زاڭسىز سىياقى بەرگەن جەكە تۇلعاعا 200 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش مولشەرiندە ايىپپۇل سالىنسا, ءوزi نەمەسە دەلدال ارقىلى زاڭسىز ماتەريالدىق سىياقى مەن سىيلىق بەرگەن زاڭدى تۇلعا 750 اەك ايىپپۇل ارقالاۋى ابدەن مۇمكىن.
«ە-ءوتىنىش»-ءتىڭ
ەرەكشەلىگى نەدە؟
اگەنتتىككە ارىزىن ارقالاپ كەلەتىندەر مەن ءوتىنىشىن ايتاتىن حالىق سانى جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىلعى ەكى ايدىڭ وزىندە بۇل سان 2 مىڭعا جۋىقتاعان. «بۇل وتكەن جىلدىڭ ەكى ايىمەن سالىستىرعاندا 8 پايىزعا كوپ», دەدى اپپارات جيىنىندا ءسوز العان اگەنتتىكتىڭ قۇجات اينالىمى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرلان سادىبەكوۆ.
باسقارما باسشىسى جوعارىداعى كەلتىرىلگەن ساندار ۆەدومستۆونىڭ اشىقتىق جانە قولجەتىمدىلىك قاعيداتتارىن بەلسەندى ىسكە اسىرىپ كەلە جاتقانىن بىلدىرەتىنىن العا تارتتى.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلى 1 قىركۇيەكتە پارلامەنت سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ – بارىمىزگە ورتاق مىندەت» ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. وسى تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت ازاماتتاردىڭ سەنىمىن ارتتىرۋ بويىنشا ناقتى ءىس-شارالار كەشەنىن قابىلداعان بولاتىن. قاراپايىم حالىققا اشىق بولۋ, كەز كەلگەن ماسەلەنى دەر كەزىندە نازارعا الىپ, ءتۇيىنىن تابۋ – بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى», دەگەن ول ازاماتتاردىڭ ءوتىنىش-سۇراقتارىنا ۋاقتىلى جانە ساپالى جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن قىزمەت كورسەتۋدىڭ سەرۆيستىك مودەلىنىڭ نەگىزدەرى قالانعانىن دا جەتكىزدى. مۇنداي جۇمىس ىستەۋ فورماتى ەڭ الدىمەن ءارتۇرلى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى الىپ تاستاي وتىرىپ, حالىققا ىڭعايلى جاعدايدا جەدەل قىزمەت كورسەتۋگە ارنالعان.
قازىرگى تاڭدا Antikor ortalyǵy سەرۆيستىك ورتالىقتارى اگەنتتىكتىڭ ورتالىق اپپاراتى مەن اۋماقتىق دەپارتامەنتتەرىندە تولىقتاي ىسكە قوسىلعان. بۇل ورتالىقتار ازاماتتىق باستامالار مەن ءوتىنىش بىلدىرگەن ەل-جۇرتتىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر اشىق الاڭى بولىپ تابىلادى. اگەنتتىك قىزمەتكەرلەرى ءوز كەزەگىندە قولدا بار وكىلەتتىكتەرى مەن قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ شەڭبەرىندە وتىنىشپەن كەلگەن ءاربىر ازاماتقا باعىت-باعدار كورسەتىپ, ديالوگ الاڭىندا قىزمەت كورسەتە الادى.
وتىنىشتەر بويىنشا ەسەپتىك دەرەكتەرمەن بولىسكەن باسقارما باسشىسى 2020 جىلى 30 مىڭنان استام ارىز-شاعىم كەلىپ تۇسكەنىن مالىمدەپ, «كەلىپ تۇسەتىن وتىنىشتەر سانىنىڭ ءوسۋى قوعامدا بولىپ جاتقان پروتسەستەرمەن تىعىز بايلانىستى» دەپ ءتۇسىندىردى. ول سونداي-اق اگەنتتىكتىڭ ارىز-شاعىمداردى قاراۋدىڭ بارلىق ساتىداعى جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرعانىن دا ايتتى. وتىنىشتەردىڭ باسىم بولىگى اگەنتتىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ باق-تا جاريالانعان سوزدەرى مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدا پارمەندى كومەك كورسەتۋگە بايلانىستى بولىپ وتىر. باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن پرەزيدەنتتىڭ ۆيرتۋالدى قابىلداۋىنان كەلىپ تۇسەتىن وتىنىشتەر ەرەكشە باقىلاۋعا الىنادى.
ماسەلەن, جىل باستالعالى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنەن 111, ال پرەزيدەنتتىڭ ۆيرتۋالدى قابىلداۋىنان 17 ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. وتكەن جىلدىڭ ەسەپتى كورسەتكىشىمەن سالىستىرعاندا, بۇل ساندار ءبىرشاما كوپ. «بۇل ءبىر جاعىنان قاراپايىم حالىقتىڭ اگەنتتىككە دەگەن سەنىمىنىڭ, تۇرعىنداردىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىنىڭ ارتقانىن بايقاتسا, ەكىنشى جاعىنان جەرگىلىكتى جەرلەردەگى مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ ساپاسىزدىعىن كورسەتەدى. سەبەبى ءوزى تۇراتىن ايماقتا سۇراعىنا ناقتى جاۋاپ تابا الماي, ماسەلەسىنىڭ ءتۇيىنىن شەشە الماعان حالىق شاراسىزدىقتان مەملەكەت باسشىسىنان كومەك سۇراۋعا ءماجبۇر بولادى», دەيدى اگەنتتىك قىزمەتكەرى.
تالداۋ جۇمىستارى سوڭعى كەزدە كەلىپ تۇسكەن ءوتىنىش-ارىزداردىڭ ىشىندە اگەنتتىكتىڭ قۇزىرىنا كىرمەيتىن ماسەلەلەردىڭ تىم كوبەيىپ كەتكەنىن دە كورسەتىپ بەرگەن. سەبەبى 2019 جىلى ءاربىر ءتورتىنشى, 2020 جىلى ءاربىر ءۇشىنشى ءوتىنىش اگەنتتىككە قاتىستى بولماسا, بيىل ءاربىر ەكىنشى ءوتىنىشتىڭ بۇل قىزمەت قۇزىرەتىنە ساي كەلمەيتىنى انىقتالىپ وتىر. ياعني كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەردىڭ جارتىسىنان كوبى ءتيىستى ورگاندارعا ناقتى شارالار قابىلداۋ ءۇشىن جولدانعان.
وتىنىشتەر نەلىكتەن قايتالانادى؟ وتكەن جىلى اگەنتتىكتىڭ اۋماقتىق دەپارتامەنتتەرىنە كەلىپ تۇسەتىن قايتالاناتىن وتىنىشتەر سانى ەكى ەسەگە ارتىپ, 135-كە جەتكەن. بۇل ءبىر ءوتىنىشتىڭ بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن اينالىپ كەلىپ, اگەنتتىككە قايتا جولدانىلاتىنىن كورسەتەدى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ جيىندا وسى سۇراققا جاۋاپ بەرگەن باسقارما باسشىسى وتىنىشتەردىڭ قايتالانۋىنا ارىز-شاعىم بەرۋشىلەردىڭ قابىلدانعان شەشىممەن كەلىسپەۋى باستى سەبەپ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار جازباشا جاۋاپتاردى ۋاقتىلى الماۋ, وتىنىشتەر بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالار تۋرالى اقپاراتتى تولىق ۇسىنباي, قىسقاشا عانا جاۋاپ بەرەتىن جۇمىستىڭ بيۋروكراتتىق مانەرى دە تەرىس ىقپال ەتۋدە.
ال جالپى سوڭعى كەزدە ازاماتتاردى جەكە قابىلداۋ – كوپ تۇيتكىلدى دەر كەزىندە شەشەتىن ءتيىمدى ءتاسىلدىڭ ءبىرى ەكەنى دالەلدەندى. پاندەميا كەزىندە ونلاين فورماتتا وتكىزىلگەن مۇنداي كەزدەسۋلەر بۇگىندە وتىنىشتەرگە جازباشا بەرىلەتىن جاۋاپتارمەن قاتار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇل ءبىر جاعىنان شالعاي اۋدانداردا تۇراتىن حالىقتىڭ تىكەلەي بايلانىسقا شىعىپ, وزدەرىن تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلە بويىنشا ءتيىستى ورگان قىزمەتكەرلەرىنەن ناقتى جاۋاپ الۋىندا ۇتىمدى ءتاسىل بولىپ وتىر. ناقتى ساندارعا كەلەر بولساق, 2021 جىلدىڭ 2 ايىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتىڭ اۋماقتىق دەپارتامەنتتەرىندە 258 قابىلداۋ وتكىزىلىپ, 374 ازامات 312 ماسەلە بويىنشا قابىلدانعان. وڭىرلەر اراسىندا جەكە قابىلداۋلاردىڭ ەڭ كوبى الماتى وبلىسى (34 ماسەلە بويىنشا 52 ازامات), نۇر-سۇلتان قالاسى (32 ماسەلە بويىنشا 36 ازامات) مەن شىمكەنت قالاسىندا (26 ماسەلە بويىنشا 31 ازامات) وتكەن.
وتىنىشتەردىڭ دەنى كادر, وندىرىستەگى ىستەر, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ماسەلەلەرىنە, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت, اكىمدىك, پوليتسيا, سوت جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە قاتىستى شاعىمدارعا, سونداي-اق باسپانا ماسەلەسىنە قاتىستى بولىپ وتىر.
اگەنتتىك باسشىلىعى جىل باسىنان بەرى 19 جەكە قابىلداۋ وتكىزىپ, 26 ازاماتتى قابىلداعان. ايماقتاردىڭ اراسىندا ەلوردادان ءوتىنىش بەرۋشىلەردىڭ سانى كوپ ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. تىزىمدە ودان كەيىن الماتى وبلىسى, الماتى قالاسى مەن قاراعاندى جانە قىزىلوردا وبلىستارى تۇر. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ءوتىنىش بەرۋشىلەردىڭ بارلىعى دەرلىك اگەنتتىك توراعاسىنىڭ جەكە قابىلداۋىنا جازىلعىسى كەلەدى ەكەن. وسىعان وراي قازىرگى تاڭدا «ە-ءوتىنىش» جوباسىنا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر. بۇل جوبا شەڭبەرىندە ازاماتتاردى قابىلداۋ جانە وتىنىشتەرىمەن جۇمىس ىستەۋ جاڭاشا سيپات الادى. جوبا ءوتىنىش بەرۋشىلەردىڭ پروبلەمالارىن ءۇش دەڭگەيدە شەشۋ قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن بارلىق مەملەكەتتىك ورگاننىڭ بىرىڭعاي اقپاراتتىق ورتاسىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.
«اتالعان جۇيە وتىنىشتەردى ءمان-مازمۇنىنا قاراي سارالاۋعا جانە توپتاۋعا, بارىنشا وتكىر پروبلەمالاردى انىقتاۋعا, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نازارىن قۇجاتتار الماسۋعا ەمەس, كەرىسىنشە, پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وتىنىشتە كوتەرىلگەن ماسەلەنى جەرگىلىكتى جەرلەردە شەشۋ مۇمكىن بولماعان كەزدە عانا ارىز جوعارى دەڭگەيدە قارالاتىن بولادى», دەيدى باسقارما باسشىسى. ەسكەرتە كەتەتىن ءبىر جايت, مۇنداي ءتاسىل بيىل جاڭادان قابىلداناتىن اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكستە تولىقتاي قامتىلعان. بۇل زاڭعا سايكەس قوعاممەن ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىگى تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدان ءبىراز وزگەرەدى. ەڭ باستىسى, وتىنىشتەردى تيىسىنشە قاراماعانى ءۇشىن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قاتايتىلدى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا قۇجات اينالىمى باسقارماسىنىڭ باسشىسى اگەنتتىك قىزمەتىندە وتىنىشتەردى ساپالى ءارى ۋاقتىلى قاراۋ ماسەلەسىنە ءاتۇستى قاراماۋدى ايتىپ, بۇل باعىتتاعى جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قۇرىلىمدىق جانە اۋماقتىق بولىمشە باسشىلارىنا ناقتى ۇسىنىستارىن جەتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, ول جەكە قۇرامعا جاڭا اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكستى زەردەلەۋدى ۇسىنىپ, «ە-ءوتىنىش» جوباسىنىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋدى, وتىنىشتەردى قاراۋ ساپاسىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ارقىلى قايتالاما وتىنىشتەردى ازايتۋ بويىنشا جۇمىستى جانداندىرۋدى اتاپ كورسەتتى. «اگەنتتىك باسشىلىعىنىڭ جەكە قابىلداۋلار بارىسىندا بەرگەن تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋى دا نازاردان تىس قالماۋى قاجەت. سول سەبەپتى الداعى ۋاقىتتا وڭ ناتيجەگە باعىتتالعان وتىنىشتەر بويىنشا جۇمىستى كۇشەيتۋىمىز كەرەك», دەدى نۇرلان مۇحامەدي ۇلى.
