مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ VII شاقىرىلىمداعى پارلامەنت سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە: ء«بىز بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى اۋقىمدى ماسەلەلەردى شەشۋگە ءتيىسپىز. بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, بالالار اراسىنداعى سۋيتسيد پەن بۋللينگتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتىپ, ءتيىمدى تەتىكتەردى قاراستىرعان ءجون», دەگەن بولاتىن. بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ماڭىزدى ءرول اتقارۋعا مىندەتتى ەكەندىگى انىق.
– كەيىنگى 7 جىلدا قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە كامەلەتكە تولماعاندارعا قارسى جاسالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ سانى جىل سايىن ازايىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا مۇنداي قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ سانى 4 ەسەگە ازايدى (2013 جىلعى 8966-دان 2019 جىلعى 2098-گە دەيىن). ال وتكەن جىلدىڭ 10 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىس 15 پايىزعا تومەندەپ وتىر (1916-دان 1694-كە دەيىن), – دەيدى اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ يۋۆەنالدىق پوليتسيا جانە ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ديلبار تولەگەنوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, 2015 جىلدان 2019 جىلعا دەيىن كامەلەتكە تولماعانداردىڭ جىنىستىق قول سۇعىلماۋشىلىعىنا قارسى قىلمىستار سانى ەلىمىزدە 35 پايىزعا (1225-تەن 787-گە دەيىن) ازايىپتى. وتكەن جىلدىڭ 10 ايىندا قازاقستاندا وسى ساناتتاعى 821 قىلمىس تىركەلگەن. ال 2019 جىلى ءدال وسى كەزەڭدە 735 قىلمىس تىركەلگەن بولاتىن. ياعني جاسالعان قىلمىستاردىڭ سانى 4 پايىزعا ۇلعايعان.
– بىلتىر اتالعان قىلمىس سانىنىڭ ءوسۋى ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى قالىپتاستىرۋ تاسىلدەرىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى بولىپ وتىر. ماسەلەن, وتكەن جىلى قاراعاندى وبلىسىندا كامەلەتكە تولماعان قىز بالاعا قارسى جاسالعان 57 قىلمىستىڭ بەتى اشىلدى. تەكسەرۋ بارىسىندا زورلاۋ فاكتىسى بويىنشا – 28, جىنىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى – 16, ازعىرۋ فاكتىسى بويىنشا 13 قىلمىستىق ءىس قارالدى. ءار ەپيزود جەكە قىلمىس رەتىندە نازارعا الىندى, – دەيدى د.تولەگەنوۆا.
ەلىمىزدە بالالارعا قارسى جاسالعان قىلمىستاردىڭ شامامەن 40 پايىزىن 16 جاسقا تولماعاندارمەن جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسۋ فاكتىلەرى قۇراپ وتىر. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى مۇنداي قىلمىستاردىڭ 46,7 پايىزىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ورگاندارىنىڭ مالىمەتتەرىن سايكەستەندىرۋ بارىسىندا انىقتاپتى. وسىلايشا, قىلمىستىق كودەكستىڭ 122-بابى بويىنشا تەرگەپ-تەكسەرۋ امالدارى قولعا الىنعان ەكەن.
كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قىلمىستىڭ قۇربانىنا اينالۋىنا بىرقاتار سەبەپ بار كورىنەدى. ماسەلەن, بالالاردى اتا-انالارىنىڭ باقىلاۋىنسىز قالدىرۋعا بولمايدى. سونداي-اق بالالاردىڭ ەرەسەكتەرگە سەنگىشتىگى مەن اڭقاۋلىعى, الداۋ-ارباۋعا قارسى تۇرا الماۋى دا ۇلكەن ماسەلە بولىپ وتىر. ياعني كوپتەگەن بالالار اتا-اناسى ۇيرەتپەگەندىكتەن, بەيتانىس ادامدارمەن قالاي قارىم-قاتىناس ورناتۋدى جانە قانداي دا ءبىر قاۋىپتى جاعدايلاردا دۇرىس ارەكەت ەتۋدى بىلمەيدى. بۇل رەتتە الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ جاعىمسىز اسەرى مەن ينتەرنەتكە قاداعالاۋسىز قولجەتىمدىلىكتىڭ دە زيانى بارىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. بۇعان قوسا, ادامگەرشىلىك جانە وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ تومەن دەڭگەيى مەن شاڭىراقتاعى الەۋمەتتىك جاعىمسىز جاعدايلاردىڭ, اتا-انالاردىڭ الكوگولدى اسىرا پايدالانۋىنىڭ دا سالدارى سان سوقتىرىپ جاتادى.
– پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى وتكەن جىلى تۇنگى مەزگىلدە زاڭدى وكىلدەرىنىڭ باقىلاۋىنسىز ويىن-ساۋىق ورىندارىندا نەمەسە ۇيدەن تىس جەرلەردە جۇرگەن كامەلەتكە تولماعانداردى انىقتاپ, 57 مىڭ اتا-انا اكىمشىلىك كودەكستىڭ 442-بابى بويىنشا جاۋاپقا تارتىلدى. قاس قارايعان سوڭ ويىن-ساۋىق ورىندارىندا جاسوسپىرىمدەردىڭ بولۋىنا جول بەرگەندەرى ءۇشىن اكىمشىلىك كودەكستىڭ 132-بابى بويىنشا 700-دەن استام كاسىپكەرگە اكىمشىلىك شارالار قولدانىلدى, – دەيدى د.تولەگەنوۆا.
وسىلايشا, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن جىل سايىن 40 مىڭنان استام اتا-انا مەن زاڭدى وكىل اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى ەكەن. سوت ورگاندارى جىل سايىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوتىنىشحاتى بويىنشا ءبىر مىڭعا جۋىق اتا-انانىڭ قۇقىعىن شەكتەيدى نەمەسە اتا-انالىق قۇقىقتارىنان مۇلدە ايىرادى. سونىمەن قاتار جازالاۋ شارالارىنان الەۋمەتتىك-باعىتتالعان شارالارعا اۋىسۋ ماقساتىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن 2019 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان جانە پوليتسيادا ەسەپتە تۇرعان كامەلەتكە تولماعاندار مەن تۇرمىسى ناشار وتباسىلاردى مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك تىركەۋ ەنگىزىلگەن.
– بالالارعا قاتىستى جاسالاتىن زورلىق-زومبىلىق تىيىلماي تۇر. سوندىقتان ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ تاراپىنان كامەلەتكە تولماعانداردىڭ جىنىستىق قول سۇعىلماۋشىلىعى ماسەلەسىنە قاتىستى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا بىرقاتار شارا قولعا الىنىپ جاتىر. بۇگىندە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ جىنىستىق قول سۇعىلماۋشىلىعىنا قاتىستى قىلمىستارى ءۇشىن 1800-دەن استام ادام تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە جازاسىن وتەپ جاتىر, – دەيدى پوليتسيا قىزمەتكەرى.
«بالالى ءۇي – بازار». بازارىمىز تارقاماسىن دەسەك, ەڭ الدىمەن, بالا تاربيەسىنە, ونىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە ەرەكشە نازار اۋدارعانىمىز ءجون-اق. ولاردى قىزىلدى-جاسىلدى دۇنيەنىڭ جەتەگىندە جىبەرىپ, اقپارات اعىنىنىڭ ارباۋىندا قالدىرساق, اسىل ۇرپاقتىڭ ءوسىپ-ونبەيتىنى انىق. «بالام – باۋىر ەتىم» دەپ جۇرسەك تە, ونىڭ ىشكى جان-دۇنيەسىنە, تولعاندىرعان ماسەلەسىنە ۇڭىلە بەرمەيمىز. سويتەمىز دە, ونىڭ تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋ كەزەڭىنەن كوز جازىپ قالامىز. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىراتىن كەز كەلگەن سەكىلدى...
