قاتاڭ جازادان قايمىققان ۇرى شامالى...

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءبىر سوزىندە «قازاق امانداسقاندا «مال-جان امان با؟» دەپ ءجون سۇراسقان. دەگەنمەن سوڭعى كەزدە قوراداعى مالىن تاپپاي قالاتىن ازاماتتار كوبەيىپ بارادى. ۇرلىق جاقسىلىققا اپارمايدى. بۇعان تىيىم سالۋ كەرەك. ادال ەڭبەك ەتىپ, كۇنىن كورىپ وتىرعان مالشىلاردى قورعاۋىمىز قاجەت. زاڭدى قاتايتىپ, قىلمىسكەرلەردى سىبايلاستارىمەن قوسىپ, قاتاڭ جازالاۋ كەرەك», دەگەن بولاتىن. كەيىن ەل پرەزيدەنتى ايتقانداي, مال ۇرلىعىنا قاتىستى جازا دا كۇشەيدى. قىلمىستىق كودەكسكە «مال ۇرلىعى» تۋرالى جەكە باپ ەنگىزىلدى. وسىلايشا, بارىمتاعا بارعاندار ءۇشىن «تەرىس قىلىق» پەن «ورتاشا اۋىر قىلمىس» دەگەن انىقتاما الىنىپ تاستالىپ, ءتورت ت ۇلىككە قول سالعان ادام ەڭ از دەگەندە 7 ملن تەڭگە كولەمىندەگى ايىپپۇلمەن عانا قۇتىلاتىن بولدى.

الايدا ايىپپۇلدىڭ ءوزى ەڭ جەڭىل جازا سانالادى. سەبەبى ۇر­لىق-قارلىققا بارعانداردىڭ بوس­تاندىعى 5 جىلعا دەيىن شەكتەلۋى مۇمكىن. توپتاسىپ, ۇرلىققا الدىن الا ءسوز بايلاسىپ بارعان بولسا قىل­مىسكەرلەر زاڭعا سايكەس 7 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. ال بارىمتاشىلىققا بىرنەشە رەت بەل بايلاعاندار نەمەسە مال قوراعا كىرىپ ۇرلىق قىلعانداردى جازالاۋ مەرزىمى 10 جىلدى قۇرايدى. سونىمەن قاتار ۇرلىق اسا ءىرى كو­لەمدە جانە قىلمىستىق توپ بولىپ جاسالسا, قىلمىسكەرلەر 12 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. مۇنداي قىلمىس جاساعانداردىڭ تاتۋلاسۋعا دا جولى كەسىلگەن.

وكىنىشكە قاراي, زاڭ قاتاڭ­دا­عانىمەن, قىلمىستىق ارەكەت تولى­عىمەن تىيىلعان جوق. سوندىقتان, ەلىمىزدەگى ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتىندەگى ماڭىزدى باعىتتىڭ ءبىرى – ۇرلىققا قارسى كۇرەس. قىلمىستىڭ جالپى قۇرىلىمىندا ۇرلىق شامامەن 50%-دى قۇرايدى. مۇنداي قىلمىستاردىڭ سانى از بولعانىمەن, ودان جاپا شەككەندەرگە ايتارلىقتاي ماتەريالدىق جانە مورالدىق شىعىن كەلەتىنى انىق. ەڭ الدىمەن, ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن جايلى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە تەرىس اسەر ەتەدى. وسىعان بايلانىستى, پوليتسياعا ۇرلىقتىڭ الدىن الۋ جانە قىلمىستىڭ بەتىن اشۋ بويىنشا ەرەكشە مىندەتتەر جۇكتەلەدى.

– بۇگىندە مال ۇرلىعى اۋىل حالقىنىڭ تۇرمىسىنا ايتارلىقتاي زيان كەلتىرىپ وتىر.  سوندىقتان ۇرلىقتىڭ بۇل ءتۇرى – قوعام نازارىنان تىس قالمايتىن اسا اۋىر قىلمىس. كوبىنە مال ۇرلىعىنىڭ 70%-ى ءتورت ت ۇلىكتىڭ ەركىن جايىلىمدا جۇرگەن كەزىندە جاسالادى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا بەلگىلى بولعانداي, ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەر 2828 مال ۇرلىعىنىڭ 2134-ءى جايىلىمدا جاسالعانىن ايعاقتاپ وتىر. بۇل رەتتە اۋىل شا­­رۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ ۇرى-قارىنىڭ قولىندا كەتپەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ باستاماسى بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ور­گاندارعا اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن جايۋ ەرەجەلەرىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ بويىنشا قۇزىرەت بەرىلدى, – دەيدى كريمينالدىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى دۋمان تاەۆ.

ءتارتىپ ساقشىسىنىڭ ايتۋىنشا, اتالعان قۇزىرەت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2019 جىلعى 28 قازانداعى №268-ءVى زاڭىنا نەگىزدەلىپ وتىر. وسى زاڭعا سايكەس, بۇدان بىلاي مالدى باقىلاۋسىز جايۋعا تىيىم سالىنادى. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 408-بابى بويىنشا كورسەتىلگەن ەرەجەلەردى بۇزعاندار ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەنگەن. ياعني زاڭ تالابىن ورىنداماعاندارعا 3-تەن 10 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىنگى مولشەردە ايىپپۇل قاراستىرىلعان.

– مال ۇرلىعىن انىقتاۋ جانە ونىڭ جولىن كەسۋ ماقساتىندا مينيسترلىك ۆەتەرينارلىق باقى­لاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جانە جەرگى­لىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قاتى­سۋىمەن تۇراقتى تۇردە جەدەل-پرو­فيلاكتيكالىق ءىس-شارالار وتكىزىپ تۇ­رادى. ماسەلەن, وسى جىلعى 23-25 اقپان ارالىعىندا كەزەكتى رەس­پۋبليكالىق الدىن الۋ ءىس-شاراسى وتكىزىلىپ, مال ۇرلىعىنا قاتىستى 224 قىلمىستىڭ بەتى اشىلدى. سونداي-اق مال ۇرلىعىنا قاتىسى بار دەگەن كۇدىكپەن 192 ادام ۇستالدى. ىزدەستىرۋ ناتيجەلەرىندە زاڭدى يەلەرىنە 610 مال قايتارىلدى, – دەيدى دەپارتامەنت باستىعى.

سونداي-اق وسىنداي ءىس-شارا­لاردىڭ بارىسىندا 3 مىڭعا جۋىق (2811) اۆتوكولىك تەكسەرىلىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ءتيىستى قۇجاتتارسىز مال جانە ەت ونىمدەرىن تاسىمالداپ, ساتقانى ءۇشىن ۆەتەريناريا سالاسىندا 412 قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالىپ وتىر. سونىمەن قاتار 1882 مال ساتۋ ورنى مەن 3950 شارۋا قوجالىعى, جايىلىم جەرلەرى دە تەكسەرىلگەن. مال جايۋ ەرەجەلەرىن بۇزعاندارعا قاتىستى 1362 اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرىلىپ, سالىنعان ايىپپۇلدىڭ جالپى سوماسى 500 مىڭ تەڭگەگە جۋىقتاعان.

– مال ۇرلىعىنىڭ توپتىق تۇرى­مەن كۇرەسۋ ءۇشىن وڭىرلەردە جە­دەل-ىزدەستىرۋ توپتارى جۇمىس ىس­تەيدى. ولار مال بازارلارى, مال سويۋ جانە ونىڭ زاڭسىز ساتۋ ورىن­­دارىندا رەيد­تەر جۇرگىزەدى. ۇيىم­داستىرۋ شارالارى مەن ماقساتتى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە, 2020 جىل­دىڭ قو­رى­تىندىسى بويىنشا 1433 مال ۇر­لاۋشى, سونىڭ ىشىندە توپ بولىپ ارەكەت ەتكەن 211 ادام ۇس­تال­دى. قولدى بولعان 14 مىڭ باس مال­دىڭ 6 مىڭنان استامى يەلەرىنە قاي­تارىلدى. وسى جىلدىڭ باسىنان بەرى 100-دەن استام بارىمتاشى مەن 19 قىلمىستىق توپ قۇرىقتالدى, – دەيدى دۋمان تاەۆ.

ماسەلەن, جامبىل وبلىسى پو­لي­تسيا دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەت­كەر­­لەرى ۇستاعان جامبىل اۋدانىن­داعى تۇرعىننىڭ 30 جىلقى ۇر­لا­عانى دالەلدەنىپتى. سونداي-اق قا­راعاندى وبلىسىندا اقپان ايىن­­دا مال ۇرلاۋمەن اينالىسقان قىل­مىس­تىق توپتىڭ ارەكەتى اشكە­رەلەندى. ولاردىڭ 4 رەت مال ۇر­لىعىنا شى­عىپ, 50-دەن استام جىلقى ۇر­لاعانى بەلگىلى بولدى.

– جالپى, كەيىنگى 5 جىلدا ەلى­مىزدەگى مال ۇرلىعىنىڭ سانى 38,5%-عا تومەندەدى. ەگەر 2016 جىلى وسىن­داي 7 مىڭنان استام قىلمىس تىر­كەلگەن بولسا, 2020 جىلى مۇنداي قىلمىستاردىڭ سانى 2 مىڭنان اسقان جوق. ۇرلانعان مال سانى 55,5%-عا, ياعني 25 مىڭنان 14 مىڭعا قىسقاردى. بۇعان, ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدە مال ۇرلىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, ۇرلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ۆەدومستۆولىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ وڭ ىقپال ەتىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ قاجەت. قازىرگى 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما دا مال ۇرلىعىنا قارسى كۇرەستىڭ تيىم­دى­لىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان, – دەيدى كريمينالدىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى.

مال ۇرلىعىنا قارسى ءىس-قيمىلدا پوليتسيانىڭ عانا ەمەس, بارلىق مۇد­دەلى مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى ات­قارۋشى ورگانداردىڭ دا كۇش-جىگەرى قاجەت ەكەنىن ايتا كەتۋ قاجەت. سونىمەن قاتار مالدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ساقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مال يەلەرىنىڭ وزدەرى دە وسى جۇمىس­تارعا اتسالىسىپ, قاراپايىم قاۋىپ­سىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتاعانى ءجون.

– مال ۇرلىعىنىڭ باسىم بولىگى جايىلىمداردا جاسالاتىندىقتان, ءتورت ت ۇلىكتى قاراۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى. زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ, GPS ترەكەرلەردى كادەگە جاراتقان دا ارتىق ەتپەيدى. مالعا مىندەتتى تۇردە تاڭبا, بيركا سالۋ قاجەت. بۇل ارەكەتتەردىڭ بارلىعى جوعالعان مالدى ىزدەۋگە, تابۋعا, مال باعۋشىلاردىڭ اراسىنداعى داۋ-دامايدى بولدىرماۋعا وڭ ىقپال ەتەدى, – دەيدى دەپارتامەنت باستىعى.

اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ارقا سۇيە­رى – الدىنداعى مالى. قىس تۇسسە – جەم-ءشوبى جەتەر مە, جاز شىقسا – جايى­لىم جايلى بولار ما, كۇز كەلسە – كوڭىلدەگى باعاعا وتە مە دەپ وي ەلە­گىنەن وتكىزەتىنى دە وسى مالدىڭ قامى. الىپ-ساتاردىڭ ايلا-شارعىسى مەن ءتورت ت ۇلىكتەگى اۋرۋ-سىرقاۋدىڭ سال­دارى ءوز الدىنا, «بارىمتاشىلار» تىزەسى باتىپ-اق تۇر اۋىلداعى اعايىنعا. جازا قاتايتىلعانىمەن, ايى­لىن جيا قويماعان ۇرى-قارىعا ەندى نەندەي شارا قولدانۋ كەرەك؟ وي­لانارلىق ماسەلە.