پىكىر • 26 ناۋرىز، 2021

اۋەلى سىي دامەتۋدى ۇيرەنەمىز، سودان سوڭ...

67 رەت كورسەتىلدى

ەۋروپانىڭ بارلىق سالاداعى ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ، ەكونوميكاسىن وركەندەتىپ، ادامزات قوعامىنىڭ الدىنا شىققاندىعى جوعارى مادەنيەتىنىڭ ارقاسى دەسەك، ارتىق ايتپاس­پىز. ەۋروپالىقتار مادەنيەتىنىڭ ەڭ باستى ارتىقشىلىعى سول، ولار تەك ەڭبەكپەن تاپقان تيىندى عانا باعالايدى. بىرەۋدەن سىي دامەتۋ دەگەن ولاردا اتىمەن جوق. ءوزىنىڭ قارىم-قابىلەتىنشە تاپقان ەڭبەكاقىسىن قاناعات تۇتىپ، ارتىق بىردەڭەنى كولدەنەڭنەن تابۋدى ويعا دا المايدى.

2010 جىلى استانامىزدا ەقىۇ ەلدەرىنىڭ كوپتەن بەرى وتكىزىلمەگەن ءسامميتى بولدى. سول جىلى ءبىزدىڭ ەل 56 مەملەكەت مۇشەلىككە ەنگەن وسى ۇيىمنىڭ توراعاسى ەدى. بىزگە دەيىن ۇيىمنىڭ ءسامميتى 11 جىل بويى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ۇيىمداستىرىلماعان، سونى تاريحقا «استانا ءسامميتى» دەگەن اتپەن ەنگىزىپ، قازاقستان عانا وتكىزە الدى. وعان ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردان 73 رەسمي دەلەگاتسيا كەلىپ، قازاقستان ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعاردى. سونىڭ ىشىندە شەتەلدىك 400-گە جۋىق جۋرناليست كەلدى. ۇيىمداستىرۋشىلار وسىندايدا ءبىر «جىرتىلىپ» قالاتىن ەجەلگى ادەتىمىزگە با­سىپ، ولارعا باعالى سىيلىقتار دايىنداپتى.

بىراق... ەۋروپالىق جۋرناليستەر بۇدان قاتتى شوشىنىپ، سىيلىق الۋدان باس تارت­قان.  ارينە، مەملەكەتتىك شەنەۋنىك باس تارتسا، ول تۇسىنىكتى بولار ەدى. ويتكەنى ولارعا باعالى سىيلىق الماۋ زاڭمەن بەلگىلەنگەن. ال ءجۋرناليستىڭ سىيلىقتان باس تارتۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ەستىگەن جەردە ءبارىمىز دە تاڭىرقاپ قالدىق. سويتسەك، بۇل تۋا ءبىتتى تاربيەدەن، بىرەۋدەن سەبەپسىز ەشتەڭە الماۋ، ارتىق دۇنيە دامە ەتپەۋ، بىرەۋدىڭ جومارتتىعىن پايدالانباۋ، ەڭبەگىن جەمەۋ سياقتى ساناعا سىڭىرىلگەن سالتتان ەكەن. وسىنىڭ ءوزى، سايىپ كەلگەندە، سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دا جولىن كەسكەن. ونداي الەۋمەتتىك كەسەل بولماعاندىقتان، ەۋروپا ەلدەرىنىڭ دامۋى دا جوعارى، تابىستارى دا تولىمدى.

ال بىزدە شە؟.. ءبىز تۋعاننان دەمەسەك تە، ەس ءبىلىپ، ەتەك جاپقاننان بىرەۋدەن سىيلىق دامەتۋگە بەيىمدەلە باستايمىز. الدىمەن تۋعان كۇنىڭ دەپ بەرەدى، ودان مەرەكەلەردە بەرەدى، مەكتەپتە جاقسى وقىساڭ بەرەدى، ۇيگە شاقىرىلعان قوناق بەرەدى... سولاي-سولاي كەتە بەرەدى. الدا-جالدا سىيلىق بەرىلمەي قالسا، الۋشى عانا ەمەس، اتا-اناسىنىڭ دا وكپەسى دايىن تۇرادى. سىيلىق بەرۋشىنى ءبىز جومارت، ءتىپتى جاناشىر ساناپ، وعان قۇرمەتپەن قارايمىز.

ءسويتىپ، بىزدە سىيلىقتىڭ كۋلتى قالىپ­تاسقان، ونسىز تاڭ اتىپ، كۇن باتپايتىنداي كورىنەدى. ول بولماسا كادىمگىدەي كوڭىلىمىز قوڭىلتاقسىپ، بىردەڭە جەتپەي تۇراتىنداي بولادى. سونىڭ ىشىندە مۇعالىمدەرگە اتا-انالاردىڭ اقشا جيناپ، سىيلىق جاساۋى قاتاڭ قالىپتاسقان ءداستۇر بولىپ كەتكەن. ال ەگەر ءبىر اتا-انا قارسى شىعىپ، وسىنىمىز ءجون ەمەس، جەمقورلىقتىڭ باسى وسى دەسىنشى... وندايدا ء«داستۇر بۇزعان» اتا-انانىڭ باسىنا يت تەرىسىن قاپتاپ، «اقىل ايتۋعا» ءبارى شەبەر.

ءوزىنىڭ كاسىبي مىندەتىن ورىنداپ، مەملەكەتتەن جالاقى الىپ جۇرگەن ادامعا نەگە سىيلىق جاساۋىمىز كەرەك دەگەندى ەشكىم استە ويلامايدى. مەرەكە بولسا بولدى، تەك سىيلىق بەرۋگە اسىعامىز. ءداپ ءبىر مەرەكە سىيلىق بەرۋ ءۇشىن جاسالاتىن سياقتى. اسىرەسە، ايەل مۇعالىمدەردىڭ 8 ناۋرىز كۇنى سىيلىقتان قۇر قالاتىنى جوق...

ارينە، سيمۆوليكالىق قۇرمەت رەتىندە قالام، كىتاپ سىيلاۋ، شىن جۇرەكتەن قۇت­تىقتاپ ءبىر تال گۇل ۇسىنۋعا بولاتىن شىعار. مادەنيەتى جوعارى ەلدەردە سويتەدى. ال ءبىز قازىر كەمىندە ءبىر سەبەت ءتاتتى-دامدىگە قوسا، ءبىر قۇشاق گۇل سىيلايمىز. ودان كەم بولسا «ۇيات سياقتى»... مۇنىڭ قۇنى 20-25 مىڭ تەڭگە تۇرا­تىنىن، بۇل قاراپايىم جۇمىسكەر اتا-انانىڭ ايلىق تابىسىنىڭ بەستەن ءبىرى ەكەنىن ەشكىم دە ويلامايدى. 

ءوز باسىم پارا الۋدىڭ باسى وسى سىيلىق الۋدان باستالادى دەپ ويلايمىن. بالا كەزدەن سىيلىق الىپ داعدىلانىپ قالعان شەنەۋنىك ۇسىنىلعان پارانى دا قالتاسىنا باسا بەرەدى. ءتىپتى بىرەۋگە قىزمەتتىك مىندەتى بويىنشا جاقسىلىق جاساسا دا كوزىمەن «سىيلىق» دا­مەتىپ تۇرعانداي بولادى. ويتكەنى بالا جاسىنان سىيلىق الۋعا ۇيرەنگەن. مۇنىڭ پارا ەكەنىن بىلسە دە، «جاقسىلىعىما جاق­سىلىق جاسامايسىڭ با» دەگەندى كوزبەن ۇق­تىرادى. ءوزىنىڭ قىزمەتتىك مىندەتىن عانا ورىن­داعانىن، سول ءۇشىن مەملەكەت جالاقى بەرەتىنىن ويلامايدى...

ارينە، سىيلىق بەرۋ بۇگىن جانە بىزدەن باستالعان جوق. ول بۇرىنعى كەڭەستىك جۇيەدە دە بار بولاتىن. كومپارتيانىڭ كوم­مۋنيستەردى تازالىققا، شىنشىلدىققا، قارا­پايىمدىلىققا باۋلۋىمەن، قورقى­تۋىمەن باستىقتار دا، قاراپايىم شەنەۋ­نىكتەر دە، مۇعالىمدەر دە باسىندا سىيلىق الۋدان قاشقالاقتاپ تۇراتىن. كەيىن حرۋششەۆ-برەجنەۆتەردىڭ تۇسىنان باستاپ، ءبارىنىڭ دە بۇعان ەتى ۇيرەندى. اقىرىن-اقىرىن قوعامنىڭ جازىلماعان داستۇرىنە اينالىپ كەتتى. ال سول زيانسىز سانالعان ءداستۇر قازىر ۇل­كەن قوعامدىق پروبلەماعا اينالىپ وتىر. سىيلىق بەرە وتىرىپ، ۇسىنۋشى وزىنە ءبىر پايدا دامەتەدى. باستىقتان جوعارىراق قىز­مەت نەمەسە كەزەكسىز سىياقى، مۇعالىمنەن بالاسىنا جاقسى باعا ءۇمىت ەتەتىنى انىق. باستىق سىيلىق ۇسىنعان ادامىنا ەرەك­شە قاراپ، ونىڭ كاسىبي شەبەرلىگى تومەن بولسا دا قولپاشتاپ، جۇمىسىنا وتىرىك ماقتاۋ ايتادى، ءتىپتى قىزمەتىندە وسىرۋگە تىرىسادى. ءسويتىپ سىيلىق بىلىكسىز كادرلاردىڭ جوعارى ورلەۋىنە جول اشادى. بۇدان، تۇپتەپ كەلگەندە، قوعام جاپا شەگەدى.

مۇعالىم دە پەندە، سىيلىق بەرگەننىڭ ءۇش الاتىن بالاسىنا «تورتتىك»، «تورتتىك» الاتىنىنا «بەستىكتى» بادىرايتىپ قويىپ جىبەرەدى. بۇل – ادىلەتسىزدىك قانا ەمەس، جاس بالاعا بەرە وتىرىپ، الۋعا بولاتىنىن كورسەتەتىن جامان ۇلگى. مۇنى كورگەن باسقا بالالار وزىنەن تومەن وقيتىن بالانىڭ باعاسى جوعارى بولعانىنا نارازى بولادى، پسيحولوگيالىق تۇرعىدان سوققى الادى.

قالاي ايتساق تا، قاراپايىم سىيلىقتىڭ ۇلان-عايىر زيانى بار ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون. اينالىپ كەلگەندە، ول بۇكىل قوعامعا قاسىرەتىن تيگىزەتىن سىبايلاس جەمقورلىققا ۇلاساتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان بارلىق مە­كەمە-ۇيىمداردا سىيلىق بەرۋ مەن الۋعا زاڭدى تۇردە تىيىم سالعان ءجون. ال ونى ۇيىمداستىراتىندارعا زاڭدى تۇردە قاتاڭ جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلۋى كەرەك. سونىڭ ىشىن­دە بالاسى وقيتىن سىنىپتا سىيلىق الۋدى ۇيىمداستىراتىن اسىرە بەلسەندىلەردى قۇرىقتاعان دۇرىس. وندايلاردىڭ اراسىندا ءوزىنىڭ نەمەسە تامىر-تانىستارىنىڭ تاۋارلارىن وتكىزگىسى كەلىپ، اتا-انالارعا باس تارتۋعا بولمايتىن ءبىر «پايدالى» كەڭەستەر بەرىپ، اقىرى ءوزىنىڭ نەمەسە تامىر-تانىستارىنىڭ تاۋارلارىن العىزاتىندار دا بار. ال مەكتەپ بىتىرەتىن بالاسى بار اتا-انالارعا وسىندايلار ءاربىر مۇعالىمگە سىيلىق الۋدىڭ «دۇرىس» ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ باعىپ، 100 مىڭ تەڭگەگە دەيىن شىعىنداتقان كەزدەرى بولعانىن بىلەمىز... 

ارينە، ءبىر كەزدە مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى تومەن، تۇرمىستارى قيىن بولدى دەگەندى ويلاپ، اتا-انالار مۇنداي شىعىندار اۋىر تيسە دە، ءۇنسىز كونىپ جاتاتىن. ال قازىر جوعارى ساناتتى مۇعالىمدەر لايىقتى ەڭبەكاقى الىپ جاتقاندا مۇندايدى «الەۋمەتتىك قولداۋ» دەۋگە بولمايتىنى ءسوزسىز.

اقشا جيناپ، سىيلىق جاساۋ مەكتەپتە عانا ەمەس، جوعارى جانە ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارىندا دا بار. «بالالارىمىزدىڭ كۋراتورىنا جيناپ جاتىرمىز» دەپ جۇگىرىپ جۇرگەن اتا-انالاردى كورىپ ءجۇرمىز. قىسقاسى، قوعامىمىزدىڭ جەگى قۇرتىنا اينالعان سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ءتۇپ-تامىرى ىسپەتتى سىيلىق بەرۋ سالتى ابدەن ورىستەپ كەتكەن. ونىڭ تامىرىنا بالتا شاپپاساق، كوسەگەمىز كوگەرە قويماس.

 

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەسىل وزەنىنە جاڭا كوپىر سالىنادى

ايماقتار • بۇگىن، 15:16

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

بۇگىن ەلىمىزدە قاتتى ىستىق بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

بەكىرەگە قويىلعان بەلگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:45

«COVID-19» سپەكتاكلى قويىلدى

ونەر • بۇگىن، 07:43

ەركىن جۇرگىڭ كەلسە، ەكپە سالدىر

مەديتسينا • بۇگىن، 07:22

شابان قيمىل شاڭ قاپتىرماسىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:20

نە ەكسەڭ، سونى ورارسىڭ

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

«استانا» ۇزاپ بارادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:07

ۇقساس جاڭالىقتار