ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ
وسىنداي ماقساتپەن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە جۋرناليستىك ساۋال جولدادىق. «1991-2020 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ پايدالى قازبالار قورى قالاي وزگەردى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورمەك بولدىق. البەتتە, وتىز جىل بويى كادەگە جاراتقاندىقتان, قازبا بايلىق قورلارىنىڭ ازاياتىنى انىق. ماسەلەن, قازاقستانداعى كومىر, مىس, اليۋميني الىناتىن شيكىزات – بوكسيت, قورعاسىن, مىرىش, حروم سەكىلدى بايلىق كوزدەرىنىڭ كەمىگەنى بايقالادى. گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ وڭ ناتيجەسى بولار, مۇناي, التىن, ۋران, گاز, تەمىر قورلارى كوبەيگەن.
1991 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى دەرەككە سايكەس, قازاقستانداعى مۇنايدىڭ قورى 2 م؟؟؟ لرد 938,9 ملن توننانى قۇراسا, 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا كورسەتكىش 4 ملرد 486,7 ملن تونناعا جەتكەن. بۇل – ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ رەسمي دەرەگى.
جىل سايىنعى ستاتيستيكالىق بيۋللەتەن (Annual Statistical Bulletin – 2020) دەرەكتەرىنىڭ نەگىزىندە وپەك ۇيىمى مۇنايدىڭ دالەلدەنگەن قورلارى بويىنشا 2020 جىلدىڭ رەيتينگىن ءتۇزدى. وندا 2019 جىلدىڭ سوڭىنداعى جالپى جاعدايعا باعا بەرىلگەن. اتالمىش رەيتينگتە قازاقستان مۇنايدىڭ دالەلدەنگەن قورى بويىنشا 11-ءنشى ورىندا تۇر. ءبىزدىڭ ەلدەگى «قارا التىننىڭ» قورى 30 ملن باررەلگە باعالانعان. بۇل مينيسترلىك ۇسىنعان دەرەكپەن شامالاس. سونداي-اق الەمدىك مۇناي قورىنىڭ 1,93 پايىزى قازاقستانعا تيەسىلى ەكەنى دە كورسەتىلگەن.
ءدال وسىنداي رەيتينگتى بىلتىر ۇلىبريتانيانىڭ British Petroleum ترانسۇلتتىق كومپانياسى دا جۇرگىزگەن ەكەن. ول الەمدىك ەنەرگەتيكانىڭ 2020 جىلعى ستاتيستيكالىق شولۋىنا (World Energy Statistical Review – 2020) نەگىزدەلگەن. مۇندا دا 2019 جىلدىڭ سوڭىنداعى جاعداي نازارعا الىنعان. ءبىر قىزىعى, بۇل رەيتينگتە قازاقستانعا 12-ءنشى ورىن بۇيىرىپتى. وندا ءبىزدىڭ ەلدىڭ دالەلدەنگەن مۇناي قورى 3 ملرد 900 ملن توننا دەپ كورسەتىلگەن. رەيتينگتە الەمدىك قوردىڭ 1,73 پايىزى قازاقستانعا تيەسىلى دەگەن دەرەك بار.
قازاقستاننىڭ ورنى ەكى رەيتينگتە ەكى ءتۇرلى. سويتسەك, وپەك ۇيىمىنىڭ رەيتينگىنە كانادا قوسىلماعان ەكەن. ال British Petroleum ەسەبىندە ۇيەڭكى جاپىراقتى ەل قامتىلعان. الەمدىك رەيتينگتىڭ كوشىن ۆەنەسۋەلا مەن ساۋد ارابياسى باستاپ تۇر. العاشقىسىنىڭ ۇلەسى الەمدىك قوردىڭ 20 پايىزعا جۋىعىن قۇراسا, ەكىنشىسىنىڭ ۇلەسى 15 پايىزدان جوعارى. وندىقتىڭ قاتارىندا يران, يراك, رەسەي, كۋۆەيت, اقش, ليۆيا, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى سەكىلدى مەملەكەتتەر بار.
جوعارىدا جالپىلاما ايتىپ وتكەنىمىزدەي, قازاقستانداعى كومىردىڭ قورى 30 جىلدا ءبىرشاما ازايدى. ماسەلەن, ونىڭ قورى 1991 جىلدىڭ قاڭتارىندا 38,6 ملرد توننانى قۇراسا, 2020 جىلدىڭ قاڭتارىندا 34,2 ملرد تونناعا تەڭ بولعان. ياعني تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كومىردىڭ قورى 4,4 ملرد تونناعا ازايعان. مۇنى British Petroleum ترانسۇلتتىق كومپانياسىنىڭ رەيتينگى دە راستاپ وتىر.
الەمدىك ەنەرگەتيكانىڭ ستاتيستيكالىق شولۋىنا جۇگىنگەن كومپانيانىڭ 2014 جىلعى رەيتينگىندە قازاقستانعا 8-ءشى ورىن بۇيىرسا, 2020 جىلعى رەيتينگتە رەسپۋبليكا ءوز ورنىن ەكى پوزيتسياعا جوعالتقان. ياعني 2013 جىلدىڭ سوڭىنداعى جاعداي نازارعا الىنعان رەيتينگتە قازاقستانداعى كومىردىڭ دالەلدەنگەن قورى 33 ملرد 600 ملن توننا دەپ كورسەتىلسە (الەمدىك قوردىڭ 3,77 پايىزى), 2019 جىلدىڭ سوڭىنداعى احۋال قامتىلعان رەيتينگتە قوردىڭ كولەمى 25 ملرد 605 ملن توننا ەكەنى جازىلعان (الەمدىك قوردىڭ 2,39 پايىزى).
مينيسترلىكتىڭ بىزگە ۇسىنعان مالىمەتى مەن British Petroleum كومپانياسىنىڭ دەرەكتەرى ءبىر-بىرىنە ءدوپ تۇسپەي تۇر. بىراق اسا ءبىر الشاقتاپ تا كەتپەگەن.
ايتپاقشى, كومىر قورى بويىنشا ازىرشە الەمدە ءۇش الپاۋىتتىڭ (اقش, رەسەي, قىتاي) الدىنا تۇسەر ەشكىم جوق.
ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ بىزگە ۇسىنعان رەسمي مالىمەتى بويىنشا, 1991 جىلى التىننىڭ راستالعان قورى 1 717,6 توننانى قۇراعان. كورسەتكىش 2020 جىلدىڭ قاڭتارىندا 2 439,5 تونناعا جەتكەن.
دۇنيەجۇزىلىك التىن كەڭەسىنىڭ (World Gold Council) 2020 جىلعى جەلتوقسانداعى ەسەبىنشە, قازاقستان قولدا بار التىن قورى بويىنشا الەم ەلدەرى اراسىندا 15-ءنشى ورىنعا جايعاسقان. سونىمەن قاتار ەلدىڭ ۇلتتىق قورىنداعى التىننىڭ ۇلەسى 68 پايىزعا تەڭ دەپ كورسەتىلگەن. دۇنيەجۇزىلىك التىن كەڭەسى 2000, 2010 جانە 2020 جىلدارداعى دەرەكتەردى نازارعا ۇسىنىپتى. مالىمەتتەن التىن قورىنىڭ كولەمى ۋاقىت وتكەن سايىن كوبەيىپ وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى.
قازاقستان ۋران قورى بويىنشا الەمدە ەكىنشى ورىندا, ال ءوندىرۋ بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا تۇر. دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قاۋىمداستىقتىڭ (World Nuclear Association) 2017 جىلعى دەرەگىندە وسىلاي دەپ كورسەتىلگەن.
ۋران قورى بويىنشا اۋستراليا – ءبىرىنشى ورىندا. الەمدىك قوردىڭ 30 پايىزى (1,8 ملن توننا) وسى ەلگە تيەسىلى. ەكىنشى ورىنداعى قازاقتاننىڭ ۇلەسى – 14 پايىز نەمەسە 842 200 توننا.
وسى ورايدا, الەمدەگى ۋراننىڭ 22 پايىزىن (2019 جىلعى دەرەك) ءبىزدىڭ «قازاتومونەركاسىپ» ۇلتتىق اتوم كومپانياسى ءوندىرىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. 2009 جىلى قازاقستاندىق كومپانيا ءتورتىنشى ورىندا تۇرعان ەكەن. 2019 جىلى قازاقستاندا 22 808 توننا ۋران ءوندىرىلدى.
مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە, 2020 جىلدىڭ قاڭتارىندا ءبىزدىڭ ەلدەگى ۋراننىڭ قورى 957,2 تونناعا باعالانعان. بۇل 1993 جىلعى كورسەتكىشتەن (893,8 مىڭ توننا) الدەقايدا جوعارى.
قازاقستانداعى مىستىڭ قورى 39,5 ملن تونناعا (2020 جىلدىڭ قاڭتارى) باعالانىپ وتىر. كورسەتكىش 1991 جىلدىڭ قاڭتارىمەن سالىستىرعاندا 2,6 ملن تونناعا ازايعان.
امەريكا گەولوگيا قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە, الەم بويىنشا مىستىڭ بارلانعان قورى 2018 جىلى 830 ملن توننانى قۇراعان. ونىڭ نەگىزگى بولىگىن چيلي (170 ملن توننا), اۋستراليا (88 ملن توننا) جانە پەرۋ (83 ملن توننا) يەلەنىپ وتىر. وندىقتىڭ قاتارىندا قازاقستان جوق. الايدا KAZAKH INVEST كومپانياسىنىڭ مالىمەتىندە (2019 جىلعى تامىز) ءبىزدىڭ رەسپۋبليكانىڭ مىس قورى بويىنشا الەمدە 8-ءنشى ورىندا ەكەنى كورسەتىلگەن (الەمدىك قورداعى ۇلەسى – 4,7 پايىز).
قازاقستاندا اليۋميني الىناتىن شيكىزات – بوكسيتتىڭ قورى ايتارلىقتاي ازايعان. ونىڭ قورى 1991 جىلدىڭ قاڭتارىندا 405,5 ملن توننا بولسا, 2020 جىلدىڭ قاڭتارىندا 291,6 ملن توننا دەپ كورسەتىلگەن. شامامەن 114 ملن تونناعا كەمىگەن. كەميتىندەي ءجونى بار. ويتكەنى قازاقستان بەرتىنگە دەيىن ءاليۋمينيدى تەرەڭ وڭدەۋگە باسىمدىق بەرگەن جوق. بۇل مەتالل نەگىزىنەن شەتەلگە دايىن شيكىزات رەتىندە ەكسپورتتالۋدا. ال ودان جاسالعان ونىمدەر وزىمىزگە بىرنەشە ەسە قىمبات باعامەن قايتا يمپورتتالادى.
تەمىر, گاز, قورعاسىن, مىرىش, مارگانەتس جانە حرومنىڭ قورى تۋرالى دەرەكتەردى جوعارىداعى كەستەدە ۇسىنىپ وتىرمىز. وندا 1991 جىل مەن 2020 جىلدىڭ دەرەكتەرى سالىستىرىلعان. سوندىقتان قازبا بايلىقتىڭ اتالعان تۇرلەرىنە ەگجەي-تەگجەيلى توقتالۋدىڭ رەتى جوق.
