اينالادا جاسىل بەلدەۋ جايقالادى
ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, ناۋرىز مەيرامى اياسىندا رەسپۋبليكا كولەمىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ورمان قورىن 5 جىلدا 2 ملرد اعاشقا دەيىن كوبەيتۋ باستاماسىن ىسكە اسىرۋ قولعا الىنادى. الدىمەن ەلىمىزدەگى ءىرى شاھارلار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭايىندا جاسىل بەلدەۋدى قالىپتاستىرۋ باعىتىندا اتقارىلعان جۇمىستارعا توقتالا كەتەيىك. ايتالىق, باس شاھاردىڭ توڭىرەگىندەگى جاسىل ايماقتى قۇرۋ جۇمىستارى 1997 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلعان بولاتىن. ەلوردانىڭ تابيعي-كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرسەك, العاشقىدا بۇل جوبانىڭ ءساتتى ورىندالاتىنىنا كوپشىلىك كۇمانمەن قاراعان.
– بۇل جۇمىسقا العاشقى جىلدارى كىرىسكەندە كوپ قيىنشىلىق تۋىندادى. نەگە دەسەڭىز, اعاشتاردىڭ جەرسىنۋى وڭاي شارۋا ەمەس. ونىڭ ۇستىنە وڭىردەگى تابيعي ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرۋ قاجەت. دەسە دە ۋاقىت وتە كەلە بۇل شارۋانى مەڭگەرىپ الدىق. باستاپقىدا ەگىلگەن كوشەتتەردىڭ جەرسىنۋى 10-15%-دى قۇراسا, قازىر بۇل كورسەتكىش 65-70%-عا جەتىپ وتىر. بۇگىندە باس قالانىڭ جاسىل بەلدەۋىندە 87 مىڭ گەكتاردان اسا اعاش ءوسىپ تۇر. بۇعان قوسا ونىڭ ءىشى اڭ-قۇسقا تولتىرىلىپ, قازىر بۇل ايماق ەلوردالىقتاردىڭ سەرۋەندەپ, تىنىعاتىن سۇيىكتى ورىندارىنىڭ بىرىنە اينالدى, - دەيدى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ.
جوعارىداعى تاجىريبەنىڭ نەگىزىندە بۇل باعىتتاعى جۇمىستار وڭىرلەردە دە اتقارىلا باستاپتى. ماسەلەن, تۇركىستان وبلىستىق مارتەبەگە يە بولعالى بەرى كۇنگەي وڭىردە جاسىل جەلەكپەن كومكەرۋ جۇمىستارى قارقىن الدى. اتاپ ايتقاندا, وبلىس ورتالىعىنىڭ ماڭايىندا 13 مىڭ گەكتاردان اسا القاپقا اعاش ەگىلدى. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ كولەمىن 20 مىڭ گەكتارعا كوبەيتۋ مەجەسى قويىلىپ وتىر. وسى رەتتە كوگالداندىرۋ جۇمىستارىنا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار دا تارتىلىپ, بيزنەس سۋبەكتىلەرى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك اياسىندا وڭىرلەردەگى ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋعا كىرىستى, دەدى ۆيتسە-مينيستر.
– زاڭ بويىنشا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ورمان قورىنىڭ 1 گەكتارىن السا, تيىسىنشە 2 گەكتار القاپقا اعاش وتىرعىزۋعا مىندەتتى. وسىعان بايلانىستى «قازاتومپروم» كاسىپورنى تۇركىستاننىڭ ماڭايىنا 12 مىڭداي گەكتار جەرگە تال ەگۋ مىندەتتەمەسىن الىپ وتىر. سول سەكىلدى كۇنى كەشە تەمىرتاۋ قالاسىندا «ارسەلور ميتتال تەميرتاۋ» اق وكىلدەرىمەن جينالىس وتكىزىلىپ, قالانىڭ اينالاسىندا جاسىل بەلدەۋ قۇرۋعا قاتىستى جوبانى دايىنداۋعا كەلىستى. سونداي-اق اتىراۋ وڭىرىندە مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيا 300 گەكتارداي جەرگە كوشەت وتىرعىزىپ, شاھاردىڭ ءىشىن كوگالداندىرۋعا اتسالىسادى, – دەدى ە.نىسانباەۆ.
جەر كولەمى جاعىنان قازاقستان الەمدە 9-نشى ورىن العانىمەن ەلىمىزدەگى ورمان قورىنىڭ ۇلەسى نەبارى 4%-دى قۇرايدى. ورمانداردى مولىقتىرىپ, ءوسىرۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ الدىنا 5 جىلدا وتاندىق ورمان قورىن 2 ملرد اعاشقا دەيىن ارتتىرۋ تاپسىرماسىن قويعان بولاتىن. اتالعان تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن جاۋاپتى ۆەدومستۆو وڭىرلىك اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى, سول سەكىلدى ورمان شارۋاشىلىقتارىمەن بىرلەسىپ, ارنايى جوسپاردى بەكىتتى. سوعان سايكەس, 1,5 ملرد-تاي اعاشتى ەگۋ مىندەتىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە السا, ەكولوگيا مينيسترلىگىنە قاراستى ۆەدومستۆولار 250 ملن-داي دانا تال وتىرعىزباق. قالعان كولەمدى جوعارىدا كەلتىرىلگەندەي, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ەگەتىن بولادى.
«تازا تابيعات» تازالىققا شاقىرادى
ءاز ناۋرىز قارساڭىندا رەسپۋبليكا اۋماعىندا «تازا تابيعات» ەكولوگيالىق جوباسى ىسكە اسىرىلاتىنىن ايتا كەتكەن ورىندى. اۋقىمدى جوبانىڭ شەڭبەرىندە الماتى, ماڭعىستاۋ, جامبىل, تۇركىستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىمەن بىرگە الماتى مەن شىمكەنت قالالارىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ورمان قورىندا 2 ملرد اعاش وتىرعىزۋ باستاماسى ءارى 15 ملن ءتۇپ كوشەتتى ەلدى مەكەندەردە ەگۋ جوباسى باستالماق. 24 ساۋىردە بۇل جۇمىس قالعان وڭىرلەردە جالعاسىن تاۋىپ, «مەكەنىم – جاسىل ەلىم» جانە «بۇل مەنىڭ اعاشىم» اكتسيالارىنا ۇلاساتىن بولادى.
– ءساۋىر ايىنا بەلگىلەگەن سەبەبىمىز ەلىمىزدىڭ ورتالىق, شىعىس جانە سولتۇستىك وڭىرلەرىندە اۋا رايى وسى كەزەڭدە جىلىنىپ, تال وتىرعىزۋعا ىڭعايلى بولادى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرمىز. «مەكەنىم – جاسىل ەلىم» اكتسياسىن ۇيىمداستىرۋداعى نەگىزگى ماقساتىمىز – حالىقتى كوگالداندىرۋ جۇمىسىنا تارتۋ ارقىلى قورشاعان ورتانى ساقتاۋعا داعدىلاندىرۋ. مەكتەپتەردە مۇنداي اكتسيالار «بۇل مەنىڭ اعاشىم» دەگەن اتاۋمەن وتكىزىلەدى. بۇل جوبالاردىڭ تاربيەلىك ءمانى زور. تاربيە – تال بەسىكتەن باستالاتىنىن ەسكەرسەك, ءبىر اعاش ەككەن بالا ەشقاشان ءبىر بۇتاقتى دا سىندىرمايدى دەپ سانايمىن. سوندىقتان دا وسى قولعا الىنعان جۇمىستار ادامداردىڭ ساناسىن وياتىپ, ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەدى دەگەن سەنىمىمىز مول, – دەيدى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى.
بۇدان بولەك, «تازا تابيعات» جوباسى ارقىلى سۋ ايدىندارى مەن وزەن, كولدەردىڭ جاعالاۋىن زاڭسىز بالىق اۋلارىنان, سونداي-اق باسقا دا قالدىقتاردان تازارتۋدى كوزدەيتىن «سۋ كوزدەرىن اشۋ, بۇلاقتاردى تازارتۋ», «تازا سۋ ايدىندارى» سەكىلدى اكتسيالار وتكىزىلەدى دەپ جوسپارلانۋدا. جىلداعى يگى داستۇرگە سايكەس, ۇلتتىق پاركتەر مەن ەرەكشە قورعاۋداعى تابيعي اۋماقتاردى كوركەيتۋگە باعىتتالعان «پاركتەر شەرۋى» جانە «بىرگە تازا قازاقستان» اكتسيالارى بيىل دا جالعاساتىن بولادى.
– وسى ورايدا ەسكەرتە كەتەيىن, 2 ملرد اعاش مەملەكەتتىك ورمان قورىندا ارنايى مامانداندىرىلعان شارۋاشىلىقتاردىڭ كومەگىمەن وتىرعىزىلادى. بۇگىندە مەملەكەتتىك ورمان قورىندا 5 ملن 200 مىڭ گەكتار جەردەي القاپتا ورمان داقىلدار قورى قاراستىرىلعان. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ اتالعان اۋماق اعاشتى قولدان ەگۋگە قولايلى جەر سانالادى. البەتتە, كوشەتتەر جەرگىلىكتى وڭىرلەردىڭ تابيعي-كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى وتىرعىزىلادى. ماسەلەن, سولتۇستىك وڭىرلەردە قاراعاي, شىرشا, قايىڭ, قاراعان جانە قىلقان جاپىراقتى اعاش تۇرلەرى ەگىلسە, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە تيان-شان شىرشاسى, قايىڭ جانە تەرەك سىندى اعاش تۇرلەرى وسىرىلەتىن بولادى. تۇتاستاي العاندا, ءار ءوڭىردىڭ وزىنە ءتان, جەرسىنگەن جاسىل جەلەك وتىرعىزىلادى. ەگىلەتىن وسىمدىك تۇرلەرى ەكى جىلدىق بيىكتىگى 10-15 سم-ءدى قۇرايتىن داقىلدار ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. كەزىندە ەلوردانىڭ توڭىرەگىندەگى جاسىل بەلدەۋگە دە وسىنداي 10-15 سم-لىك كوشەتتەر ەگىلگەن ەدى. قازىر ونىڭ قالاي جايقالىپ ءوسىپ تۇرعانى بارشاعا ءمالىم, – دەيدى ە.نىسانباەۆ.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, ەلىمىزدىڭ ورمان قورىنداعى جاسىل جەلەكتى 2 ملرد اعاشقا دەيىن كوبەيتۋ تاپسىرماسى 2025 جىلعا دەيىن بەلگىلەنگەن.
