ياكۋپ ومەروعلۋ
– بۇل اڭگىمەنى قالاي دا جازۋىم كەرەك! – دەپ, كرەسلومنان تۇردىم دا زالدىڭ ورتا تۇسىنا قاراي ادىمداي باستادىم.
– بولمايدى, – دەدى, – اڭگىمە مۇنىڭ جۇگىن كوتەرە المايدى.
– قالايشا بولمايدى؟! ادامدار مۇنشاما اۋىر قاسىرەتتى بىلمەي جۇرە بەرۋى كەرەك پە؟ بۇل زاۋالدىڭ ۇمىتىلۋى – زالىمداردى قولداۋمەن پارا-پار ەمەس پە؟!
اگاراكي, ول جازۋشى بولعان بولسا «جازامىن دەپ وقتالعان تاقىرىبىمدى قىزعاندى-اۋ» دەگەن كۇمان جانىمدى جەگىدەي كەمىرەر ەدى.
جايعاسقان كرەسلوسىنىڭ الدىڭعى قىرىنا قاراي ءسال ىعىستى دا باسىن كوتەردى.
– جازىلۋى ءتيىس البەتتە, بىراق عالىمدار جازۋ كەرەك. اڭگىمە مەن روماندارعا ارقاۋ بولسا, وقىرمان قاسىرەتتىڭ اۋقىمىن تۇتاستاي مەڭگەرە الماي تۇسىنبەي قالادى.
– نەگە تۇسىنبەيدى ەكەن؟!
– قايسىبىرىنىڭ شىن, قايسىبىرىنىڭ قيالدان تۋىنداعان دۇنيە ەكەنىن شاتاستىرىپ, اقيقاتتان اۋىتقىپ كەتەدى. سۇراقتارى جاۋاپسىز قالىپ قويادى. سوندىقتان, بۇل ماسەلەمەن عالىمدار اينالىسۋى كەرەك, وقىرمانعا عىلىمي جۇمىستار ۇسىنىلۋى كەرەك.
ءسوزىنىڭ جانى بار سياقتى. راسىنان دا, زۇلمات ءزىلى مەن قاسىرەتتىڭ اۋىرتپالىعى, جانتۇرشىگەرلىگى سونشالىق, اڭگىمە تۇرىندە جازىلعان بولسا, وقىرمان مۇنى جازۋشىنىڭ قايتكەن كۇندە دە وقىرماندى وزىنە باۋلۋ ءۇشىن ويدان قۇراستىرعان ساندىراعى, ءتىپتى, جازۋشىنىڭ شيكىلىگى دەپ تە قابىلداۋى بەك مۇمكىن-ءدى. سوندا ونەردىڭ, ادەبيەتتىڭ قۋاتىن قايتپەكپىز؟
ورنىما قايتا جايعاستىم. ادامداردىڭ تارتقان تالكەگى مەن ايانىشتى تاعدىرى جان دۇنيەمدى شىجعىرىپ بارادى. جازبايىنشا تىنشىر ەمەسپىن. باسىمدى كوتەرىپ وعان قاراپ ەدىم, بۇل سۇراپىل زاۋال ونىڭ دا جۇرەگىنىڭ كۇل-تالقانىن شىعارعانىن انىق كورىپ, سەزىندىم.
– بىراق عالىمدار «قازاقستاندا ءۇش ميلليون ادام اشتىقتان قىرىلدى» دەۋمەن تراگەديانىڭ اۋقىمىن تولىق قامتىدىق دەپ ويلايتىن سەكىلدى. ولگەندەردىڭ سانى نەعۇرلىم كوپ بولسا, سوعۇرلىم اسەرلى بولادى دەپ ويلاسا كەرەك. ءۇش ميلليون ادام! بۇل تۇرماق, ءبىر ادامنىڭ, قالا بەردى, كەز كەلگەن تىرشىلىك يەسىن «وزدىگىنەن اشتان ءولدى!» دەۋدىڭ ءوزى قيسىنعا كەلمەيدى عوي! اشتىقتان ولگەنى نەسى؟ ءۇش ميلليون ءتىرى جان عوي بۇل؟! امان قالعاندار دا بار!.. امان قالسا دا ءومىر بويى وسى قاسىرەتتىڭ ءزىلى مەن تاۋقىمەتىن تارتۋعا ءماجبۇر بولعاندار... ياعني سول زۇلماتتى باسىنان وتكەرگەن, ءتىرى كۋاگەرلەر! قاسىرەتتىڭ بۇل ءزىلىن قالاي ارقالاپ ءجۇردى ەكەن؟! ولمەۋ ءۇشىن, ءتىرى قالۋ ءۇشىن قانداي جانكەشتىلىككە, نەندەي قۇرباندىققا باردى ەكەن؟ امان قالعانداردىڭ كەيىنگى ءومىرى قالاي بولدى ەكەن؟
كرەسلونىڭ الدىڭعى شەتىنە ىعىسىپ وتىرىپ, ءوزىن قانشا بايسالدى ۇستاعىسى كەلسە دە جۇيكەسى بوي بەرمەدى. ورنىنان جۇلقىنا تۇردى دا, زالدىڭ قاق ورتاسىنا جەتكەندە قالت توقتاپ ستالينگە, ستالينمەن قوسا تۇگەل جاندايشاپتارىنىڭ تۇمەنىنە لاعىنەت جاۋدىردى. ء«بىر ەمەس, بەس ەمەس, ءۇش ميلليون ادامدى تۇگەلدەي جويىپ جىبەرۋ» دەگەندى قالاي قابىلداۋعا بولادى؟
سوسىن كىلت توقتاپ, داۋسىن باسەڭدەتىپ:
– اڭگىمە ەمەس, رومان جازىلسا عوي... ءالى جازىلا قويماعان بولار؟ – دەپ سۇرادى.
ءاسىلى, بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ءوزى دە جاقسى بىلەتىن.
– رومان جازۋ بىلاي تۇرسىن, ولگەندەردى جوقتاۋدىڭ ءوزى قىلمىس بولاتىن. تىيىم سالىندى! تەك ستاليندىك جۇيە كۇيرەگەننەن كەيىن عانا ايتىلا باستادى.
كوزدەرىن تەرەزە جاققا بۇردى. سىرتتاعى بەيمالىم نۇكتەگە ءبىراز قاراپ تۇردى دا, تەرەڭ كۇرسىندى. ويىنداعىسىن ۇعىنىپ, سەزىنىپ تۇرمىن: «وتباسىڭىزدان, تۋىستارىڭىزدان, حالقىڭىزدان ءۇش ميلليون ادام كوز الدىڭىزدا اشتىقتان قىرىلىپ قالادى... ءسىز, شەكسىز ز ۇلىمدىقتىڭ زاردابىن تارتاسىز... سولاي بولا تۇرا, سىزگە ولگەن ادامداردىڭ ارتىنان جىلاۋعا, جوقتاۋعا تىيىم سالىنىپ تاستايدى»!؟ ويلاعاندارى وسى بولاتىن.
ورنىمنان تۇرەگەلىپ قاسىنا باردىم.
– بۇل تاقىرىپتا سماعۇل ەلۋبايدىڭ «اراسات مايدانى» دەپ اتالاتىن رومانى بار. روماننان كەيىن اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارناپ ەسكەرتكىش ورناتتى, – دەدىم.
ماعان قاراپ بۇرىلدى دا بەتىمە تىك قاراپ:
– «قازاق, كورگەنىڭ ازاپ» دەيتىن ءسوز بار عوي, سولاي ەمەس پە؟
– ءيا, – دەدىم, باسىمدى يزەپ.
سوسىن, بۇل تىركەستى بىرنەشە رەت قايتالاپ شىقتى: «قازاق, كورگەنىڭ ازاپ»! ءار ايتقان سايىن «قاسىرەت», «مەيىرىم», «كۇيرەۋ», «سابىر» سەكىلدى سەزىمدەر ءبىر-بىرىمەن ميداي ارالاسىپ, تۇتاسىپ ونسىز دا بۋلىعىپ تۇعان القىمىن ودان سايىن كەرنەي ءتۇستى.
– ازاپ! تىپتەن ازاپتان دا بەتەر! – دەدىم, – انا ءبىر بالاسىنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ەكىنشىسىنەن باز كەشىپ, ونى قاسقىرعا جىعىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولۋى – ازاپتان دا بەتەر ەمەي نەمەنە؟! انانىڭ بۇنان كەيىنگى ءومىرى نە بولدى ەكەن؟ ءومىرى – ءومىر بولدى ما ەكەن؟ مۇنداي ازاپقا جان شىدار ما؟
ەرتەرەكتە ەستىگەن سول ءبىر قايعىلى وقيعانى قايتا تىڭداعىسى كەلگەندەي بۇرىلا قارادى.
– ءبارىمىز تانيتىن اتاقتى پروفەسسوردىڭ اناسى وسىنداي قۇباندىققا بارىپتى, – دەدىم.
ەسىنە تۇسىرگەن بولاتىن. بىراق مەن سوندا دا قايتالاپ بايانداپ بەردىم.
– ستاليندىك رەجىم حالىقتىڭ بار بايلىعىن كامپەسكەلەگەن جىلدار... قازاق حالقىنىڭ ءتول كاسىبى مال شارۋىشىلىعى ەمەس پە؟ ء«سىز بايسىز» دەپ, قولداعى بار مالىن تارتىپ الادى. قالعاندارىنا ءجۇن سالىعىن سالادى. حالىق امالسىز كونەدى. ءجۇنى قىرقىلعان مال قىسقا شىداي الماي, كەسەلگە شالدىعىپ تۇگەل قىرىلىپ قالادى. حالىقتىڭ جەيتۇعىن ازىعى قالمايدى. پروفەسسوردىڭ اناسى كىشىسىن قوينىنا, ۇلكەنىن جەتەككە الىپ, قاقاعان ايازدا تۋىستارىنا جاياۋ جولعا شىعادى. اكەلەرى بولسا ولگەن... ەڭ ۇلكەنى بەستە, كەنجەسى التى ايعا ەندى تولعان. بىرنەشە كۇننەن بەرى ءنار تارتپاعان. بالالار جىلاپ كەلەدى. انا دا اش. بالاسىن ەمىزەدى, بىراق, اش انادا ءسۇت قايدان بولسىن؟
جاندارىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, تيتىعىپ تۋىستارىنىڭ اۋىلىن بەتكە الىپ كەلەدى. ۋاقىت بولسا – قىس. دالانى تەگىس قار باسقان. اياز جاندى قارىپ بارادى. دالانىڭ قاسقىرى دا اش. بالانىڭ جىلاعان داۋىسىن ەستىگەندىكتەن بە, الدە, ادامنىڭ جىلى ءيىسى ەلىتكەندىكتەن بە, بەلگىسىز, ايتەۋىر, اش قاسقىرلار انا مەن بالانىڭ جولىن كەسىپ, قورشاپ الادى.
تاعدىردىڭ تالكەگىنە ۇشىراعان بايعۇس انا وسىلايشا ءومىرىنىڭ ەڭ ۇلكەن سىناعىنا تاپ بولادى.
جاپان دالادا اش قاسقىردىڭ ۇيىرىمەن بەتپە-بەت كەلگەن بەيشارا انانىڭ قولىنان نە كەلەر؟!
قولىنداعى التى ايلىق شاقالاق ءسابيىن ءۇيىردىڭ الدىنا تاستايدى سوندا. اش قاسقىرلار التى ايلىق سابيىنە تاپ بەرىپ, جۇلمالاي باستاعاندا سورلى انا ەكىنشى بالاسىن ەتەگىنە تىعىپ قاشا جونەلەدى...
بۇل قاسىرەتتىڭ مازمۇنىن ەش ءبىر ءسوزدىڭ تولىق اشا المايتىندىعىن, ماعىناسىن ءدال جەتكىزۋگە قۇدىرەتىنىڭ جەتپەيتىندىگىن بىلەمىن. ايتسە دە, انا مەن بالانىڭ باسىنداعى بۇل قاسىرەتتى مىندەتتى تۇردە وقىرمان وقۋى كەرەك دەگەن ويدامىن.
داۋسىمدى ادەپ شەگىنەن اسىرماي, ايتسە دە, قاتقىل ۇنمەن ءوز ويىمدى جايىپ سالدىم تاعى دا:
– ەندى, بۇل قاسىرەت ايتىلماي, تاسادا قالىپ قويا بەرسىن بە؟ بۇل جانايقاي عىلىمي ماتىندەگى ء«ۇش ميلليون ادام اشتىقتان ءولدى» دەگەن ءسوزدىڭ قۇرساۋىندا جۇتىلىپ كەتە بەرسىن بە؟!
كەۋدەمىزدى الدەبىر ىزا مەن اۋىر وكسىك كەرنەپ, بولمەنى ۇنسىزدىك باستى.
ەندىگى, ورنىمىزدان تاپجىلماي, الدەبىر تۇڭعيىققا كوز جىبەرىپ, تەرەڭنەن تىنىستاپ وتىرمىز.
كەنەت بۋلىققان بار اشۋىن, كەرنەگەن بار ىزاسىن, وزەگىن ورتەگەن ءوشىن بويىنا جينادى دا ءبىر عانا ءسوزدى ەكى رەت قايتالادى, قاداپ-قاداپ:
– جاز! جاز!
زاۋال قاسىرەتىن جازباققا بەل بۋعان مەن, بۇدان بىلايعىدا, بۇل اماناتتى ورىنداي الار ما ەدىم؟
اۋدارعان
نۇرعالي ءجۇسىپباي
