شيپاگەردىڭ جوعارىداعى جازباسىن قازىرگى تۇسىنىككە جاتقىزىپ تاپسىرلەسەك: جەتى اتاعا تولماي قىز الۋعا, قىز بەرۋگە بولمايدى, ال ەمشەك ءسۇتى ارالاسپاسا, الا بەرسىن دەيتىندەرگە ەسكەرتۋ: جەتى اتاعا تولماي ۇيلەنسە, قان جاقىنداسادى دا, ودان – كەمتار (قاندىق), اقىل-ەسى از (اڭعاقتىق), دەنە قۋاتى ءالسىز (ۋىلىمدىق) بالا كوپ تۋادى. ءسويتىپ, شالاجانسار, جاراتىلىسى جامان, اقىماق قاۋىم پايدا بولادى دەيدى.
بۇنداي كەسىردەن ساقتانۋ ءۇشىن قازاق بيلەۋشىلەرى – قاسىم, ءاز جانىبەك, ءاز تاۋكەلەر جارعىلارىندا: «جەتى اتاعا تولماي قىز الىسقانداردى قاتاڭ جازالاۋ تۋرالى» ۇكىم قابىلداپ, جەتى اتاعا تولماي قىز الىپ, قىز بەرگەندەردى ەلدەن الاستاپ, قۋىپ جىبەرگەن. ياعني اتالارىمىز ۇرپاقتىڭ اماندىعى ءۇشىن وسىلاي جاساعان.
جالپى, «جەتى اتا» جۇيەسى – كونە داۋىردە قالىپتاسقان, دەنى ساۋ, اقىل-ەسى ءبۇتىن ۇرپاق وسىرۋگە باعىتتالعان قوعام تۇتاستىعى. بۇگىنگى تىلمەن ايتساق, ۇلت ساۋلىعىن قالىپتاستىرۋدا قىز الىسىپ, قىز بەرىسپەيتىن, ەكى ۇلدان كەم ەمەس, ارقايسىسىنىڭ ەسەپتەلۋ رەتى وزىنەن باستالاتىن, جەتى اتا بۋىنى مەن جەتى ۇرپاق الماسۋ قۇبىلىسى.
وسى ورايدا, بايىرعى كوشپەندىلەردىڭ اتا-سالتىنان تەرەڭ حاباردار ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «...كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساحارانىڭ جازىلماعان زاڭى بويىنشا جەتى اتاعا دەيىن ءبىر-بىرىمەن ۇيلەنۋگە رۇقسات ەتپەيتىن قازاقتان باسقا جەر بەتىندە بىردە-ءبىر ەل جوق. مىنە, قازاق حالقىنىڭ دانالىعى تۋدىرعان قۋاتتى گەنەتيكالىق تامىر قايدا جاتىر!» («تاريح تولقىنىندا», «اتامۇرا» باسپاسى, 1999 جىل, 42-بەت) دەپ تامسانعان ەكەن.
شىندىعىندا, تەك دەگەنىمىز جوعارىدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايتقانداي, جەتى اتا جۇيەسى – الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇندىلىق جانە اتالارىمىز قالىپتاستىرىپ كەتكەن مىزعىماس زاڭ.
«زامان وزگەرىپ, قوعامدىق سانا جاھاندانعان تۇستا ۇلتتى ساقتاپ قالۋدىڭ ەجەلگى ۇلگىسى «جەتى اتا» ءداستۇرى بۇزىلىپ جاتىر», دەپ دابىل قاعۋدا مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ساعىندىق وردابەكوۆ. «جالپى, جەتى اتاعا جەتپەي ۇيلەنۋدىڭ سالدارىنان بالالارى كەمباعال بولىپ تۋىپ, ءارتۇرلى گەنەتيكالىق اۋرۋلارعا (اقىل-ويدى تايازدايتىن وليگوفرەنيا اۋرۋى, سان ءتۇرلى نەۆرولوگيالىق-جۇيكە اۋرۋلارى, اياق-قول كەمىستىگى) تاپ بولادى. ودان دا جامانى – ۋاقىت وتكەن سايىن بۇل ۇرپاق اراسىندا سان ءتۇرلى تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلار كوبەيىپ, قاندارىن بۇزىپ, ومىرلەرىن قىسقارتىپ, كوپشىلىگىن باقىتسىز ەتەدى», دەيدى دارىگەر-حيرۋرگ.
راسىندا, بۇل ءداستۇر ءبىزدىڭ گەندىك قورىمىزدىڭ مول ءارى مىقتى بولۋىنا اسەر ەتەدى. سوندىقتان ونى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز قاجەت. وسى كۇندەرى الەمنىڭ گەنەتيك عالىمدارىن تاڭعالدىرىپ وتىرعانى – قازاقتىڭ ۇلتتىق گەنەتيكاعا بايلانىستى تاريحي ۇعىمى.
اتامىز قازاق «جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتەسىز» دەپ بەكەر ايتپاعان. سول سياقتى «جەتى اتاسىن بىلگەن ەر – جەتى جۇرتتىڭ قامىن جەر» دەگەن ءسوز دە بار. بۇل تامسىلدەردى ءسال-ءپال تاپسىرلەسەك, جەتى اتاسىن ءبىلىپ, قان جاقىنداسپاي تۋعان ەر – گەنەتيكالىق تۇرعىدان اقىل-ەسى تولىق, ودان قالدى اتانىڭ اقىلىن, انانىڭ وسيەتىن تۇلابويىنا سىڭىرگەن, تۋعان توپىراعىنىڭ قادىر-قاسيەتىن بىلەتىن, ەلشىل تۇلعا بولىپ ەرجەتەدى دە, جەتى جۇرتتىڭ قامىن جەيدى.
سوڭعى جىلدارى ستاتيستيكالىق ەسەپكە جۇگىنسەك, ەلىمىز كولەمىندە اقىل-ەسى كەمىس نەمەسە فيزيكالىق تۇرعىدان جەتىلمەگەن ءالجۋاز سابيلەر دۇنيەگە كوپ كەلىپ جاتىر. دارىگەرلەر بۇل قۇبىلىس ەكولوگيالىق اسەردەن بولۋى ىقتيمال دەگەن پايىم ايتۋدا. بۇل جەتى اتا ءداستۇرىنىڭ بۇزىلۋىنان بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى كەيىنگى جاستار ءۇشىن رۋلىق, اتالىق, تۋىستىق قۇندىلىق ماڭىزىن جوعالتىپ بارادى. ءتىپتى بۇعان ءدىني-شاريعي ۇستانىمنىڭ دا اسەرى بارى انىق. ونىڭ سىرتىندا قالا مەن دالادا قاپتاعان جەتىمدەر ءۇيى. وندا وسكەن بالادان جەتى اتاسىن سۇراۋ شوپتەن ينە ىزدەگەنمەن بىردەي. وسىندا تاربيەلەگەن ءبىر قىز ەرتەڭ ءوز اۋلەتىنە كەلىن بولىپ تۇسپەسىنە كىم كەپىل؟!.
