رۋحانيات • 17 ناۋرىز، 2021

«جەتى اتا» ءداستۇرى – قوعام ساۋلىعى

724 رەت كورسەتىلدى

ەرتەدە قازاق حانى ءاز جانىبەك ەلگە اتى شىققان ەمشى وتەيبويداق تىلەۋقابىل­ ۇلىن شاقىرىپ: «قانداي دەرتكە داۋا جوق؟» دەپ سۇراعان ەكەن. سوندا ەمشى: «تۇقىم قۋالاعان اۋرۋعا داۋا جوق» دەپتى. «ونىڭ الدىن الۋعا بولا ما؟» دەگەندە، ەمشى: «جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ»، دەپتى. بۇل پىكىرىن ايگىلى شيپاگەر كەيىنگى ۇرپاق ءبىلسىن دەپ حاتتاپ-شوتتاپ جازىپ كەتكەن ەكەن. «جەتى اتادان اسقاننان كەيىنگى اتالاردان قىز الىسپاق كەرەك. جيەنىن الماق – جيەنىنە بەرمەك، ەمشەك ءسۇتى ارالاسپاسا بولدى دەيتىندەرگە: قاندىق، اڭعاقتىق، ۋىلىمدىق بەيىم كوپ بولماق. الالىق، شالاجارالىمدىق، تۋىلىمدىق، جارالىستىق ءبىتىس، ميلاۋلىق تۋىلعىلار كوز كورگىلىگى بۇتان دالەلىمدىك سانالىعى تاپپاق» دەيدى ايگىلى دۋاگەر.

شيپاگەردىڭ جوعارىداعى جازباسىن قازىرگى تۇسىنىككە جاتقىزىپ تاپسىرلەسەك: جەتى اتاعا تول­ماي قىز الۋعا، قىز بەرۋگە بولمايدى، ال ەمشەك ءسۇتى ارالاسپاسا، الا بەرسىن دەيتىندەرگە ەسكەر­تۋ: جەتى اتاعا تولماي ۇيلەنسە، قان جاقىن­داسادى دا، ودان – كەمتار (قاندىق)، اقىل-ەسى از (اڭعاقتىق)، دەنە قۋاتى ءالسىز (ۋىلىم­دىق) بالا كوپ تۋادى. ءسويتىپ، شالاجانسار، جارا­تىلىسى جامان، اقىماق قاۋىم پايدا بولادى دەيدى. 

بۇنداي كەسىردەن ساقتانۋ ءۇشىن قازاق بيلەۋشىلەرى – قاسىم، ءاز جانىبەك، ءاز تاۋكەلەر جارعىلارىندا: «جەتى اتاعا تولماي قىز الىسقانداردى قاتاڭ جازالاۋ تۋرالى» ۇكىم قابىلداپ، جەتى اتاعا تولماي قىز الىپ، قىز بەرگەندەردى ەلدەن الاستاپ، قۋىپ جىبەرگەن. ياعني اتالارىمىز ۇرپاقتىڭ اماندىعى ءۇشىن وسىلاي جاساعان.

جالپى، «جەتى اتا» جۇيەسى – كونە داۋىردە قالىپتاسقان، دەنى ساۋ، اقىل-ەسى ءبۇتىن ۇرپاق وسىرۋگە باعىتتالعان قوعام تۇتاستىعى. بۇگىنگى تىلمەن ايتساق، ۇلت ساۋلىعىن قالىپتاستىرۋدا قىز الىسىپ، قىز بەرىسپەيتىن، ەكى ۇلدان كەم ەمەس، ارقايسىسىنىڭ ەسەپتەلۋ رەتى وزىنەن باس­تالاتىن، جەتى اتا بۋىنى مەن جەتى ۇرپاق الماسۋ قۇبىلىسى.

وسى ورايدا، بايىرعى كوشپەندىلەردىڭ اتا-سالتىنان تەرەڭ حاباردار ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «...كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساحارانىڭ جازىلماعان زاڭى بويىنشا جەتى اتاعا دەيىن ءبىر-بىرىمەن ۇيلەنۋگە رۇقسات ەتپەيتىن قازاقتان باسقا جەر بەتىندە بىردە-ءبىر ەل جوق. مىنە، قازاق حالقىنىڭ دانالىعى تۋدىرعان قۋاتتى گەنەتيكالىق تامىر قايدا جاتىر!» («تاريح تولقىنىندا»، «اتامۇرا» باسپاسى، 1999 جىل، 42-بەت) دەپ تامسانعان ەكەن.

شىندىعىندا، تەك دەگەنىمىز جوعارىدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايتقانداي، جەتى اتا جۇيەسى – الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇندىلىق جانە اتالارىمىز قالىپتاستىرىپ كەتكەن مىزعىماس زاڭ.

«زامان وزگەرىپ، قوعامدىق سانا جاھان­دان­عان تۇستا ۇلتتى ساقتاپ قالۋدىڭ ەجەلگى ۇلگىسى «جەتى اتا» ءداستۇرى بۇزىلىپ جاتىر»، دەپ دابىل قاعۋدا مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ساعىندىق وردابەكوۆ. «جالپى، جەتى اتاعا جەتپەي ۇيلەنۋدىڭ سالدارىنان بالالارى كەمباعال بولىپ تۋىپ، ءارتۇرلى گەنەتيكالىق اۋرۋلارعا (اقىل-ويدى تايازدايتىن وليگوفرەنيا اۋرۋى، سان ءتۇرلى نەۆرولوگيالىق-جۇيكە اۋرۋلارى، اياق-قول كەمىستىگى) تاپ بولادى. ودان دا جامانى – ۋاقىت وتكەن سايىن بۇل ۇرپاق اراسىندا سان ءتۇرلى تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلار كوبەيىپ، قاندارىن بۇزىپ، ومىرلەرىن قىسقارتىپ، كوپشىلىگىن باقىتسىز ەتەدى»، دەيدى دارىگەر-حيرۋرگ.

راسىندا، بۇل ءداستۇر ءبىزدىڭ گەندىك قورى­مىزدىڭ مول ءارى مىقتى بولۋىنا اسەر ەتەدى. سون­دىقتان ونى كوزى­مىز­دىڭ قارا­شىعىنداي ساقتاۋىمىز قاجەت. وسى كۇندەرى الەمنىڭ گەنەتيك عالىمدارىن تاڭعالدىرىپ وتىرعانى – قازاقتىڭ ۇلتتىق گەنەتيكاعا بايلانىستى تاريحي ۇعىمى.

اتامىز قازاق «جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتەسىز» دەپ بەكەر ايتپاعان. سول سياقتى «جەتى اتاسىن بىلگەن ەر – جەتى جۇرتتىڭ قامىن جەر» دەگەن ءسوز دە بار. بۇل تامسىلدەردى ءسال-ءپال تاپسىرلەسەك، جەتى اتاسىن ءبىلىپ، قان جاقىن­داسپاي تۋعان ەر – گەنەتيكالىق تۇرعىدان اقىل-ەسى تولىق، ودان قالدى اتانىڭ اقىلىن، انا­نىڭ وسيەتىن تۇلابويىنا سىڭىرگەن، تۋعان توپى­راعىنىڭ قادىر-قاسيەتىن بىلەتىن، ەلشىل تۇلعا بولىپ ەرجەتەدى دە، جەتى جۇرتتىڭ قامىن جەيدى.

سوڭعى جىلدارى ستاتيستيكالىق ەسەپكە جۇگىنسەك، ەلىمىز كولەمىندە اقىل-ەسى كەمىس نەمەسە فيزيكالىق تۇرعىدان جەتىلمەگەن ءالجۋاز سابيلەر دۇنيەگە كوپ كەلىپ جاتىر. دارىگەرلەر بۇل قۇبىلىس ەكولوگيالىق اسەردەن بولۋى ىقتيمال دەگەن پايىم ايتۋدا. بۇل جەتى اتا ءداستۇرىنىڭ بۇزىلۋىنان بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى كەيىنگى جاستار ءۇشىن رۋلىق، اتالىق، تۋىستىق قۇندىلىق ماڭىزىن جوعالتىپ بارادى. ءتىپتى بۇعان ءدىني-شاريعي ۇستانىمنىڭ دا اسەرى بارى انىق. ونىڭ سىرتىندا قالا مەن دالادا قاپتاعان جەتىمدەر ءۇيى. وندا وسكەن بالادان جەتى اتاسىن سۇراۋ شوپتەن ينە ىزدەگەنمەن بىردەي. وسىندا تاربيەلەگەن ءبىر قىز ەرتەڭ ءوز اۋلەتىنە كەلىن بولىپ تۇسپەسىنە كىم كەپىل؟!.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەسىل وزەنىنە جاڭا كوپىر سالىنادى

ايماقتار • بۇگىن، 15:16

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

بۇگىن ەلىمىزدە قاتتى ىستىق بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

بەكىرەگە قويىلعان بەلگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:45

«COVID-19» سپەكتاكلى قويىلدى

ونەر • بۇگىن، 07:43

ەركىن جۇرگىڭ كەلسە، ەكپە سالدىر

مەديتسينا • بۇگىن، 07:22

شابان قيمىل شاڭ قاپتىرماسىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:20

نە ەكسەڭ، سونى ورارسىڭ

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

«استانا» ۇزاپ بارادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:07

ۇقساس جاڭالىقتار