ايماقتار • 16 ناۋرىز، 2021

ياساۋي كەسەنەسى مەن ماڭىندا جەرلەنگەن تۇلعالار تىزىمىنە كىمدەر ەندى؟

291 رەت كورسەتىلدى

مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى ۇيىمداستىرعان عىلىمي كەڭەستە تاعى دا 12 تۇلعانىڭ قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن ماڭىنا جەرلەنگەنى تۋرالى تاريحي دەرەكتەر ماقۇلداندى. تىزىمگە ەنگەن ون ەكى تۇلعانىڭ تاريحىن انىقتاۋ بويىنشا ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ، ناتيجەسىندە ولار جايلى دەرەكتەر مەن مالىمەتتەر تولىققاندى جيناقتالعان. سونداي-اق عالىمدار بۇدان باسقا دا تىزىمگە ەنبەي قالعان تۇلعالار جايلى مالىمەتتەر ۇسىنۋدا. عىلىمي كەڭەستە الداعى ۋاقىتتا بۇل ماسەلە دە تۇبەگەيلى قولعا الىناتىنى ايتىلدى.

«ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تا­ريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ جانىنان قۇرىلعان كەڭەستىڭ ءار وتىرىسىندا عىلىمي تۇجىرىمدامالار تاريحشى، عالىمداردىڭ ءجىتى ساراپتاۋىنان، زەرتتەپ، تالقىلاۋىنان ءوتىپ بارىپ بەكىتىلەدى. ء«دىني-رۋحاني تۇلعا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اينالاسىندا جاتقان حان-سۇلتان، باتىر، بيلەرىمىزدىڭ ىشىندە انىقتالماعاندارى ءالى دە كوپ بولۋى مۇمكىن. قازىرگى تاڭدا بۇل باعىتتا زەرتتەۋ جۇمىستارى جان-جاقتى جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار، كۇنى بۇگىنگە دەيىن كەسەنەدە جەرلەنگەن تۇل­عالاردىڭ يگى جاقسىلار ساناتىندا تۇرعان قوڭىرشۇناق ەردەس شۇرەن ۇلى باتىرلار تىزىمىنە اۋىس­تىرىلدى. ءوز زامانىندا بەدەلدى، اتاقتى ءارى بي، ءارى باتىر، ءارى داتقا بولعان ەردەس باتىر شۇرەن ۇلى تۋرالى جازبا دەرەك از بولعانىمەن، ەل اراسىنا تاراعان ول كىسىنىڭ پالۋاندىعى، باتىرلىعى، داتقالىق قىزمەتى جايلى اڭىز-اڭگىمەلەر كوپتەپ كەزدەسەدى»، دەيدى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى نۇربولات احمەتجانوۆ. ال عىلىمي كەڭەس مۇشەسى، تاريحشى، عالىم م.تۇياقباەۆ وسى ۋاقىتقا دەيىن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن ونىڭ ماڭىندا جەرلەنگەن تۇلعالار تىزىمىنە جولبارىس حان (سا’د اۋليە)، ءابدىللا حان، ءبيبى حيساب، قازىبەك بي، شوڭ بي، ابىلاي حان، ءسۇيىنىش حان، قوقىراس حان، اۋليە حان، شورناعات حان، ءىلياس حان سىندى تۇلعالار ەنگەنىن ايتادى. الايدا، نەگە ەكەنى بەلگىسىز مارقادى ءمۇنناۆارا پاكلار، فام عاشىق زىكىرشى، شيحاب اد-دين سارۆار، شايح نادجيم اد-دين، بابا عاريب، ۇندەمەس اتا، جەتى اتا، ءۇشباس اتا، سۇلتان يبراھيم سىندى تۇلعالار ەنبەي قالعان. «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ قورىندا زيارات ادەبىنە قاتىستى سادىق ساپابەك ۇلىنىڭ قولجازباسى ساقتالعان. وكىنىشكە قاراي، ونىڭ تۋعان جانە قايتىس بولعان جىلى بەلگىسىز. ول 1907 جىلى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە بولىپ، زيارات ادەبىن قالاي جاساۋ قاجەتتىگى جونىندە جازىپ قالدىرعان. وندا زيارات ەتۋ كەزىندە قۇ­ران وقىپ، دۇعا قىلعان جەرلەردى ىزىمەن كورسەتكەن. ولار: جولبارىس حان (سا’د اۋليە)، مەشىتتە ەكى باس ناماز وقۋ، باعديزان اق توپىراق اۋليە، «فاتيحا»، «ىحىلاس»، ء«ال-كۋرسي»، «مۇلك» سۇرەلەرىن وقۋ، مارقادى ءمۇنناۆارا پاكلار، ءابدىللا حان، ءبيبى حيساب، قازاق حالقىنىڭ ازىزدەرى – قازىبەك بي، شوڭ بي ت.ب.، ابىلاي حان، ءسۇيىنىش حان، قوقىراس حان، اۋليە حان، شورناعات حان، ءىلياس حان، قۇدىقتان سۋ ءىشۋ، «حاليم-ابا» تاعامى دايىندالاتىن جەر، «حالاۋات» مەشىتىنە كىرۋ، فام عاشىق زىكىرشى، شيحاب اد-دين سارۆار، الي قوجا اتا، شايح نادجيم اد-دين، بابا عاريب، ۇندەمەس اتا، جەتى اتا، ءۇشباس اتا، سۇلتان يبراھيم، يمام مارعۇزي-كوك توندى اتا، قوششى اتا (قۇشاتا)، گاۋھار انا، ارىستان بابقا زيارات ەتىپ، تۇنەۋ قاجەتتىگىن جازىپ قالدىرعان. سادىق ساپابەك ۇلى بۇل ورىنداردىڭ ءبارىن تۇركىستانعا زيارات ەتىپ كەلگەن كەزدە كوزىمەن كورىپ، مارقۇمدارعا قۇران باعىشتاعان. بۇلاردىڭ ىشىنەن فام عاشىق زىكىرشى، ءۇشباس اتادان باسقاسىنىڭ جەرلەنگەن جەرلەرى انىق بولىپ وتىر. ال ءجاميلا شىن مانىندە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ وكىل قىزى بولىپ تابىلادى. بۇل جايلى گاۋھار انا كەسەنەسىن زەرتتەگەن جۇمىس ەسەبىندە دە جازىلعان»، دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، عالىم مارات قىمىز ۇلى.

عىلىمي كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ ايتۋىنشا ءجاميلا جايلى م.ە.ماسسوننىڭ «ماۆزولەي ح.ا.ياسەۆي» اتتى ەڭبەگىندە «1896 جىلى تۇركىستان قالاسىندا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جاقىن جەردە ونىڭ قىزى جامال حانىمنىڭ مازارى، ال كەسەنەدەن قاشىقتاۋ جەردە ونىڭ گاۋحار-حۋشتادجدىڭ كەسەنەسى بار»، دەگەن دەرەكتەردى كەزدەستىرۋگە بولادى. سونداي-اق باسقا قولجازبالاردا دا ءياساۋيدىڭ وكىل قىزى ءجاميلا جايلى مالىمەتتەر بار. ياساۋيتانۋشى، عالىم د.كەنجەتاي دا تۇركىستاندىق ناجيموۆ ورازبايدىڭ ۇيىندە ساقتالعان «ناسابنامادا» قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ جامال ەسىمدى قىزى جازىلعاندىعىن راستايدى. ال بۇگىنگە دەيىن تىزىمگە ەنبەي كەلگەن شاحاباددين يسفيدجابي (ازىرەتى موللا) جايلى دەرەكتەردە ونىڭ قوجا احمەت ياساۋيمەن بىرگە يسفيدجابتان كەلگەنى ايتىلادى. كەيبىر مالىمەتتەردە ونى ءياساۋيدىڭ ۇستازى رەتىندە دە كورسەتەدى. تىزىمگە ەنگىزىلگەن تۇلعانىڭ ءبىرى قوجا ءاليدىڭ قۇلپىتاسى كىشى اقساراي بولمەسىندە ساقتاۋلى تۇر. قۇلپىتاستاعى جازۋدى 1978-1980 جىلدارى تەكستولوگ ءا.دەربىساليەۆ اۋدارعان. ول جەردە «تاشكەنتتىك ءمىر وسمانباي مىرزا كارىمباي 1916 جىلى قايتىس بولدى»، دەگەن جازۋ ساقتالعان.

«ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ءباسپاسوز قىز­مەتىنىڭ دەرەگىنشە، قازىرگى تاڭدا كەسەنەدە جەرلەنگەن ءدىني-رۋحاني تۇلعالاردىڭ سانى – 51-گە جەتسە، تەمىر، ءشايبان اۋلەتت­ەرى مەن قازاق حاندىعى تۇسىندا جەرلەنگەن 17 تۇلعا، قازاقتىڭ 21 حانى، 8 سۇلتانى، 23 ءبيى، 63 باتىرى، 5 ءازىز اناسى، 10 داتقا مەن بولىس، 30 يگى جاقسىنىڭ ەسىمدەرى بەلگىلى.

تۇركىستان وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

بۇگىن ەلىمىزدە قاتتى ىستىق بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

بەكىرەگە قويىلعان بەلگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:45

«COVID-19» سپەكتاكلى قويىلدى

ونەر • بۇگىن، 07:43

ەركىن جۇرگىڭ كەلسە، ەكپە سالدىر

مەديتسينا • بۇگىن، 07:22

شابان قيمىل شاڭ قاپتىرماسىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:20

نە ەكسەڭ، سونى ورارسىڭ

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

«استانا» ۇزاپ بارادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:07

كوك تۇركىنىڭ كوزى

تاريح • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار