جامبىل دۇنيە ەسىگىن اشقاندا قازاقتىڭ كۇنگەيى قوقان حاندىعىنىڭ قولاستىندا بولاتىن. قازاق دالاسىنىڭ رەسەي يمپەرياسى تاراپىنان وتارلانۋى بۇگىنگى تاڭدا ادەبي, تاريحي ەڭبەكتەردە كەڭ قامتىلىپ, عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ تالداۋ وزەگىنە اينالىپ تا ۇلگەردى. ال قازاقتىڭ وڭتۇستىك ولكەسى (تاشكەنتتەن ۇزىناعاشقا دەيىنگى ارالىق) مەن تەرىسكەي باتىسىن (سىر بويى مەن ارال ايماعى) قاتىگەزدىكپەن اياۋسىز ەزگىگە ۇشىراتىپ, قۇلدىققا سالعان قوقان حاندىعى تاراپىنان جۇرگىزىلگەن وتارلاۋ ساياساتى ادەبيەت تاريحىندا دا, تاريح عىلىمىندا دا ەندى عانا زەردەلەنە باستادى.
بار سانالى عۇمىرى ءحىح عاسىردا جارقىراي كورىنگەن ءسۇيىنباي مەن جامبىلدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن تانىتۋدا دا, «تاپتىق» تۇرعىدان اسا الماي, كەڭەستىك كەزەڭدە ايتىلعان تار مەتودولوگيا شەڭبەرىن شيىرلاپ ءجۇرمىز. مۇنى جامبىل مۇراسىنىڭ دا تاپسىرىسپەن, كەڭەس بەرۋمەن, كەڭەسشىلدەردى شارىقتاۋ شەگىنە جەتكىزە ماقتاعان ولەڭدەرىنىڭ قايتا-قايتا باسىلۋىنان دا كورەمىز. ءسۇيىنبايدىڭ بارلىق دەرلىك, جامبىلدىڭ كەڭەس داۋىرىنە دەيىنگى مۇرالارى قوقان ەزگىسىنە قارسى, سول كەزەڭدەگى تاريحي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە تىكەلەي بايلانىستى تۋعان. جامبىلدىڭ قۋاتى كۇشتى شىعارمالارى كەڭەستىك زامانعا دەيىن تۋعاندىعى, يدەيالىق لەيتموتيۆى ازاتتىق يدەياسى بولعاندىعى بايقالادى. ونىڭ دا تاريحي نەگىزى, بولمىس شىندىعى اقىننىڭ بالالىق شاعىنان باستالعانداي. اقىننىڭ دۇنيەگە كەلۋىندە توسىن سىر بار ەكەندىگىن م.جولداسبەكوۆ ءوز ەڭبەگىندە كورسەتىپ تە كەتتى. ون جاسىندا ولەڭگە اۋەستەنىپ, ون بەسىندە اقىندىققا شىنداپ بەت بۇرىپ, دومبىرامەن ءان سالىپ, ولەڭ ورەسىنىڭ شىڭى – ايتىس ساپارىنا بەت الادى. ارۋاقتى ءسۇيىنبايدان باتا الاتىنى دا وسى تۇس. ون التى جاسىنان ومىردەگى ءورىسىن انىقتاپ, اۋىل ماڭايىنداعى ەرمەكشىل اقىنداردىڭ ءسوزىن تۇساپ, جۇلدىزداي اعىپ كوزگە تۇسەدى, ىشتەي بەكىنگەن, ۇستازى ءسۇيىنباي بەكىتكەن «ادىلەتتىڭ بۇلتارتپايتىن داڭعىل جولىنا» تۇسەدى, الماس ونەردەگى ادامشىلىق باعىتىن جىگىت بولعان ون سەگىز جاس شەگەلەپ «ەرىكسىز ون سەگىز جاس مىنگىزدى اتقا, ءبىر جامبىل بولىنگەندەي ەكى جاققا» دەپ «اقىندىق اتقا» قوندىرادى. ول كەزدەگى اقىندىق شابىتتى تەك ونەر تۇرعىسىنان قاراپ, كوركەمدىكپەن شەكتەلمەي, ادامدىق يگىلىككە قاسقايىپ قارسى بۇرۋ جانە سول باعىتىنان ءومىر بويى اينىماۋ – كەز كەلگەن اقىننىڭ قولىنان كەلە بەرمەگەن قاسيەت. جەمە-جەمگە كەلگەندە, توبىرمەن بىرگە شالشىققا شاتىلماي, كولدە قالۋ دا بىلە بىلگەنگە ماڭىزى تەرەڭ تۇسىنىك. «مەنىڭ ءپىرىم – ءسۇيىنباي, ءسوز سويلەمەن سىيىنباي» سەرتىن اقتاعاندىعى. بۇكىل شىعارماشىلىق قارىمى قوقاندىق داۋىردەگى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى باتىل جىرلاعان ءسۇيىنباي دەسەك, جامبىلدىڭ اقىندىق پوزيتسياسى دا ءسۇيىنباي ءداستۇرىن دامىتا جالعاستىرۋىنان كورىنەدى. بۇل – جامبىلدىڭ جامبىل بولعانىنا ءتان ەڭ ءبىرىنشى ەرەكشەلىك.
«كوڭىلى كەيبىرەۋلەردىڭ بۇلتتا ءجۇر, ۇستاۋعا كۇن مەن ايدى جۋىقتاپ ءجۇر. بىرەۋلەر قارا ءسوزدى قامشى قىلىپ, قۋدى ءمىنىپ, قۇلاندى قۇرىقتاپ ءجۇر. قايسىسىن ماعان سونىڭ ەپ كورەسىز, اكەتسەم ءوزىم تاڭداپ وكپەلەرسىز…سۇيەكەمنىڭ سۇيگەنىن ويلاساڭىز, ولەڭ بولسىن سەرىگىڭ دەپ بەرەرسىز» – دەپ, «سارىبايعا» اتتى ولەڭىندە, جاستىقتىڭ جالىنداعان ەكپىنىمەن ايتىلدى دەگەنىمىزبەن جاس جامبىلدىڭ اقىندىق قاينارىنان دا حابار بەرەتىن دەرەك رەتىندە قابىلدايمىز. اقىننىڭ تاعدىر تالايى قيىن ءھام قۋانىشتى. ەكى عاسىر كۋاسى بولۋ, ەكى ءتۇرلى تانىم اياسىنداعى شىعارماشىلىق ساپارى دا ەكى ءتۇرلى تالداۋ وزەگىنە اينالدى. اقىندىقتىڭ العاشقى ساپارى قاۋىپ-قاتەرىمەن كەلسە, كەڭەستىك كەزەڭدە جامبىلدان ارتىق باعالانعان اقىندار نەكەن-ساياق. ەكى عاسىر كۋاسى بولۋدى ءناسىپ ەتكەن اللا تاعالا اقىنعا ازاپتى تۇرمىس پەن اجارلى ءومىردى دە قاتار ۇسىنىپتى.
پروفەسسور س.سادىرباەۆ دەرەگىندە 1875 جىلدارى شاپىراشتىنىڭ باسكوتەرەرى, قوقانعا قارسى سۇرانشىمەن بىرگە جاۋعا شاپقان سارىبايدىڭ ولگەنىنە جىل تولىپ, اس بەرىلگەندە قىرعىز, قازاق ەلىنەن بەلگىلى كىسىلەر شاقىرىلادى. اسقا بەلگىلى قارت مايكوت اقىن دا كەلەدى. سارىبايدىڭ جاقىن تۋىسى ءسۇيىنباي اقىنعا اس بەرگەن ەلدىڭ اقساقالى بولىپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى دە, اسقا كەلگەندەردى سارجانمەن بىرگە ءجۇرىپ, اقىن بولىپ قارسى الۋ كەزەگى جامبىلعا تيەدى. جامبىل مايكوت توبىنا كەلىپ:
ءسىز بە ەدى, اقىن اعا مايكوت دەگەن,
ءبىر ءسوزى ءبىر سوزىنە قايشى وتپەگەن.
ساڭقىلداپ سارايىڭنان ولەڭ شىقسا,
يمەنىپ وزگە اقىندار بايپەكتەگەن, – دەپ اسا زور ىزەتپەن شۇبىرتا جونەلەدى. جامبىلعا ريزا بولعان مايكوت:
بارەكەلدى جامبىلىم,
ءسوز جۇيەسىن كەلتىردىڭ.
اڭعارىڭدى تانىدىم,
كوتەرىلىپ جەلپىندىم.
اتالى ءسوز – ءمانى مول.
جىلاعىمدى كەلتىردىڭ,
تال بويىڭدا بار ەكەن
الىس شابار سەرپىنىڭ, – دەپ, العىس باتاسىن بەرەدى. استا جامبىل سارىبايدى دارىپتەپ جىرلاپ, سونىمەن قاتار قوقانعا قارسى كۇرەسكەن تالاي باتىرلاردى جانە ولاردىڭ ەرلىكتەرىن ءسۇيىنبايشا ۇدەتە ءتۇسىپ, سونارلى تاريحي جىرعا اينالدىرادى. جامبىل وسى استا زامانا جاي-كۇيىن جىرلاي الاتىن, كورەگەن, ساليقالى اقىن ەكەنىن كورسەتەدى. سان رۋدان كەلگەن كوپ جۇرت, ولاردىڭ ىشىندە ءسۇيىنباي مەن مايكوت سياقتى ورەلى جۇيرىكتەر دە جاس اقىنعا دەن قويىسادى. بۇل جامبىلدىڭ ءىرى جيىندا, القالى اقىندار توبىنا ءبىرىنشى قوسىلۋى بولادى. كەلەشەكتە جامبىلدىڭ اقىندىق اتىن شىعارعان دا وسى اس بولادى. ارداقتى ادامدارىنىڭ اسىندا اتاقتى اقىنداردىڭ ۇزاق جىرمەن ازالى جوقتاۋ ايتۋى ۇلى ءجۇز قازاقتارى مەن قىرعىز حالقىنىڭ ارىدەن كەلە جاتقان ءداستۇرى بولعان. سول ءداستۇردى ۇستاعان جامبىل وسى استا:
قاس جۇيرىكتى ايتامىن,
شاپقان سايىن ورلەگەن.
قاس سۇڭقاردى ايتامىن
الىستان تويات تىلەگەن... – دەپ, سارىبايدى جوقتاپ جىر ايتادى. ولگەن كىسىنىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتىن, ونىڭ ەرلىگىن ايتىپ جىرلاۋ ۇستىندە جامبىل ءوزىنىڭ اقىندىق قابىلەتىمەن شاكىرت قانا ەمەس, وزىندىك ءۇنى, باتىل ويى, سەمسەر ءتىلى بار, الەۋمەت جۇگىن ارقالاي الار ۇلكەن اقىن ەكەنىن تانىتادى. ءارى كوپتەگەن اتى ايگىلى اقىندار جينالعان وسىنداي ورەلى توپتىڭ قاتاڭ سىنىنان مۇدىرمەي وتكەن جامبىل ۇلى ۇستازدارى الدىندا ەسەپ بەرگەندەي دە بولادى. جامبىلدىڭ بۇل ونەرىنە اسقا جينالعان باسقا ەلدەرمەن بىرگە, اسىرەسە اقىندار توبى قاتتى ريزا بولادى. ءسۇيىنبايدىڭ باۋلىعان شاكىرتى ۇستازىنان كەم تۇسپەيتىنىن تۇسىنگەن اقىندار جامبىلدى سۇيىنبايمەن قاتار قادىر تۇتادى. بۇرىن:
بولماسا اتى شىققان ءسۇيىنبايىڭ,
باسقاسىن قويۋ كەرەك جىلى جاۋىپ, – دەيتىن قۇلمامبەت سياقتى اسقاق اقىندار ەندى جامبىلعا باس يەدى, ءسۇيىنباي اقىننىڭ تاربيەلەگەن شاكىرتى ۇستازىنان كەم تۇسپەگەن اقىن بولعانىن كورەدى, ونىڭ اقىندىق ونەرىنە ريزا بولىپ, ءىرى اقىندار قاتارىندا قابىلدايدى. جامبىلدىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى – ايتىستا جەڭگەن اقىندارىمەن سوڭىرا ۇنەمى سىيلاسىپ, دوستاسىپ كەتكەن. ولاردىڭ وتكىر دە قىمباتتى, اسىل سوزدەرىن, جەلىلى جىرلارىن بويىنا جيناي, ۇيرەنە جۇرگەن. تولىپ جاتقان ەرتەگى, شەجىرە, «قوبىلاندى», «قامبار», «ەر تارعىن», «قوزى كورپەش» سياقتى ونداعان داستاندى سول ايتىسقان زامانداستارىنان الىپ قالادى. قىرعىز اقىندارىمەن ايتىسىپ ءجۇرىپ, ولاردان «ماناس» جىرىن ايتۋدى ۇيرەنەدى. وڭتۇستىككە كەلگەن ساپارىندا «مىڭ ءبىر ءتۇندى» اڭگىمە ەتىپ, «توتى-ناما», «كورۇعلى», «ەر شورا» حيكايالارىن دا جىرلايتىن بولعان. جامبىل باقتىباي اقىنمەن كەزدەسىپ, ايتقان ءبىر ولەڭىندە:
قازداي قالقىپ ەرىنبەي,
ولەڭ تەردىم جاسىمنان.
مايكوت اقىن, قۇلمامبەت,
ورىن بەردى قاسىنان.
مايلىقوجا, ق ۇلىنشاق,
ءپىرىم ەدى باس ۇرعان, – دەيدى. جامبىلدىڭ قانشا ىزدەنىپ, قانشا ۇيرەنىپ, قانداي جۇيرىكتەردەن ۇلگى العانىن, ولاردى سۇيە دە, سىيلاي دا بىلگەنىنە وسى سوزدەرىنىڭ ءوزى دالەل. جامبىل وزىنەن بۇرىن وتكەن سىندارلى اقىنداردىڭ سىنشىلدىق ۇلگىلەرىن دامىتىپ, ابايمەن ۇندەسە, وزىنە عانا ءتان ۇلى, وتكىر ساتيرا دا تۋدىرا بىلگەنىن كورەمىز. جامبىل ايتىس اقىنى بولىپ ءجۇرىپ تە مىسقىلشىل, ۋىتتى ولەڭدەردى تاباندا جارق ەتكىزىپ ايتىپ تاستاۋعا جاستاي بەيىمدەلگەن اقىن. ونسىز ايتىس اقىنى بولۋ دا قيىن. ايتسە دە قىسقا-قىسقا اتىلعان وقتاي ءدال ايتىلعان ونىڭ ساتيرالىق ولەڭدەرى مەن بىرقاقپايلارىنان اقىننىڭ كەلەشەكتە ادىلەت سەمسەرىن سىلتەي الاتىندىعىن كورە الامىز ءارى بۇل سۋىرىپسالمالىق ونەرىنىڭ ايرىقشا ءبىر شوقتىعى ەكەنى دە داۋسىز. اقىن جازباي تاباندا ايتاتىن بولعاندىقتان, ونىڭ مۇنداي ولەڭدەرىنىڭ دە, داستاندارىنىڭ كوپشىلىگى جوعالىپ كەتكەن سىڭايلى. سوعان قاراماستان, ەستە ساقتالىپ, بىزگە جەتكەن شىعارمالارىنا ۇڭىلسەك, اقىننىڭ ەڭبەكشى حالىق ومىرىمەن بىتە قايناسىپ, بىرگە وسكەنىن, جۋاندار مەن وبىرلاردى, شەنەۋنىك مىرزالاردى, ساتىمساق ساۋداگەرلەردى اياماي مىنەگەنىن, بولاشاق اقيىق اقىننىڭ ادىلدىك ءۇشىن تىنباي كۇرەس جولىنا باعىت العانىن كورەمىز. بۇعان ەل ارالاعان ساۋداگەرلەرگە ايتقان قىسقا ولەڭى, «قۇدايبەرگەن بولىسقا بەرگەن جاۋابى», «شاعىم», «اكەمە», «جىلقىشى», «سىرتىڭ ءبىر سۇلۋ جان ەكەن», «قۋعىن», «كەدەي كۇيى», ء«سات سايلاناردا», «موڭكە تۋرالى», «قاليعا», «كوكىمگە», «مامبەتكە» دەگەن ولەڭدەرى دالەل.
جامبىلدى جامبىل ەتكەن ونىڭ ايتىستارى. شەنەۋ ولەڭدەرىندەگى سياقتى ايتىستا دا جامبىل كەيىپكەرلەرىنىڭ وبرازىن ءدال تاۋىپ, ونى زامانا شىندىعىمەن بايلانىستىرا ايقىن مىنەزدەيدى. جامبىل ايتىستارىنىڭ ەرەكشەلىگى دە, حالىقتىعى دا وسىندا. سونىمەن قاتار ول ايتىستا قارسىلاس اقىنىنا قارادۇرسىن سوزبەن جاۋاپ قايتارىپ قانا قويماي, قارسىلاسىنا بەرگەن ءاربىر جاۋابى ۇزاق سيۋجەتتى ولەڭ بولىپ كەلەتىندىگى. ءوزىنىڭ قۇلمامبەتپەن نەمەسە سارىباسپەن, دوسماعامبەتپەن ايتىستارىندا دا جامبىل ءوزى ۇستانعان باعىتتان تايماعان. ول قانداي اقىندارمەن ايتىسپاسىن, ءوز رۋىنىڭ بايلىعىن, ونىڭ اتاقتى بايلارىن, ءبيى مەن مولداسىن, بولىسى مەن شونجارلارىن ماقتاعان اقىندارعا الەۋمەتتىك ورتاسىن قاراما-قارسى قويىپ, ءوز كوزقاراسىن اشىق بىلدىرە جىرلايدى. ايتىسىنىڭ بەرىك ارقاۋى ەتىپ حالىقتىق ويدى, ەل قورعاعان ەرلەردى, ولاردىڭ جورىقتارىن, ەستە قالار ەرلىك ىستەرىن ۇزاق ەتىپ, كەلەشەك ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىستى بولسىن دەگەندەي, ارقايسىسىن كىشىگىرىم داستانعا لايىق سيۋجەتپەن, ەلدىك يدەياسىن كوتەرە جىرلايدى. جامبىل ايتىسىنىڭ قۇدىرەتتى كۇشى دە, ايتىستاعى باستى ەرەكشەلىگى دە وسى قاسيەتىندە.
العاشقىدا جامبىلدىڭ ايتىستارى سالت جىرلارىنا ەلىكتەۋ رەتىندە جارىققا شىققان بولسا, ءحىح عاسىردىڭ 80-90 جىلدارى بۇكىل قازاق ايتىستارىنا جاڭالىق تۇرىندە, سۇرە ايتىس بولىپ, ەپيكالى جىر دارەجەسىنە كوتەرىلەدى. سۇرانشى, ساۋرىق باتىرلاردى, ۇلى ءجۇز تاريحىنىڭ اڭىز- اڭگىمەلەرىن داستاندىق كولەمدە تۇيىندەپ جىرلايدى.
قۇلمامبەتپەن ايتىسقاندا ونىڭ:
ادامدىقتى ايت, ەرلىكتى ايت,
باتىرلىقتى ايت,
ەل بىرلىگىن ساقتاعان تاتۋلىقتى ايت, – دەپ, قۇلمامبەتتەن قادالا تالاپ ەتۋىنىڭ جامبىل ايتىستارىندا, ونىڭ باسقا دا جىرلارىنداعى سياقتى, حالىقتىق كوزقاراستى بىلدىرەتىن, ۇلتتىق رۋح, حالىقتىق مۇددە ايقىندىعىنىڭ بەلگىسى.
جامبىلدىڭ شىعارماشىلىعىن تۇتاستاي قاراستىرىپ, زەردەلەي تۇسكەن سايىن اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ تاقىرىپتىق-يدەيالىق جۇيەسى – ۇستازى ءسۇيىنباي جىرلاعان جۇيەدەن اۋىتقىمايتىنى, سول ءىزدى دامىتقاندىعى اڭعارىلادى. بۇل – اقىننىڭ تاريحي تاقىرىپ پەن ايتىستاعى تاقىرىپتىق جەلىسىنەن انىق اڭعارىلادى. ءسۇيىنباي دا كەيىنگى كەزدە زەردەلەنە باستاعان كەنەسارىنىڭ جەتىسۋعا كەلۋىن قۇپتاعان, مۇنى ءسۇيىنبايدىڭ قاتاعانمەن ايتىسىنان كورەمىز.
كەنەسارى-ناۋرىزباي,
قاھارى قارا داۋىلداي.
ناۋرىزباي ءتىرى جۇرگەندە,
دۇشپاننىڭ كەتكەن مازاسى, – دەگەن تولعانىسى ءسۇيىنبايدىڭ كەنەسارى-ناۋرىزباي باستاعان ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىن تۇسىنگەنى, ءدىن تاريحى مەن ەلدىك شەجىرەنى تەرەڭ بىلەتىندىگىن اڭعارتادى.
ەلىنىڭ, جەرىنىڭ تاريحىن بىلگەن جاننىڭ سول تاريحتى دا جىرلاماعى شارت قوي. بۇل تاقىرىپتا دا جامبىل ءسۇيىنباي ۇستانعان باعىتتان اينىمايدى. ءسۇيىنبايدىڭ قوقان بيلىگىنە قارسى جىرلاعان «زار جىلاتىپ مومىندى», «داتقالارعا», «ۇمبەتالىگە», «باتىرلاردى جوقتاۋ» ت.ب. تولعاۋلارىنىڭ زاڭدى جالعاسى رەتىندە جامبىل دا «سادىرمەككە ات شاپتى», «سارىبايعا», «ول زاماندى ماقتامان», «تاعى ءبىتتى جاڭا كۇي», «شابدەنگە» ولەڭدەرى مەن «وتانىمنىڭ باتىرلارى», «مەنىڭ ءومىرىم» تولعاۋلارىن شىعاردى. ۇزاق ءومىر تاجىريبەسىنەن تۋعان تولعاۋلار مەن ولەڭدەر لەگى قوردالانا كەلە اقىن ايتىستارىنىڭ ولشەۋسىز تامىزىعىنا اينالعاندىعىن سەزىنەمىز. وسى وي ورامدارىن جيناقتاي كەلگەندە جامبىلدىڭ قۋاتتى تۋىندىلارىنىڭ مازمۇن جەلىسى پاتشالىق رەسەي جاۋلاعانعا دەيىنگى ارالىقتا, انىعى قوقان حاندىعى داۋىرىندەگى كەزەڭدەگى وقيعالاردى سۋرەتتەگەنى اڭعارىلادى. ال ءسۇيىنبايدىڭ بۇكىل مۇراسى قوقان حاندىعى داۋىرىندە تۋعان دەيمىز. جامبىل شىعارماشىلىعى ءسۇيىنباي پوەزياسىنىڭ زاڭدى جالعاسى دەسەك, وندا اقىن مۇراسى تىكەلەي قوقان حاندىعى داۋىرىندەگى ادەبيەتكە قوسىلماق. مۇنىڭ ءوزى اقىن مۇراسىن كەيىنگى تابىلعان تاريحي دەرەكتەر نەگىزىندە جاڭاشا پايىمداۋعا جەتەلەرى حاق.
ساتتار ومىرزاقوۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى وقۋ, «ابايتانۋ» عىلىمي ورتالىعىنىڭ باسشىسى
شىمكەنت
