قوعام • 16 ناۋرىز، 2021

بالاڭىز انا ءتىلىن بىلە مە؟

146 رەت كورسەتىلدى

بۇگىنگى قوعامىمىزدا مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بار انا ءتىلىمىزدىڭ بولاشا­عىنا ەلەۋلى الاڭداۋشىلىق بار. بۇل تاقى­رىپتىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ جاتقاندىعى – سونىڭ ايعاعى.

وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىنداعى: «توتاليتارلىق كەزەڭدە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدان، تىلىمىزدەن، ءدىلىمىز بەن دىنىمىزدەن ايىرىلىپ قالا جازدادىق. ونىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا حالقىمىزعا قايتا ورالدى. بىراق ۇلت پەن ەل رەتىندە ساقتالىپ قالۋ ءۇشىن بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاق جاڭا سىن-قاتەرلەرگە دايىن بولۋى كەرەك.

جاھاندانۋ كەزىندە ەل جات جۇرتتىڭ ىق­پا­لىنا بەيسانالى تۇردە ىلەسىپ كەتكەنىن اڭعارمايدى. باسقاشا ايتقاندا، ماجبۇرلىكتەن ەمەس، ساناسىنىڭ ۋلانۋى ارقىلى ءوز ەركىمەن تورعا تۇسەدى. سوندىقتان، جاڭا زاماننىڭ جاقسى-جامانىن ەكشەپ، ارتىقشىلىقتارىن بويعا سىڭىرۋمەن قاتار، تامىرىمىزدى بەرىك ساقتاۋىمىز قاجەت. ۇلتتىق بولمىسىمىزدان، ءتول مادەنيەتىمىز بەن سالت-داستۇرىمىزدەن اجىراپ قالماۋ – بارلىق وركەنيەتتەر ميداي ارالاسقان الاساپىراندا جۇتىلىپ كەتپەۋدىڭ بىردەن ءبىر كەپىلى»، دەگەن سوزدەرى ويعا ورالادى.

ويتكەنى ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مىڭداعان قازاق مەكتەبى مەن بالاباقشالارى اشىلعانىنا، قازاق تىلىندەگى گازەت-جۋرنالدار، تەلەديدار مەن راديو حابارلارى كوبەيگەنىنە قاراماستان، بۇگىنگى جاھاندانۋ زامانىندا انا ءتىلىمىزدىڭ اسپانى بۇلتسىز، شايداي اشىق دەۋ قيىن. ماسەلەن، ەلىمىزدىڭ، اسىرەسە، سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەرىندەگى قالالاردا اشىلعان ارالاس مەكتەپتەردى ايتپاعاندا، تازا قازاق مەكتەپتەرى وقۋشىلارىنىڭ وزدەرى دە ۇزىلىستە ءبىر-بىرىمەن ورىس تىلىندە سويلەسەتىندىگى جاسىرىن سىر ەمەس. بالاباقشالارداعى احۋال دا وسىعان ۇقساس. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ بىزدىڭشە، بىرىنشىدەن، قالالىق جەرلەردە قازاق ءتىلىنىڭ تىلدىك ورتاسى ءالى قالىپتاسپاعاندىعىندا. ەكىنشىدەن، اقپارات كەڭىستىگىندەگى باسەكەدە قازاق تىلىندەگى ونىمدەردىڭ سانى از، ساپاسى ءماز ەمەستىگىندە. بۇعان بىرەر قاراپايىم مىسال كەلتىرەيىك: كورشىلەرىمىز – جاس ادامدار. ءبارى دە قازاق­شا سويلەيدى. ءبىر كۇنى ولار جالعىز ۇل­دارىنىڭ ءتىلى ورىسشاعا اۋىسا باستاعانىن اڭ­عارىپ­تى. سويتسە، ول بالا كۇنى بويى كومپيۋ­تەردەن كوزىن الماي، سونداعى ورىس تىلىن­دەگى مۋلتفيلمدەردى تاماشالايدى ەكەن.

ءدال وسىنداي جاعدايعا تاپ بولعان وزگە اتا-انالاردىڭ كەيبىرەۋلەرى بالالارىنىڭ تەك «بالاپان» تەلەارناسىن كورۋىنە رۇقسات بەرىپ، باسقا تىلدەگى دۇنيەلىكتەردى تاماشالاۋىنا تىيىم سالىپ، تىرەلگەن تۇيىقتان شىعۋدىڭ ءبىر جولىن تاپقان سياقتى. ۇل-قىزدارىنان ءۇي ىشىندەگى قارىم-قاتىناستا تەك قازاقشا سويلەۋدى قاتاڭ تالاپ ەتىپ، ال ولار بايقاماي ورىس تىلىندەگى سوزدەردى قوسىپ جىبەرگەن جاعدايدا ءارتۇرلى «ايىپ» سالىپ جاتقان اعايىندار دا بار ەكەن.

ارينە، مۇنداي ءىس-ارەكەتتەر ۇلتىنىڭ كەلەشەگىن ويلايتىن نامىستى دا پاراساتتى اتا-انالاردىڭ عانا قولىنان كەلەدى. كۇنكورىستىڭ كۇيبەڭىمەن بالاسىنىڭ تار­بيە­سىنە ۋاقىت تاپپايتىن، نەمەسە وعان ونشا ءمان بەرمەيتىن اكە-شەشەلەر دە از ەمەستىگى انىق. ولاردىڭ وتباسىلارىنداعى بەيكۇنا بالدىرعانداردىڭ بەتىن انا تىلىمىزگە بۇرۋ جولى بىرەۋ-اق – ەڭ الدىمەن، قازاق تىلىندەگى مۋلتفيلمدەردىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ جانە بالالار ادەبيەتىن دامىتۋ.

بۇل رەتتە اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى ايدا بالاەۆا جاقىندا «ۇلت» تاۋەل­سىز ينتەرنەت باسىلىمىنا بەرگەن سۇق­باتىندا: «جاس ۇرپاقتىڭ ءتىلىن قازاق تىلىن­دە قالىپتاستىرۋ – بۇگىنگى كۇندە ەڭ وزەك­تى ماسەلە. بۇگىنگى بالالاردىڭ ءتىلىن قالىپ­تاس­­تىراتىن قۇرال – ارينە ءبىرىنشى كەزەكتە – تەلەارنالارداعى مۋلتيپليكاتسيا­لىق فيلم­­دەر مەن بالالار ادەبيەتى. بۇل رەتتە، «Balapan» ارناسىنىڭ مازمۇندىق كونتەنتىن، باعدارلامالار ساپاسىن كۇشەيتۋدى ۇنەمى قاداعالاپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار، «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا بالالارعا ارنالعان قازاق ءتىلدى تەلەونىمدەردىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا شەتەلدىك بالالار تەلەارنالارىن (Nickelodeon، TiJi، كارۋسەل) قازاق تىلىنە اۋدارىپ، تاراتۋ قولعا الىندى. سونداي-اق، بيىلعى جىلى بالالار ادەبيەتىنىڭ الەمدىك بەستسەللەرلەرىن، اتاپ ايتقاندا، ە.ح.گومبريحتىڭ «الەمنىڭ قىسقاشا تاريحى»، ليۋيس كەرروللدىڭ «اليسا عاجايىپتار ەلىندە»، دجوردج ورۋەللدىڭ «حايۋاناتتار باعى»، ەۆا يببوتسوننىڭ «تەڭىز وزەنىنە سايا­حاتى» سىندى بارلىعى 20 كىتاپتى قازاق تىلىنە اۋدارىپ، بالالار اۋديتورياسىنا ۇسىنۋدى كوزدەپ وتىرمىز»، دەپ مالىمدەگەنى كوڭىلگە ۇلكەن ءۇمىت ۇيالاتادى. بۇعان ءبىزدىڭ قوسارىمىز: ۇكىمەت اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ وسىنداي يگى باستامالارىنا قاجەتتى قارجىنى اياماسا، قۇبا-قۇپ. پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ قۇلاعىنا دا «التىن سىرعا» دەمەكپىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار