سۇراقتان سۇراق تۋادى
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جاقىندا قازاق مەديتسينالىق ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (قازمۇببۋ) باس ليتسەنزياسىنان ايىرىلعانىن مالىمدەدى. الەمدى پاندەميا جايلاعاندا مەديتسينا ماماندارىنىڭ تاپشىلىعىنا كوزىمىز جەتتى. ىندەتكە قارسى كۇرەسكە كەيبىر مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى دە اتسالىستى. وسىنداي شىرعالاڭ شاقتا دارىگەرلەردى دايارلايتىن ۋنيۆەرسيتەتتى جابۋ قانشالىقتى ءتيىمدى؟
مەديتسينا ماماندارىن دايارلاعان قازمۇببۋ سوناۋ 1963 جىلى كسرو
مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن اشىلعان ەكەن. كەيىن 2014 جىلدىڭ مامىر ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن ينستيتۋت قازمۇببۋ بولىپ قايتا قۇرىلىپتى. ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن قۇرىلعان وقۋ ورنى نەگە جابىلدى؟
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمدەۋىنشە, ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى ساپانى قامتاماسىز ەتۋ كوميتەتى بىلتىر قازمۇببۋ ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىنە تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە ورەسكەل بۇزۋشىلىقتاردى انىقتادى. جوعارى وقۋ ورنىنداعى باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا, رەزيدەنتۋرا باعدارلاماسى بويىنشا وقۋ ءۇردىسى قاجەتتى پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇراممەن جانە ءتيىستى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. سونىمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەتتەگى وزگە دە ماڭىزدى كورسەتكىشتەر بەلگىلەنگەن ەڭ تومەنگى نورمالارعا سايكەس كەلمەيتىن كورىنەدى. 2020 جىلعى شىلدە ايىنداعى تەكسەرىس ناتيجەلەرى بويىنشا اتالعان ۋنيۆەرسيتەت ليتسەنزياسىنىڭ كۇشى توقتاتىلىپ, انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋعا ۋاقىت بەرىلگەن. الايدا قايتا تەكسەرىس جۇرگىزۋ كەزىندە قازمۇببۋ كوميتەتتىڭ نۇسقامالارىن ورىنداماعانى جانە زاڭنامانى ورەسكەل بۇزا وتىرىپ, جۇمىسىن جالعاستىرعانى بەلگىلى بولدى. ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا ساپانى قامتاماسىز ەتۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى گۇلزات كوبەنوۆا بۇل تۋرالى: «بولاشاق دارىگەرلەرگە ساپالى ءبىلىم بەرۋ – ادامداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنىڭ كەپىلى. وسى ورايدا ءبىز سوتقا جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولدىق. قازمۇببۋ-ءدى جابۋ ماسەلەسىن سوت تا, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ كوميتەتى دە قارادى. الماتى قالاسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس قازمۇببۋ اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. بۇدان بولەك, جوو-عا ايىپپۇل سالىنىپ, باس ليتسەنزيادان ايىرۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلدى», دەدى.
وسى رەتتە وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ جايى الاڭداتاتىنى انىق. قىزمەتكەرلەردىڭ بارىنە بىردەي جۇمىس تابىلا ما؟ ستۋدەنتتەردىڭ ىشىندە گرانتپەن وقيتىندار بولسا, قايتپەك؟ ال اقىلى بولىمدە وقيتىنداردىڭ وقۋ قۇنى باسقا ۋنيۆەرسيتەتتەرگە اۋىسقاندا قىمباتتاپ كەتپەي مە؟
مىنە, وسىنشاما سۇراق تۋاتىنى زاڭدى. كوميتەت باسشىسى گ.كوبەنوۆانىڭ جاۋابىنا سۇيەنسەك, ەلىمىز بويىنشا 14 جوعارى وقۋ ورنى بولاشاق دارىگەرلەردى دايارلايدى, ونىڭ بەسەۋى الماتى قالاسىندا ورنالاسقان. قازمۇببۋ-دە وقىعان ستۋدەنتتەردىڭ گرانتتارى ساقتالادى جانە ولار باسقا جوو-عا اۋىستىرىلادى. وقۋ قۇنى وزگەرمەيدى. سونداي-اق وقىتۋشىلاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ماسەلەسى جەكە قاراستىرىلىپ جاتىر.
«باس ليتسەنزيانى الۋ تۋرالى شەشىمى زاڭسىز»
الايدا قازمۇببۋ باس زاڭگەرى زاۋرە ەرجانوۆا وقۋ ورنىنىڭ جابىلعانى تۋرالى تاراتىلعان اقپاراتتى جالعان جانە زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوتتىڭ اكتىسى بولماي جاتىپ جاريالانعان مالىمەت دەپ وتىر. ال وقىتۋشىلار جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامەن دە, عىلىمي-وقىتۋشىلىق قۇراممەن دە قامتاماسىز ەتىلگەنىن ايتىپ, ەل پرەزيدەنتىنە تاۋەلسىز ساراپتاما جۇرگىزۋدى سۇراپ, ۇندەۋ جاسادى جانە ولار مينيسترلىكتىڭ جۇمىس تاۋىپ بەرەتىنىنە سەنبەيتىن سەكىلدى.
قازمۇببۋ پروفەسسورى مارات راحمانوۆ جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا: «ليتسەنزياسىن العانى مۇلدە دۇرىس ەمەس, قاتەلىك. نەگە دەسەڭىزدەر, 60 جىلدىق تاريحى بار وقۋ ورنى ينستيتۋت بولعان, بۇگىندە – ۋنيۆەرسيتەت. قازىر مۇندا 3,5 مىڭ ستۋدەنت ءبىلىم الادى. ال 500 ادامداي وقىتۋشىلاردىڭ ءبارى جۇمىسسىز قالعالى تۇر», دەدى.
م.راحمانوۆتىڭ ارىپتەسى, پروفەسسور راۋشان بەردالينا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتان ۋنيۆەرسيتەتكە تاۋەلسىز ساراپتاما جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋىن سۇرايمىز. وسىنداعى مامانداردىڭ دارەجەسى شىنىمەن جەتە مە, جوق پا؟ انىقتالسىن. ءبىز ينستيتۋتسيونالدىق جانە مامانداندىرىلعان اككرەديتاتسيانى 59 ماماندىق بويىنشا الدىق. ياعني 2015 جىلى قازمۇببۋ الماتىداعى دارىگەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ ۇيىمىنىڭ بازاسىندا قايتا قۇرعان كەزدە ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا, مەديتسينا, قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا بارلىق اككرەديتاتسيانى ءبىزدىڭ ۇجىم ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنەن ءوز كۇشىمەن قورعاپ الدى. مينيسترلىكتىڭ ءىسى مەن شەشىمىنە كۇمانىمىز بار. بۇل – وتاندىق مەديتسيناعا جاسالعان قيانات», دەدى.
اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باس زاڭگەرى ز.ەرجانوۆا: ء«بىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى ساپانى قامتاماسىز ەتۋ كوميتەتىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى پروتسەسسۋالدىق نورمالار بويىنشا زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرىپ وتىر. تەكسەرۋ الدىن الا ەسكەرتۋسىز جاسالدى, تەكسەرۋ قورىتىندىسىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق ارىز-شاعىم سوت تالقىلاۋىندا جاتىر. بۇل بويىنشا ءالى ەشقانداي سوت شەشىمى شىققان جوق, تيىسىنشە زاڭدى كۇشىنە ەنبەدى. مينيسترلىكتىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا رۇقسات بەرەتىن باس ليتسەنزيانى الۋ تۋرالى شەشىمى زاڭسىز دەپ سانايمىز. وسى كۇنگە دەيىن انىقتالدى دەلىنگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ بارلىعى تۇزەتىلگەن, ال كوميسسيا مۇشەلەرىنە بارلىق ءتيىستى قۇجاتتار بەرىلگەن بولاتىن. الايدا بىزگە تۇسىنىكسىز سەبەپتەرمەن كوميسسيا ونىڭ ەشقايسىسىن نازارعا الماي جاتىر», دەدى. الداعى ۋاقىتتا اپپەلياتسياعا, كاسساتسيالىق شاعىم بەرۋگە قۇقىعى بارىن جانە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زاڭدى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن جوعارعى سوتقا دەيىن بارىپ دالەلدەۋگە دايىن ەكەنىن مالىمدەدى.
جابىلسا دا جۇمىسىن جالعاستىرىپ جاتىر
بىلتىرعى قازان ايىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى م.تىنىشپاەۆ اتىنداعى قازاق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار اكادەمياسىن باس ليتسەنزياسىنان ايىرعان بولاتىن. اتالعان اكادەميا باسشىسىنا حابارلاستىق, رەكتورى مينيسترلىككە ىسساپارمەن كەتىپتى. ال پرورەكتورى سەيدۋللا سەيدىمەت ۇلى ستۋدەنتتەردىڭ جايى مەن وقىتۋشىلاردىڭ جۇمىسسىز قالعان-قالماعانى جونىندە رەكتوردىڭ رۇقساتىنسىز ەشقانداي اقپارات تاراتپايتىنىن ايتتى, بىراق ءوزى باسشىسىنىڭ ءنومىرىن بەرە المادى. وسىدان-اق اقپاراتتىق اشىقتىقتىڭ جوق ەكەنى انىق بايقالدى. دەگەنمەن, پرورەكتور ءسوز اراسىندا جۇمىستىڭ بۇرىنعىداي جالعاسىپ جاتقانىن جەتكىزدى. بۇل قالاي؟ وسى سۇراقتى جاۋاپتى ۆەدومستۆوعا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن جوعارى بىلىمگە قاتىستى بريفينگتە قويىپ كوردىك. الايدا ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا ساپانى قامتاماسىز ەتۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى گۇلزات كوبەنوۆا ساۋالىمىزعا ناقتى جاۋاپ بەرە المادى. دەسەك تە ونداعى وقىتۋشىلاردىڭ ءتيىستى وقۋ ساعاتتارىمەن قامتاماسىز ەتىلگەنىن, ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ اقىسى مولشەرىن وزگەرتپەي, گرانتىن ساقتاپ, وزگە ۋنيۆەرسيتەتتەرگە اۋىسقانىن ايتتى.
وسىعان دەيىن مينيسترلىك اكادەميادا جىل بويى تەكسەرىس جۇرگىزگەنىن, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ورەسكەل بۇزۋشىلىقتار انىقتالعانىن حابارلاعان-دى. اتالعان بۇزۋشىلىقتار جونىندە كوميتەت باسشىسى گ.كوبەنوۆا: «وقۋ پروتسەسى پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇراممەن, وندىرىستىك پراكتيكا بازالارىمەن, وقۋ, وقۋ-ادىستەمەلىك جانە عىلىمي ادەبيەتتەرمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ سۇرانىسىنا تولىق سايكەس كەلمەدى, بۇل تۇلەكتەردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا دا اسەر ەتتى. سونداي-اق «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى جۇرگىزگەن رەيتينگ بويىنشا اكادەميانىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ شامامەن 60%-ى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيدى», دەگەن ەدى.
وعان قاتىستى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى پرورەكتورى اندرەي يۆانوۆ: «بارلىق كورسەتكىش تالاپقا تولىق سايكەس كەلەدى. وعان ءبىرتالاي رەيتينگتە كوش باستاپ تۇرعانىمىز دالەل», دەپ جاۋاپ بەرگەن بولاتىن. «قازاقستان تەمىر جولى», «قازاقتەلەكوم» سىندى ءىرى كومپانيالارعا مامان دايارلاپ كەلگەن اكادەميانىڭ سايتىنا ءبىلىم ساپاسىن قامتاماسىزداندىرۋ بويىنشا تاۋەلسىز اگەنتتىگىنىڭ (بستقا) كۋالىگىنىڭ تۇپنۇسقاسى سالىنىپتى. وندا «2018-2019 وقۋ جىلىندا «م.تىنىشپاەۆ اتىنداعى قازاق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار اكادەمياسى» اق باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرا ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيلەرى بويىنشا 5 جىل مەزگىلگە بستقا قايتا ينستيتۋتسيونالدىق اككرەديتاتسيالاۋدان ءوتتى», دەلىنگەن. ال سول «اككرەديتتەۋ جانە رەيتينگ» ايدارىنداعى اقپاراتتا 2019-2020 وقۋ جىلىندا اكادەميانىڭ 43 ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا باكالاۆرياتتىڭ – 16, ماگيستراتۋرانىڭ –
22, دوكتورانتۋرانىڭ 5 مامانداندىرىلعان اككرەديتاتسيادان وتكەنى كورسەتىلىپتى. سوندا قالاي بولعانى؟
ء«بىلىم ساپاسىن وقۋ ورنىن جاۋىپ ارتتىرۋعا بولمايدى»
ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ بويىنشا ورىنباسارى ميراس داۋلەنوۆ جۋىردا وسى جاعدايعا بايلانىستى: ء«بىلىم ساپاسىن جوعارى وقۋ ورىندارىن جاۋىپ قانا ارتتىرۋعا بولمايدى. بۇل – باستى ماقسات ەمەس. وكىنىشكە قاراي, ءبىز وسىنداي تۇبەگەيلى شارالار قابىلداۋعا ءماجبۇرمىز», دەدى. نەگە؟ مۇنىڭ ءبىر سەبەبىن ۆيتسە-مينيستر: «بۇعان دەيىن جوو تاراپىنان جىبەرىلگەن ەڭ ورەسكەل بۇزۋشىلىقتاردىڭ عانا بەتىن اشقان بولاتىنمىن. ەندى كەيبىر جوو-نىڭ تەكسەرۋدەن ءوتۋى ءۇشىن قانداي امالدارعا باراتىنىن كورسەتكىم كەلەدى. ءبىرىنشى, تەكسەرۋ الدىندا ستۋدەنتتەردى, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك ستۋدەنتتەردى جاپپاي وقۋدان شىعارۋ. ال تەكسەرۋدەن كەيىن بارلىق ستۋدەنتتەر امان-ەسەن وقۋعا قايتا قابىلدانادى, تەك ولار وقۋدان شىعارىلعانىن بىلمەيدى. جوعارى وقۋ ورنىنىڭ 1 كۇندە 800-1000 ستۋدەنتتى بىردەن وقۋدان شىعارعانى تۋرالى مىسالدار بار. بۇل وقىتۋشىلار سانى از بولسا دا ستۋدەنتتەردىڭ شاعىن كونتينگەنتىن وقىتۋعا جەتكىلىكتى ەكەنىن نەمەسە ادەبيەتتەر, جابدىقتار سانىنىڭ ازدىعى سول ستۋدەنتتەر سانىنا جەتەتىنىن كورسەتۋ ءۇشىن جاسالادى. مۇنداي جوو-دا ستۋدەنتتەردىڭ جاپپاي كوشى-قونى شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن. ءبىرىنشى كۋرسقا 200 ستۋدەنت قابىلدانادى, ال 900-ءى بىتىرەدى», دەپ تۇسىندىرگەن.
مينيسترلىك وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, تەكسەرۋ كەزىندە جۇمىسقا ورنالاسۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن جوو بجزق-عا تۇلەكتەر ءۇشىن ەڭ تومەنگى تولەم جاسايتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. باسقا ۋنيۆەرسيتەتتە شتاتتا ىستەيتىن وقىتۋشىلاردىڭ قۇجاتتارى ۇسىنىلعان. وقىتۋشىلاردىڭ اراسىندا ءتىپتى وزدەرىن وزگە ۋنيۆەرسيتەتكە تىركەگەنىن بىلمەيتىندەر بار. ياعني تەكسەرۋدەن بۇرىن ۇيىم باسشىسى جۇمىسقا قابىلداۋ تۋرالى, ال تەكسەرۋدەن كەيىن جۇمىستان بوساتۋ تۋرالى بۇيرىق شىعارادى. بۇدان بولەك كەيبىر جوو كىتاپحاناسى تەك تەكسەرۋ الدىندا عانا تولىقتىرىلادى ەكەن. باسقا جوو-نىڭ ءمورى تۇرعانىنان-اق ونىڭ ۋاقىتشا «قارىزعا» الىنعانى بەلگىلى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا م.داۋلەنوۆ: «سوزىمە تۇزدىق بولۋ ءۇشىن مىناداي مىسال كەلتىرەيىن: ۇسىنىلعان ادەبيەتتەر, ماسەلەن, قۇقىقتىق پاندەر تىزىمىندە 10 جىل بۇرىن كۇشىن جويعان نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر كورسەتىلەدى, وقۋ ناتيجەلەرىندە «بانكتەر مەن بانك قىزمەتى تۋرالى فەدەرالدى زاڭدى ءبىلۋ» دەگەن دە جازۋلار بار. ەندى وسى جوو قانداي زاڭگەرلەردى شىعاراتىنى تۋرالى ويلانىپ كورىڭىز جانە ءسىز ءوز تاعدىرىڭىزدى شەتەلدىك زاڭنامانى ءبىلىپ (بۇل دا كۇماندى) ءوزىمىزدىڭ زاڭنامادان حابارسىز زاڭگەرلەرگە سەنىپ تاپسىرا الاسىز با؟!», دەپتى. سالماقتى ساۋال.
وسىدان سوڭ قانشا جەردەن اتى دارداي, تامىرى تەرەڭدە جاتقان جوو بولسا دا مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ «مەن ديپلومدى وڭدى-سولدى ۇلەستىرۋمەن اينالىساتىن ءبىلىم مەكەمەلەرىن جابۋدى تاپسىرعان بولاتىنمىن. ءبىلىم بەرۋدى تابىستى بيزنەسكە اينالدىرعان ىقپالدى ادامداردىڭ قارسىلىعىنان بۇل جۇمىس باياۋ جۇرۋدە», دەگەنىنە سەنبەسكە شارا جوق. بىراق ديپلومدى جەكەمەنشىك جوو عانا ۇلەستىرە مە؟ جاقىندا عانا الماتى قالاسىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بىرىندە الىنعان ديپلومنىڭ جالعاندىعى جونىندە اقپارات الدىق. الايدا ديپلوم يەسىنىڭ ءالى ءوز ءىسىن تولىق شەشپەگەندىكتەن, ازىرگە اشىپ ايتا المايمىز. سوعان قاراعاندا, وقۋ ورىندارىن دەڭگەيىنە قاراماستان تەكسەرۋ كەرەك سەكىلدى.
ءيا, جابىلعان جوو جانايقايىنا مينيسترلىكتىڭ ءوز ءۋاجى بار. سوندا اقيقات كىمنىڭ جاعىندا؟ مۇنىڭ جاۋابىن ءادىل سوت قانا بىلەر, سودان سوڭ ۋاقىت بەرەر. ال ازىرشە قانداي دا ءبىر شەشىم شىعارۋدى وقىرماننىڭ ءوز «سوتىنا» قالدىردىق.
