– مەن اجەمنىڭ بالاسى بولدىم,– دەپ باستادى اڭگىمەسىن كەيىپكەر. – ول كىسى گينەكولوگ دارىگەر ەدى, ال مەنىڭ بالالىعىم سول اجەمنىڭ قاسىندا, ايەلدەر قابىلدايتىن كابينەتتە ءوتىپ, ويىنشىقتارىم دا گينەكولوگتىڭ قۇرال-اسپاپتارى, وقىعان كىتاپتارىم دا سول سالاداعى ەڭبەكتەر ەدى. جالپى ادامنىڭ قالىپتاسۋىنا, ومىرلىك كوزقاراستارىنا وتباسىنىڭ اتقاراتىن ءرولى ايرىقشا عوي. ال مەنى باققان اجەم – ءبىر ءۇيدىڭ 16 بالاسىنان ءتىرى قالعان جالعىز جان. اناسى ءار جولى قول-اياعىن باۋىرىنا العاندا ەگىزدەرىن قۇشاعىنا الادى ەكەن دە, اجەم 17-ءشى ءسابي بولىپ, دۇنيەگە جالقى كەلىپتى. الدىنداعى ەگىز اعا-اپالارىنىڭ ءبارى اشتىقتىڭ قۇربانى بولعاندا اجەم 6 جاستا عانا ەكەن. ناعاشى اتام دا – ءبىر اتادان قالعان جالعىز تۇياق. سوندىقتان كىشكەنتاي كۇنىمنەن باۋىر زارى, بالا زارى نە ەكەنىن ەستىپ وسكەندىكتەن, ادامنىڭ ارتىندا ۇرپاق قالۋىنىڭ, سول ىسكە سەپتىگىڭدى تيگىزۋدىڭ قانشالىقتى ءماندى, ءارى العىسى مول ىزگى ءىس بولاتىنىن ءبىلدىم.
مەديتسينا عىلىمىنىڭ كانديداتى, دارىگەر-رەپرودۋكتولوگ, ەندوكرينولوگ, ەلىمىزدەگى كونتسەپتۋالدى تۇڭعىش رەپرودۋكتسيا جانە قارتايۋعا قارسى KRAS د-كلينيكاسىنىڭ باسشىسى ايگۇل قازىباەۆا – الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ 1986 جىلعى تۇلەگى. ول بۇكىل ەڭبەك جولىن رەپرودۋكتسياعا ارناپتى. ماسكەۋدەگى اسپيرانتۋراداعى جىلدار, ودان كەيىنگى ەڭبەك ءوتىلى, جوو ساباق بەرۋ, دارىگەرلىك قىزمەتپەن اينالىسۋ ءبارى-ءبارى تەك وسى يگىلىكتى ماقساتقا قۇرىلعان. ينستيتۋتتى ءتامامداپ وبلىستىق اۋرۋحاناعا جۇمىسقا بارعاندا الدىنداعى وزىنە تالىمگەر ارىپتەسىنىڭ نۇسقاۋىمەن ىشكى الەمىمەن ۇندەسكەن وسى سالاعا كەلگەن ايگۇل سمەتقىزىنا ءسابي اڭساعان انانىڭ جۇكتى ەكەنىن بىلگەن ءساتىن كورۋ ەشتەڭەمەن ولشەنبەيتىن بولسا كەرەك.
– جۇمىس بولمەمدەگى اۋرۋلار تاريحىنا كوزىم تۇسكەن سايىن سونداي وزگەشە ءبىر كۇيگە بولەنەمىن. كەيدە ۇزاق جىلدار بويىنا ءبىر پەرزەنتكە زار, اعزاسىندا كوپتەگەن پروبلەماسى بار وسى اناعا قالايشا كومەكتەسە الدىق دەپ تاڭداناتىن دا كەزىم بولادى. ءاربىر سونداي وتباسىنىڭ قۋانىشىن كورۋ – شىن باقىت. ءبىزدىڭ كلينيكاعا نەگىزىنەن بارلىق جەردى اداقتاپ, ەڭ سوڭعى ءۇمىتىن ارقالاعاندار جۇگىنەدى. 40 پايىزى الماتىلىقتار, ال قالعانى ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرى مەن ءتىپتى مەديتسينالىق تۋريزممەن شەتەلدەردەن كەلەدى. ازەربايجان, رەسەي, قىتايدان تاپپاعان ەمىن الماتىدان الىپ, اڭساعان بالالارىنا قول جەتكىزدى, وسىعان قالاي قۋانباسسىڭ, – دەيدى ايگۇل سمەتقىزى.
دۇنيەگە پەرزەنت اكەلۋ, ۇرپاق جالعاستىعىنىڭ توقتاماۋى ءار شاڭىراق ءۇشىن ەڭ ءبىر قاسيەتتى دۇنيە, الايدا نەگە ءبىزدىڭ قوعامدا بەلسىزدىك, بەدەۋلىك پروبلەمالارى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى؟ ۇكىمەت تە وعان اسا ءمان بەرىپ, سابيگە زار وتباسىلارعا كومەك ءۇشىن بيىل جاساندى ۇرىقتاندىرۋعا دەگەن كۆوتانى 7 مىڭعا ۇلعايتىپ وتىر. بۇگىندە ەلىمىزدە 11 030 ايەل بەدەۋلىكپەن ەسەپتە تۇر ەكەن. مۇنشاما ادامنىڭ ەسەپتە تۇرۋىنا نە سەبەپ؟ وسىنىڭ جايىن ماماننان سۇراپ كوردىك.
– سەبەپتەرى دەيسىز بە؟ وتە كوپ, جانە كۇندەلىكتى ومىردە ۇساق-تۇيەك ساناپ, ءمان بەرە بەرمەيتىن جايلارمەن قاتار, ومىرلىك كوزقاراستار مەن تازالىق, ادامدىق مورال دەيسىز بە, سونىڭ بارلىعى اسەر ەتەدى. سولاردىڭ ءبارى الدىمەن وتباسىنداعى تاربيەدەن, دەنساۋلىققا ءجۇردىم-باردىم قاراماۋ مەن دۇرىس تاماقتانۋ, ءتۇرلى ينفەكتسيالاردان ساقتانۋعا تىكەلەي بايلانىستى. ەندەشە الدىمەن بەدەۋلىكتىڭ الدىن الىپ, ساقتانۋعا بولا ما دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋ كەرەك. ارينە بولادى. بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بالالار گينەكولوگياسى جوق. ال بۇل وتە قاجەت. ەكىنشىدەن, يود جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى تۋاتىن ەندوكريندى اۋرۋلار, وعان ۇستەمە بالا كەزدەن ءجيى باسپامەن اۋىرۋ, ءتىستىڭ كاريەسىنىڭ بولۋى, فاست فۋت تاعامدارىن جەۋدەن ىشەكتەرگە زيان كەلتىرۋ مەن اعزادا ترانسمايلاردىڭ جينالۋى, ءتۇرلى ينفەكتسيالاردى وتباسىنا الىپ كەلۋگە سەبەپ بولاتىن ەرلەردىڭ بەيبەرەكەت جىنىستىق قاتىناستارعا ءتۇسۋى سىندى تولىپ جاتقان سەبەپتەرى بار. «Egemen Qazaqstan» ۇلتتىق باسىلىم بولعاندىقتان, وقىرمانداردىڭ ءبىر جايتقا اسا كوڭىل ءبولۋىن سۇرار ەدىم. قازاق « ۇلى سوزدە ۇيات جوق» دەيدى. ۇرپاق جالعاسۋىن ويلامايتىن جان جوق, الايدا جاستاردىڭ نەكەگە دەيىن جانە نەكەدەن تىس قاتىناستاردا قورعانباۋى ءتۇرلى ينفەكتسيالاردى جۇقتىرۋعا الىپ كەلەدى. جانە ءبىر قاۋپى ولاردىڭ دەنى اعزادا جاسىرىن داميدى, ادام ونى سەزىنبەيدى دە, سوڭى بارىپ ايەلدىڭ جاتىر جولىن بىتەپ تاستايدى, نەمەسە قايتا-قايتا تۇسىك تاستاۋىنا سەبەپ بولادى. سوندىقتان دا جاستار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ساقتىعى, ۇرپاق الدىنداعى, ۇلت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ويلاۋى ماڭىزدى, – دەيدى دارىگەر.
ۇلتتىق دەموگرافيانى ويلاعان ۇكىمەت جاساندى ۇرىقتاندىرۋدى قولداپ, كۆوتانىڭ سانىن كوبەيتتى. ارينە بۇل – وڭ شەشىم, الايدا ماسەلەنى تۇبەگەيلى قاراستىرۋعا, بەدەۋلىكتىڭ الدىن الاتىن جۇمىسقا جاتپايدى. ول ءۇشىن امبۋلاتوريالىق تۇرعىدا الدىن الۋ مەن ەمدەۋدى جولعا قويۋ كەرەك. بىزدەگى ايەلدەر كونسۋلتاتسياسى تەك جۇكتى ايەلدەرمەن عانا اينالىسىپ, ولاردى بوسانعانشا عانا قاداعالايدى. سوندىقتان بالا كوتەرۋدى كەشەندى قاراستىراتىن بارلىق قاجەتتى گينەكولوگ, ۋرولوگ, اندرولوگ, ەندوكرينولوگ ءتارىزدى كاسىبي ماماندارى بار ءتۇرلى ەمدەۋ شارالارىمەن قاتار, تاربيە, ساقتاندىرۋ ءتارىزدى ماڭىزدى ىستەردى دە نازاردا ۇستايتىن تەگىن امبۋلاتوريالىق قىزمەت وتە قاجەت. بۇل ەك ۇرىقتاندىرۋعا قاراعاندا مەملەكەتكە ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا, دەموگرافيالىق ماسەلەنى شەشۋدە دە تيىمدىرەك.
ىنتا-جىگەرى مەن بويىنداعى قابىلەتىن ۇرپاق جالعاستىعىنا ارناعان ايگۇل سمەتقىزى: «ارينە بۇل تۇرعىدا ايتاتىن دا, كوتەرەتىن دە ماسەلە وتە كوپ, مەن اسا ءبىر ماڭىزدى دەگەنىندەرىنە ازداپ بولسا دا توقتاۋعا تىرىستىم. بىراق قالاي دەگەندە دە ءبىز ۋاقىتقا تەك ىلەسىپ قويماي, ءسال العا قارايتىن, بولاشاقتى كوزدەگەن جوسپارلار ءتۇزۋىمىز قاجەت. كەرەك دەسەڭىز, بۇل اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك ءىس, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, ەلدىڭ بولاشاعى دەسەم دە ارتىق ەمەس», دەيدى.
