قوعام • 05 ناۋرىز، 2021

قازاق ءسوزىنىڭ بارىنشا دۇرىس تاڭبالانۋىنا مۇددەلىمىز

296 رەت كورسەتىلدى

بۇگىنگى الەمدىك عىلىمدا اڭگىمەنىڭ وزەگىنە اينالىپ وتىرعان ۇلكەن تاقىرىپتىڭ ءبىرى – قۇندىلىقتار، ادامي قۇندىلىقتار. قۇندىلىقتاردى زەرتتەۋ ۇلكەن عىلىم سالاسىنا اينالىپ، ادامنىڭ مادەني جانە رۋحاني يگىلىكتەرىنىڭ ءمانىن تەرەڭ زەردەلەي باستاعانى بەلگىلى. قازىر ءسات سايىن وزگەرىپ، قۇبىلىپ جاتقان الەمدە ءوزىڭدى تانىپ، ءوز جەكە باسىڭنىڭ تۇلعا رەتىندە قادىرىن ارتتىرىپ، قاسيەتىڭدى ءبىلۋ ءۇشىن، ءوزىڭدى دۇرىس باعالاپ، باعالاتۋ ءۇشىن باستى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ءبىلۋ، ونى ارداق تۇتۋ، قادىرىن ءبىلىپ، ۇلگى ەتۋ ماڭىزدى.

قۇندىلىقتار ساپىندا ۇلتتىق كودتار مىقشەگەدەي بەكىگەن، بەكىتىلگەن. قۇن­دىلىققا اينالۋدىڭ ءوزى ونىڭ بويىنداعى ۇلتتىڭ مادەني-رۋحاني كودىنىڭ بولۋى­مەن بايلانىستى. قۇندىلىق  – دۇنيە­تانىمنىڭ رۋحاني وزەگى، قوعامدا قالىپ­تاساتىن سان الۋان جاعداياتتاردىڭ تاريحي سەبەپتەرى مەن ءمانىن تۇسىنۋگە مۇم­كىندىك بەرەتىن نەگىز. باستى تارازى وسى قۇندىلىق بول­ماققا كەرەك. ويتكەنى حالىقتىڭ نەمەسە ەتنوستىڭ ەرەكشەلىگى مەن بىرەگەيلىگىن ايقىندايتىن  وسى – ۇلتتىق قۇندىلىقتار.

قازىرگى كەزدە قوعامدا ءجۇرىپ جاتقان مادەني وزگەرىستەر مول. سونىڭ ەڭ نەگىزگىسى دە، ماڭىزدىسى دا – قازاق جازۋى تۋرا­لى ماسەلە. ويتكەنى جازۋ – ۇلتتىق قۇندى­لى­عىمىزدىڭ نەگىزگى تۇعىرى سانالاتىن ءتىلى­مىزدىڭ تاڭبالىق كورىنىسى.  بۇگىنگى قا­بىلداناتىن جازۋ – ۇلتتىڭ بولاشاق رۋحاني-مادەني دامۋ باعىتىن انىقتاماق، ۇلت­تىڭ دۇنيەتانىمدىق بولمىسىن تانىت­پاق. سونداي-اق بۇل جازۋ  – كەلەشەك ءۇشىن رۋحاني-مادەني ەس-ءتى ساقتاماق. بۇل جازۋ ۇل­گىسى قارىم-قاتىناس قۇرالى رەتىندە ۇلت­تىق سانامىزداعى ءدۇنياۋي بولمىسىمىز­دى جاڭارتپاق. سوندىقتان دا قازىرگى ۇسى­نىلىپ جاتقان جازۋ بولاشاعىنا ەل بەي-جاي قاراماي، الەۋمەتتىك جەلىلەردە، كۇن­دەلىكتى ءباسپاسوز بەتتەرىندە بەلسەندىلىك تا­نىتۋدا. قازاق ءسوزىنىڭ بارىنشا دۇرىس تاڭ­بالاۋىنا مۇددەلىلىك كۇننەن-كۇنگە ارتا تۇسۋدە.

لاتىن تاڭباسىنا كوشۋ – ساياسي شەشىم. ول قابىلداندى. ەندىگى ماقسات – قالىڭ قا­زاق جۇرتىنا ۇلتتىق ادەبي ءتىلدى دامىتاتىنداي، ءارالۋان ساياسي وزگەرىستەرگە سايكەس ۋاقى­تىندا بولعان كەمشىلىكتەردى تۇزەيتىن، تاۋەل­سىز قازاق ەلىنىڭ ءوز جازۋىنىڭ كانون­دىق، وزگەرمەيتىن ءالىپبيىن ۇسىنۋ ەدى.

قازىردىڭ وزىندە  ءالىپبيدىڭ ء تورت  نۇسقاسى ۇسى­نىلدى. 2017 جىلى 11 قىركۇيەك كۇنى پارلامەنتتە لاتىن نۇس­قاسىنداعى قازاق ءالىپ­بيىنىڭ العاشقى ۆاريانتتارى تانىس­تىرىلدى (ديگراف نۇسقاسى). قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2017 جىلعى 26 قازانداعى № 569 جارلىعىمەن بەكىتىلدى (اپوستروف نۇسقاسى). 2018 جىلدىڭ 19 اق­پا­نىندا الدىڭعى شىعارعان «قازاق ءتىلى ءالىپ­بيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» جارلىعىنا وزگەرىس ەنگىزدى (اكۋت نۇسقاسى). 2021 جىلدىڭ
28 قاڭ­تاردا قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترى اسقار مامين قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرا­فيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا وتىرىسىن وتكىزدى. وندا لاتىن قارپىندەگى قازاق ءالىپبيىنىڭ جاڭا نۇسقاسى ۇسىنىلدى (جەتىلدىرىلگەن نۇسقا).

ەلىمىزدەگى ءالىپبي وزگەرتۋ سياقتى جا­ۋاپ­كەرشىلىگى ماڭىزدى ءىس ش.شاياحمەتوۆ اتىن­­داعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلى­مي-پراكتيكالىق ورتالىعى مەن ا.باي­تۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنا جۇكتەلدى. راس، ۇلكەن جۇمىستار ات­قارىلدى. بىراق وكىنىشتىسى سول، ءالىپبي قايتا-قايتا وزگەرتىلگەندىكتەن دە، ونىڭ ۇلتتىق ءالىپبي رەتىندە ەنەتىنىنە ەل ىشىندە كۇمان تۋا باستاعانى دا بەلگىلى. ءالىپبي قۇراستىرىپ ۇسىنۋشىلارعا، ەڭ الدىمەن، جاۋاپتىلىق كەرەك دەر ەدىك.

قازىرگى ۇسىنىلىپ وتىرعان جاڭار­تىلعان ءالىپبي بۇرىنعىلارىمەن سالىس­تىرعاندا، راس، ءبىرشاما وڭدالدى. بۇل – ىرگەلى ءىس­تىڭ جەمىسى. ۇلكەن عىلىمي پىكىرتالاستار مەن ديسكۋسسيالاردىڭ ناتيجەسى. ءالىپبي ءتۇ­زۋ جەكە عالىمنىڭ وزىندىك كوزقاراسى  تۇر­عىسىنان جازىل­ماعانى ءجون. ويتكەنى بۇل ءالىپبي ۇلتقا ارنالىپ وتىر، ۇلت مۇد­دەسى ءۇشىن، رۋحاني جاڭعىرۋ ءۇشىن، ءتىلدىڭ ىشكى زاڭدىلىعىن بۇزباي تاڭبالاپ، ەلدىڭ وتكەنى، بۇگىنى جانە بولاشاعىن جازۋ ءۇشىن، اقپارات الماسۋدىڭ قازىرگى كۇنگى باستى قۇرالى رەتىندە پايدالانۋ ءۇشىن قاجەت.

ءالىپبي جونىندەگى قازىرگى پىكىرتالاس «... اركىمنىڭ-اق بار تالاسى» دەگەن پرين­تسيپتەن شىعىپ وتىرعان داۋ ەمەس، قا­زاق عالىمدارىنا، اسىرەسە، ءتىل ءبىلىمى عا­لىمدارىنا تەمىرقازىق بولۋعا ءتيىستى اح­مەت بايتۇرسىن ۇلى يدەيالارىنىڭ جال­عاسىپ، ءتىل دامۋىنىڭ قازىرگى جانە كەيىنگى ساتىسىندا انا تىلىندەگى باس­تى زاڭدىلىقتاردىڭ ورنىعۋى ءۇشىن، عىلى­مي نەگىزدەلگەن، جۇيەلەنگەن پىكىردىڭ قابىل­دانۋى ءۇشىن تۋىپ وتىر. 

ەڭ الدىمەن، كيريلل الىپبيىنەن باس تار­تۋىمىزدىڭ نەگىزگى سەبەبى – ساناعا سىل­كىنىس جاساۋ،  رۋحاني جاڭعىرۋ دەپ تۇسىن­گەندىكتەن دە، ءبىز تەك ورىس ارىپتەرىن تۇگەل الىپ تاستاۋدى عانا ەمەس، سول كەڭەس ساياساتى نەگىزىندە كىرىگىپ كەتكەن دىبىستاردى دا احمەت بايتۇرسىن ۇلى بايلامىمەن قاي­تا ورنىنا كەلتىرۋ دەپ بىلەمىز. قازىرگى قول­دانىستاعى ي مەن ۋ تاڭبالارى دا سول ورىس­تىق ارىپتەر ۇلگىسىنە سالۋدىڭ كورىنىسى. مۇنى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبارى مويىندايدى. شىن ءسوز – عىلىمي ءسوز. اتاقتى ورىس تۇركىتانۋشىلارى ن.ا.باسكاكوۆ،
ك.ك.يۋداحين ت.ب. سىندى عالىمداردىڭ قازاق تىلىندەگى ۇۋ، ءۇۋ مەن  ىي، ءىي داۋىس­تى جانە داۋىسسىز دىبىستارىنىڭ ي مەن ۋ-عا بىرىكتىرىلۋى اسىرا سىلتەۋ بولعانى تۋ­رالى ايتقان پىكىرلەرىن الەۋمەتتىك جە­لىدە عالىمدار  جازدى. باسقاسىن بىلاي قوي­عاندا، ي مەن ۋ داۋىسسىزىن بىردە داۋىستى، بىردە داۋىسسىز ەتىپ، ونىڭ الدىنداعى داۋىستى دىبىستاردى جازۋدا ەلەمەۋ، كەيىن مۇل­دە جوق ەتۋ 1938 جىلعى قاۋلىمەن بەكى­تىلگەنى دە بۇگىن تاريح بولعانىمەن، كە­شەگى كۇندەگى ناقتى فاكتى ەدى. بۇل تۋرالى داۋىستى جانە داۋىسسىز دىبىستى بى­رىكتىرىپ، ۇنەمدەپ جازۋدى قولداپ جۇرگەن ق.كۇدەرينوۆا «قازاق جازۋىنىڭ تاريحى مەن تەورياسى» اتتى ەڭبەگىندە 1938 جىل­عى ءالىپبي مەن گرافيكاداعى وزگەرىستەر بول­عانىن، «ۇۋ مەن ءۇۋ قوسار ءارىپ ورنىنا ءبىر عانا – ۋ، ىي مەن ءىي قوسار دىبىسىنىڭ ور­نىنا ءبىر عانا – ي تاڭباسى الىنعانىن» جا­زادى (2013 ج. 255-بەتتە). ي مەن ۋ تاڭ­باسى ارقىلى داۋىستى جانە داۋىسسىز دى­بىستى بىرىكتىرىپ جازۋ – گرامماتولوگيا زاڭ­دىلىعىنا قايشى. مۇندا قازاقتىڭ ءتول داۋىستى دىبىستارى جۇتىلادى دا، داۋىس­سىزدىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ، ايتىلىمدا ءسوز­دىڭ اۋەزدىلىگى بۇزىلادى. 

«داۋىستى دىبىستار ءسوزدىڭ جانى، داۋىس­سىز دىبىستار ءسوزدىڭ ءتانى ەسەبىندە» دەپ ساناعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءاربىر ءارىپ پەن ونىڭ ايتىلۋ جولىن تاپتىشتەپ ءتۇسىن­دىرىپتى.  ءبىز ۇۋ مەن ءۇۋ-ءدى ۋ-عا، ىي مەن ءىي-ءدى ي-عا بىرىكتىرىپ، ۇنەمدەپ جازۋ ارقىلى ءار ءسوزدىڭ جەكە-جەكە «جانىن» الامىز. «داۋىسسىز دىبىستار داۋىس­تى دىبىستاردىڭ يەلىگىندە» دەگەندە عالىم قازاق تىلىندەگى ۇندەستىك زاڭىنىڭ ەرەكشە قاسيەتىن ايتا وتىرىپ، ونىڭ ايتۋ مەن جازۋداعى ناقتى ءارى تابيعي قالپىن ساق­تايتىنىن ەسكەرەدى. بۇل عىلىمي شىن­دىقتى كەيىنگى بارلىق تۇركىتانۋشى عا­لىمداردىڭ مويىنداعانى، تەوريالىق تا، تاجىريبەلىك تە تۇرعىدان انىقتاعانى تاعى شىندىق.

ي – ۋ (داۋىسسىز)

ۋ – W (داۋىسسىز) – بولىپ تاڭبالانۋى پرو­فەسسور ءا.جۇنىسبەك مىرزا دالەلدەپ جۇرگەندەي، گرامماتولوگيالىق تۇرعىدان ءتىلدىڭ ىشكى زاڭدىلىعىنان شىعادى. جۇيەلى سوزگە عانا ەمەس، بارلىق تۇركىتانۋشى عا­لىمدار ايتىپ كەتكەن، قازىر قازاق عالىم­دارى تۇگەلگە جۋىق قولداپ وتىرعان (ور­فوتوپقا ەنبەگەن عالىمدار تۇگەلگە جۋىق) عى­لىمي انىق پىكىرگە ءالىپبي جاساۋشى عالىم­داردىڭ نەگە توقتاماي وتىرعانى تۇسىنىكسىز.   

قازىرگى ي داۋىسسىز دىبىسى ا.باي­تۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينس­تيتۋتى ۇسىنعان الىپبيدە ۋ (ۋاي) تاڭباسىمەن بەرىلگەن ەدى. بۇل تاڭبا قازىرگى قولدانىسقا ءبىرشاما ەنىپ، جازىلىپ ءجۇر. N.Nazarbayev، K.Tokayev ت.ب. كىسى اتاۋلارىنىڭ جازىلۋى وسى­لاي قالىپتاستى.

جاڭارتىلعان الىپبيدە داۋىستى دىبىستار جۋان جانە جىڭىشكە سىڭارىمەن، جىڭىشكە جۇبى بازالىق ارپىنەن ۋملاۋت ارقىلى اجىراتىلعان (ا-ä، و-ö، u-ü). وسى جۇيە ى مەن ءى جۋان-جىڭىشكە سىڭارىندا دا بۇزىلماي، ى – I، ءى – ءى تۇرىندە جازىلۋى جالپى جازۋ جۇيەسىن ساقتاۋ ءۇشىن دە، وقۋشىعا ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن دە، ەستە ساقتاۋ ءۇشىن دە ما­ڭىزدى بولار ەدى.

ۇسىنىلىپ وتىرعان الىپبيدەگى ۆ  ءار­پىنىڭ ساقتالۋىنىڭ سەبەبىن  -وۆ، -ەۆ، -وۆا، -ەۆا بولىپ اياقتالاتىن كىسى تەگىندە ءجيى كەزدەسەتىندىگىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. بىراق ف دىبىسىنىڭ قازاق سوزىندە كەز­دەسپەيتىنى، اراب-پارسى تىلىنەن ەنگەن سوز­دەردىڭ بارىندە «پ» بولىپ قالىپتاسىپ كەت­كەنى انىق (فارىز – پارىز، فاتۋا – ءپاتۋا، فەر­عاۋىن – پەرعاۋىن، فالسافا – ءپالساپا، فاتيما – پاتىما، فازىل – پازىل).  الىپ­بيدە F-ف تاڭباسىنىڭ تەك «فۋتبول» (اياقدوپ نەمەسە putbol ) ءسوزى سياقتى ساناۋلى اتاۋلاردى جازۋ ءۇشىن الىنىپ وتىرعانىن قولداۋ قيىنداۋ. F(ف)، ح (ح)، ۋ (ۆ) – ارىپتەرى 1938 جىلعى «قازاق الىپپەسى مەن ورفوگرافياسىن ءبىراز وزگەرتۋ تۋرالى» قاۋلىسى نەگىزىندە ەنگەن ەدى.     

بۇگىنگى تاڭدا جازۋدى وزگەرتۋدە ەسكى مەن جاڭانىڭ تارتىسى ايقىن كورىندى. جازۋ وزگەرتۋ تەك ءالىپبي وزگەرتۋ ەمەس ەكە­نى انىق ءبىلىندى. جازۋ وزگەرتۋ دەگەن، شىنداپ كەلگەندە، استارى تەرەڭ، قىرتىسى مول، ساياسي دا، ەكونوميكالىق تا، الەۋمەتتىك تە ماسەلە ەكەنىن ناقتى سەزىندىك.

ەسكى دەپ – كەشەگى زامانى وتكەن كەڭەس­تىك كەزەڭ مەن سول كەزەڭ تۋعىزعان تىلدەگى جالعان قيسىندى تۇسىنەمىز. جاڭا دەپ – رۋحاني جاڭعىرۋ ۋاعىندا جاڭارىپ جات­قان احمەت قاعيداسىن ۇعامىز. ۇلت مۇددەسى ءۇشىن 5 رەت تۇرمەگە ءتۇسىپ، 2 رەت جەر اۋدارىلعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءوزى ايتقان «ەرتەڭىن» ەرتەڭگە ۇزارتپاي، بولاشاق يىعىنا جۇك ەتىپ ارتپاي، تاۋەلسىزدىك تاڭىنىڭ 30 جىلىندا ءتىلدىڭ ىشكى زاڭدىلىعىنىڭ ءوز سۇرانىسىنا وراي شەشەرمىز. ءالىپبي ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن، ءالىپبي جاساۋشى عالىمدارعا، ەڭ الدىمەن، «مەنبىلەمدىك» سانادان ۇلت­تىق سانا بيىگىنە كوتەرىلۋى ماڭىزدى. ۋا­قىت­تىڭ ءوزى وسىنى تالاپ ەتكەندەي. قا­ز­ىر­گى عالىمدار اراسىندا ورىن العان پىكىر­تالاستاردىڭ دا سەبەبى بار، سالدارى دا وڭ بولادى، پايداسى ەل ءۇشىن. حالىق­تىڭ كوكىرەك كوزى اشىلدى. كەڭەس ۇكى­مەتى قۇ­لاققا قۇيعان، ءسىڭىپ قالعان «كەڭەستەردەن» قالىڭ جۇرتشىلىق بىرتە-بىرتە بوي تارتا باستادى. ءالىپبي تۋرا­لى عىلىمي وي سارالانىپ، پىكىردىڭ اي­قىندىعى ناقتىلانىپ، اق پەن قاراسى اجى­راپ كەلەدى.

دەموكراتيا دەندەي ەنگەن ءبىزدىڭ قو­عامدا قانداي ءالىپبي كەرەك ەكەنىن ۇلت بولىپ قازاق بالاسى ءوزى تاڭدايتىن دەڭگەيگە دە جاقىنداپ كەلەمىز. ءتىلدىڭ رۋحاني قۇن­دىلىق ەكەنىن تەرەڭنەن تۇسىنگەندىكتەن، قازىرگى قالىڭ قاۋىم دا، زيالىلار دا، ءتىل ءبى­لىمى عالىمدارى دا قازاق ءسوزىنىڭ بارىنشا دۇرىس تاڭبالاۋىنا مۇددەلى.

 

انار سالقىنباي،

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الداعى اپتا كۇن جىلىنادى

اۋا رايى • بۇگىن، 12:57

سۇيىسپەنشىلىك ساباعى

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

ەلوردادا كۇن جىلىنا باستايدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:57

تۇرمەگە كىتاپ سىيلادى

ايماقتار • بۇگىن، 10:10

جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:31

تەڭدىك ءتۇبى – بىرلىك

ەلباسى • بۇگىن، 08:03

جەكە كۋالىكتىڭ قاجەتى بولمايدى

ساياسات • بۇگىن، 07:47

تالدىنىڭ ماڭىن تازارتتى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

جول ۇستىندەگى مۇزتاۋ

وقيعا • بۇگىن، 07:34

تالدىقۇدىق نەدەن تارىقتى؟

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جاھاندانۋ جايى وزەكتى

قوعام • بۇگىن، 07:24

حالىقارالىق شارتتار قارالدى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:14

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار