قۇندىلىقتار ساپىندا ۇلتتىق كودتار مىقشەگەدەي بەكىگەن, بەكىتىلگەن. قۇندىلىققا اينالۋدىڭ ءوزى ونىڭ بويىنداعى ۇلتتىڭ مادەني-رۋحاني كودىنىڭ بولۋىمەن بايلانىستى. قۇندىلىق – دۇنيەتانىمنىڭ رۋحاني وزەگى, قوعامدا قالىپتاساتىن سان الۋان جاعداياتتاردىڭ تاريحي سەبەپتەرى مەن ءمانىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن نەگىز. باستى تارازى وسى قۇندىلىق بولماققا كەرەك. ويتكەنى حالىقتىڭ نەمەسە ەتنوستىڭ ەرەكشەلىگى مەن بىرەگەيلىگىن ايقىندايتىن وسى – ۇلتتىق قۇندىلىقتار.
قازىرگى كەزدە قوعامدا ءجۇرىپ جاتقان مادەني وزگەرىستەر مول. سونىڭ ەڭ نەگىزگىسى دە, ماڭىزدىسى دا – قازاق جازۋى تۋرالى ماسەلە. ويتكەنى جازۋ – ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدىڭ نەگىزگى تۇعىرى سانالاتىن ءتىلىمىزدىڭ تاڭبالىق كورىنىسى. بۇگىنگى قابىلداناتىن جازۋ – ۇلتتىڭ بولاشاق رۋحاني-مادەني دامۋ باعىتىن انىقتاماق, ۇلتتىڭ دۇنيەتانىمدىق بولمىسىن تانىتپاق. سونداي-اق بۇل جازۋ – كەلەشەك ءۇشىن رۋحاني-مادەني ەس-ءتى ساقتاماق. بۇل جازۋ ۇلگىسى قارىم-قاتىناس قۇرالى رەتىندە ۇلتتىق سانامىزداعى ءدۇنياۋي بولمىسىمىزدى جاڭارتپاق. سوندىقتان دا قازىرگى ۇسىنىلىپ جاتقان جازۋ بولاشاعىنا ەل بەي-جاي قاراماي, الەۋمەتتىك جەلىلەردە, كۇندەلىكتى ءباسپاسوز بەتتەرىندە بەلسەندىلىك تانىتۋدا. قازاق ءسوزىنىڭ بارىنشا دۇرىس تاڭبالاۋىنا مۇددەلىلىك كۇننەن-كۇنگە ارتا تۇسۋدە.
لاتىن تاڭباسىنا كوشۋ – ساياسي شەشىم. ول قابىلداندى. ەندىگى ماقسات – قالىڭ قازاق جۇرتىنا ۇلتتىق ادەبي ءتىلدى دامىتاتىنداي, ءارالۋان ساياسي وزگەرىستەرگە سايكەس ۋاقىتىندا بولعان كەمشىلىكتەردى تۇزەيتىن, تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ءوز جازۋىنىڭ كانوندىق, وزگەرمەيتىن ءالىپبيىن ۇسىنۋ ەدى.
قازىردىڭ وزىندە ءالىپبيدىڭ ء تورت نۇسقاسى ۇسىنىلدى. 2017 جىلى 11 قىركۇيەك كۇنى پارلامەنتتە لاتىن نۇسقاسىنداعى قازاق ءالىپبيىنىڭ العاشقى ۆاريانتتارى تانىستىرىلدى (ديگراف نۇسقاسى). قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2017 جىلعى 26 قازانداعى № 569 جارلىعىمەن بەكىتىلدى (اپوستروف نۇسقاسى). 2018 جىلدىڭ 19 اقپانىندا الدىڭعى شىعارعان «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» جارلىعىنا وزگەرىس ەنگىزدى (اكۋت نۇسقاسى). 2021 جىلدىڭ
28 قاڭتاردا قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترى اسقار مامين قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا وتىرىسىن وتكىزدى. وندا لاتىن قارپىندەگى قازاق ءالىپبيىنىڭ جاڭا نۇسقاسى ۇسىنىلدى (جەتىلدىرىلگەن نۇسقا).
ەلىمىزدەگى ءالىپبي وزگەرتۋ سياقتى جاۋاپكەرشىلىگى ماڭىزدى ءىس ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى مەن ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنا جۇكتەلدى. راس, ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلدى. بىراق وكىنىشتىسى سول, ءالىپبي قايتا-قايتا وزگەرتىلگەندىكتەن دە, ونىڭ ۇلتتىق ءالىپبي رەتىندە ەنەتىنىنە ەل ىشىندە كۇمان تۋا باستاعانى دا بەلگىلى. ءالىپبي قۇراستىرىپ ۇسىنۋشىلارعا, ەڭ الدىمەن, جاۋاپتىلىق كەرەك دەر ەدىك.
قازىرگى ۇسىنىلىپ وتىرعان جاڭارتىلعان ءالىپبي بۇرىنعىلارىمەن سالىستىرعاندا, راس, ءبىرشاما وڭدالدى. بۇل – ىرگەلى ءىستىڭ جەمىسى. ۇلكەن عىلىمي پىكىرتالاستار مەن ديسكۋسسيالاردىڭ ناتيجەسى. ءالىپبي ءتۇزۋ جەكە عالىمنىڭ وزىندىك كوزقاراسى تۇرعىسىنان جازىلماعانى ءجون. ويتكەنى بۇل ءالىپبي ۇلتقا ارنالىپ وتىر, ۇلت مۇددەسى ءۇشىن, رۋحاني جاڭعىرۋ ءۇشىن, ءتىلدىڭ ىشكى زاڭدىلىعىن بۇزباي تاڭبالاپ, ەلدىڭ وتكەنى, بۇگىنى جانە بولاشاعىن جازۋ ءۇشىن, اقپارات الماسۋدىڭ قازىرگى كۇنگى باستى قۇرالى رەتىندە پايدالانۋ ءۇشىن قاجەت.
ءالىپبي جونىندەگى قازىرگى پىكىرتالاس «... اركىمنىڭ-اق بار تالاسى» دەگەن پرينتسيپتەن شىعىپ وتىرعان داۋ ەمەس, قازاق عالىمدارىنا, اسىرەسە, ءتىل ءبىلىمى عالىمدارىنا تەمىرقازىق بولۋعا ءتيىستى احمەت بايتۇرسىن ۇلى يدەيالارىنىڭ جالعاسىپ, ءتىل دامۋىنىڭ قازىرگى جانە كەيىنگى ساتىسىندا انا تىلىندەگى باستى زاڭدىلىقتاردىڭ ورنىعۋى ءۇشىن, عىلىمي نەگىزدەلگەن, جۇيەلەنگەن پىكىردىڭ قابىلدانۋى ءۇشىن تۋىپ وتىر.
ەڭ الدىمەن, كيريلل الىپبيىنەن باس تارتۋىمىزدىڭ نەگىزگى سەبەبى – ساناعا سىلكىنىس جاساۋ, رۋحاني جاڭعىرۋ دەپ تۇسىنگەندىكتەن دە, ءبىز تەك ورىس ارىپتەرىن تۇگەل الىپ تاستاۋدى عانا ەمەس, سول كەڭەس ساياساتى نەگىزىندە كىرىگىپ كەتكەن دىبىستاردى دا احمەت بايتۇرسىن ۇلى بايلامىمەن قايتا ورنىنا كەلتىرۋ دەپ بىلەمىز. قازىرگى قولدانىستاعى ي مەن ۋ تاڭبالارى دا سول ورىستىق ارىپتەر ۇلگىسىنە سالۋدىڭ كورىنىسى. مۇنى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبارى مويىندايدى. شىن ءسوز – عىلىمي ءسوز. اتاقتى ورىس تۇركىتانۋشىلارى ن.ا.باسكاكوۆ,
ك.ك.يۋداحين ت.ب. سىندى عالىمداردىڭ قازاق تىلىندەگى ۇۋ, ءۇۋ مەن ىي, ءىي داۋىستى جانە داۋىسسىز دىبىستارىنىڭ ي مەن ۋ-عا بىرىكتىرىلۋى اسىرا سىلتەۋ بولعانى تۋرالى ايتقان پىكىرلەرىن الەۋمەتتىك جەلىدە عالىمدار جازدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ي مەن ۋ داۋىسسىزىن بىردە داۋىستى, بىردە داۋىسسىز ەتىپ, ونىڭ الدىنداعى داۋىستى دىبىستاردى جازۋدا ەلەمەۋ, كەيىن مۇلدە جوق ەتۋ 1938 جىلعى قاۋلىمەن بەكىتىلگەنى دە بۇگىن تاريح بولعانىمەن, كەشەگى كۇندەگى ناقتى فاكتى ەدى. بۇل تۋرالى داۋىستى جانە داۋىسسىز دىبىستى بىرىكتىرىپ, ۇنەمدەپ جازۋدى قولداپ جۇرگەن ق.كۇدەرينوۆا «قازاق جازۋىنىڭ تاريحى مەن تەورياسى» اتتى ەڭبەگىندە 1938 جىلعى ءالىپبي مەن گرافيكاداعى وزگەرىستەر بولعانىن, «ۇۋ مەن ءۇۋ قوسار ءارىپ ورنىنا ءبىر عانا – ۋ, ىي مەن ءىي قوسار دىبىسىنىڭ ورنىنا ءبىر عانا – ي تاڭباسى الىنعانىن» جازادى (2013 ج. 255-بەتتە). ي مەن ۋ تاڭباسى ارقىلى داۋىستى جانە داۋىسسىز دىبىستى بىرىكتىرىپ جازۋ – گرامماتولوگيا زاڭدىلىعىنا قايشى. مۇندا قازاقتىڭ ءتول داۋىستى دىبىستارى جۇتىلادى دا, داۋىسسىزدىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ, ايتىلىمدا ءسوزدىڭ اۋەزدىلىگى بۇزىلادى.
«داۋىستى دىبىستار ءسوزدىڭ جانى, داۋىسسىز دىبىستار ءسوزدىڭ ءتانى ەسەبىندە» دەپ ساناعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءاربىر ءارىپ پەن ونىڭ ايتىلۋ جولىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپتى. ءبىز ۇۋ مەن ءۇۋ-ءدى ۋ-عا, ىي مەن ءىي-ءدى ي-عا بىرىكتىرىپ, ۇنەمدەپ جازۋ ارقىلى ءار ءسوزدىڭ جەكە-جەكە «جانىن» الامىز. «داۋىسسىز دىبىستار داۋىستى دىبىستاردىڭ يەلىگىندە» دەگەندە عالىم قازاق تىلىندەگى ۇندەستىك زاڭىنىڭ ەرەكشە قاسيەتىن ايتا وتىرىپ, ونىڭ ايتۋ مەن جازۋداعى ناقتى ءارى تابيعي قالپىن ساقتايتىنىن ەسكەرەدى. بۇل عىلىمي شىندىقتى كەيىنگى بارلىق تۇركىتانۋشى عالىمداردىڭ مويىنداعانى, تەوريالىق تا, تاجىريبەلىك تە تۇرعىدان انىقتاعانى تاعى شىندىق.
ي – ۋ (داۋىسسىز)
ۋ – W (داۋىسسىز) – بولىپ تاڭبالانۋى پروفەسسور ءا.جۇنىسبەك مىرزا دالەلدەپ جۇرگەندەي, گرامماتولوگيالىق تۇرعىدان ءتىلدىڭ ىشكى زاڭدىلىعىنان شىعادى. جۇيەلى سوزگە عانا ەمەس, بارلىق تۇركىتانۋشى عالىمدار ايتىپ كەتكەن, قازىر قازاق عالىمدارى تۇگەلگە جۋىق قولداپ وتىرعان (ورفوتوپقا ەنبەگەن عالىمدار تۇگەلگە جۋىق) عىلىمي انىق پىكىرگە ءالىپبي جاساۋشى عالىمداردىڭ نەگە توقتاماي وتىرعانى تۇسىنىكسىز.
قازىرگى ي داۋىسسىز دىبىسى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ۇسىنعان الىپبيدە ۋ (ۋاي) تاڭباسىمەن بەرىلگەن ەدى. بۇل تاڭبا قازىرگى قولدانىسقا ءبىرشاما ەنىپ, جازىلىپ ءجۇر. N.Nazarbayev, K.Tokayev ت.ب. كىسى اتاۋلارىنىڭ جازىلۋى وسىلاي قالىپتاستى.
جاڭارتىلعان الىپبيدە داۋىستى دىبىستار جۋان جانە جىڭىشكە سىڭارىمەن, جىڭىشكە جۇبى بازالىق ارپىنەن ۋملاۋت ارقىلى اجىراتىلعان (ا-ä, و-ö, u-ü). وسى جۇيە ى مەن ءى جۋان-جىڭىشكە سىڭارىندا دا بۇزىلماي, ى – I, ءى – ءى تۇرىندە جازىلۋى جالپى جازۋ جۇيەسىن ساقتاۋ ءۇشىن دە, وقۋشىعا ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن دە, ەستە ساقتاۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى بولار ەدى.
ۇسىنىلىپ وتىرعان الىپبيدەگى ۆ ءارپىنىڭ ساقتالۋىنىڭ سەبەبىن -وۆ, -ەۆ, -وۆا, -ەۆا بولىپ اياقتالاتىن كىسى تەگىندە ءجيى كەزدەسەتىندىگىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. بىراق ف دىبىسىنىڭ قازاق سوزىندە كەزدەسپەيتىنى, اراب-پارسى تىلىنەن ەنگەن سوزدەردىڭ بارىندە «پ» بولىپ قالىپتاسىپ كەتكەنى انىق (فارىز – پارىز, فاتۋا – ءپاتۋا, فەرعاۋىن – پەرعاۋىن, فالسافا – ءپالساپا, فاتيما – پاتىما, فازىل – پازىل). الىپبيدە F-ف تاڭباسىنىڭ تەك «فۋتبول» (اياقدوپ نەمەسە putbol ) ءسوزى سياقتى ساناۋلى اتاۋلاردى جازۋ ءۇشىن الىنىپ وتىرعانىن قولداۋ قيىنداۋ. F(ف), ح (ح), ۋ (ۆ) – ارىپتەرى 1938 جىلعى «قازاق الىپپەسى مەن ورفوگرافياسىن ءبىراز وزگەرتۋ تۋرالى» قاۋلىسى نەگىزىندە ەنگەن ەدى.
بۇگىنگى تاڭدا جازۋدى وزگەرتۋدە ەسكى مەن جاڭانىڭ تارتىسى ايقىن كورىندى. جازۋ وزگەرتۋ تەك ءالىپبي وزگەرتۋ ەمەس ەكەنى انىق ءبىلىندى. جازۋ وزگەرتۋ دەگەن, شىنداپ كەلگەندە, استارى تەرەڭ, قىرتىسى مول, ساياسي دا, ەكونوميكالىق تا, الەۋمەتتىك تە ماسەلە ەكەنىن ناقتى سەزىندىك.
ەسكى دەپ – كەشەگى زامانى وتكەن كەڭەستىك كەزەڭ مەن سول كەزەڭ تۋعىزعان تىلدەگى جالعان قيسىندى تۇسىنەمىز. جاڭا دەپ – رۋحاني جاڭعىرۋ ۋاعىندا جاڭارىپ جاتقان احمەت قاعيداسىن ۇعامىز. ۇلت مۇددەسى ءۇشىن 5 رەت تۇرمەگە ءتۇسىپ, 2 رەت جەر اۋدارىلعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءوزى ايتقان «ەرتەڭىن» ەرتەڭگە ۇزارتپاي, بولاشاق يىعىنا جۇك ەتىپ ارتپاي, تاۋەلسىزدىك تاڭىنىڭ 30 جىلىندا ءتىلدىڭ ىشكى زاڭدىلىعىنىڭ ءوز سۇرانىسىنا وراي شەشەرمىز. ءالىپبي ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن, ءالىپبي جاساۋشى عالىمدارعا, ەڭ الدىمەن, «مەنبىلەمدىك» سانادان ۇلتتىق سانا بيىگىنە كوتەرىلۋى ماڭىزدى. ۋاقىتتىڭ ءوزى وسىنى تالاپ ەتكەندەي. قازىرگى عالىمدار اراسىندا ورىن العان پىكىرتالاستاردىڭ دا سەبەبى بار, سالدارى دا وڭ بولادى, پايداسى ەل ءۇشىن. حالىقتىڭ كوكىرەك كوزى اشىلدى. كەڭەس ۇكىمەتى قۇلاققا قۇيعان, ءسىڭىپ قالعان «كەڭەستەردەن» قالىڭ جۇرتشىلىق بىرتە-بىرتە بوي تارتا باستادى. ءالىپبي تۋرالى عىلىمي وي سارالانىپ, پىكىردىڭ ايقىندىعى ناقتىلانىپ, اق پەن قاراسى اجىراپ كەلەدى.
دەموكراتيا دەندەي ەنگەن ءبىزدىڭ قوعامدا قانداي ءالىپبي كەرەك ەكەنىن ۇلت بولىپ قازاق بالاسى ءوزى تاڭدايتىن دەڭگەيگە دە جاقىنداپ كەلەمىز. ءتىلدىڭ رۋحاني قۇندىلىق ەكەنىن تەرەڭنەن تۇسىنگەندىكتەن, قازىرگى قالىڭ قاۋىم دا, زيالىلار دا, ءتىل ءبىلىمى عالىمدارى دا قازاق ءسوزىنىڭ بارىنشا دۇرىس تاڭبالاۋىنا مۇددەلى.
انار سالقىنباي,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
