جوكەي كولىنىڭ جاعاسىندا جارىسا, كول جاعالاۋىن يەكتەي قاراعايلار وسەتىن. بىردە قاراعايلى ورماندى ارالاپ ءجۇرىپ قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىن تاۋىپ الدى. مامىقتاي جۇپ-جۇمساق ەكەن. قۇستىڭ عاجايىپ شەبەرلىگىنە, كىشكەنتاي تالشىقتاردى قيۋلاستىرعان ەڭبەكقورلىعىنا تاڭعالعان. تىنىمسىز تىرشىلىك ەتسەڭ ءوز عۇمىرىڭ دا قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي جىپ-جىلى بولۋى بەك مۇمكىن. ەل ىشىندە قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىن تاۋىپ العان ادامنىڭ ومىردە جولى بولادى دەگەن نانىم-سەنىم بار. كاسىپكەرلىككە كوڭىلى اۋىپ جۇرگەن ينديرا اكىمباەۆا ءىسىن باستاپ كەتسە, شارۋاسىنىڭ وڭىنان وڭعارىلاتىنىنا سەندى.
ستەپنياك – التىندى ءوڭىر. كۇنى بۇگىنگە دەيىن شاعىن قالانىڭ استى سارىشۇناقتىڭ ءىنى ءتارىزدى تاراۋ-تاراۋ التىن قازعان, كەن قوپارعان جولعا تولى. اق قاشىپ, قىزىل قۋعان الاساپىرانعا دەيىن دە اعىلشىندار التىن قازعان. كەيىن دە بەرەكەسى بوگىپ جاتقان ءوڭىردى كىمدەردىڭ اياعى باسپادى دەيسىز. ايتەۋىر, ەل ىشىندە التىن جايلى اڭىز دا كوپ. جولى بولىپ ات باسىنداي كەسەگىن تاۋىپ الىپ, تابان استىندا بايىپ كەتكەن ادامدار جايلى اقىلعا سىيماس اڭگىمە ءالى كۇنگە دەيىن جەلدەي ەسەدى. «اكىمباەۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ينديرا اكىمباەۆا ءوزى تۋعان ءوڭىردىڭ جومارتتىعىنا عانا ەمەس, «اتتىلى ادام اتىنان ءتۇسىپ, جاياۋلار جاتىپ قارايدى» دەگەندەي كەلىستى, كوركەم تابيعاتىنا ءتانتى. ءدال مىنانداي جەردە تۇرعان جان نەسىبەنى باسقا وڭىردەن ىزدەمەيتىن بولار. تەك ەڭبەك ەتسەڭ بولعانى.
ستەپنياك قالاسىنداعى ورتا مەكتەپتى ويداعىداي تامامداعاننان كەيىن ينديرا ادىحامقىزىنىڭ الدىندا كوپ-كوپ مۇمكىنشىلىك بولدى. اۋەلى نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى اگرارلىق ينستيتۋتتى (قازىرگى قازاتۋ) تامامداعان, ودان سوڭ قازان قالاسىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە ءتۇستى. ءتورتىنشى كۋرستى ەندى بىتىرگەندە قيىندىق الدىنان شىققانى. ۆيزاسىنىڭ ۋاقىتى ءبىتىپ قالىپتى. ءۇش ايعا ەلگە ورالۋعا ءماجبۇر بولدى. ءدال وسى ۋاقىتتا وڭى مەن سولىن تانىتقان, جان جىلۋىمەن جىلىتىپ, ءتالىم-تاربيەسىن بەرگەن اياۋلى اجەسىنىڭ ومىردەن وزعانى. تاعدىردىڭ جازۋىنان اسا المايدى ەكەنسىڭ. جاستىق وتى جالىنداعان, ەستەن كەتپەس ەستەلىكتەرگە كۋا بولعان شۋلى, دۋماندى, ءسانى مەن سالتاناتى كوڭىلىن باۋرايتىن كونە قازاننان, كوركەم قازاننان ۋاقىتشا بولسا دا قول ۇزۋگە تۋرا كەلدى. ەلگە كەلگەن سوڭ ەربول ەسىمدى ازاماتپەن ءدام جازىپ, شاڭىراق كوتەردى. كەلەر جىلى قازان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعان. جوعارى ءبىلىمدى زاڭگەر. ايتسە دە ءدام شالعايداعى اۋىلدان بۇيىرىپتى.
جارى ەربول شارۋاعا وڭقاي اسىقتاي جان بولىپ شىقتى. ەسى-دەرتى دالا. دالاداعى ەر ادامنىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان شارۋا – توسكەيدە ءتورت ت ۇلىك مالدى ورىستەتۋ. جارىنىڭ بۇل ويىنا ينديرا دا قوسىلىپ قۇپ كورگەن. استى التىنعا تولى ءوڭىردىڭ ءۇستى دە سول التىنعا پارا-پار بەرەكەلى بولماق. تىربانىپ تىرشىلىك ەتپەكشى بولىپ 2010 جىلى كاسىپكەرلىككە بەل بۋعان. كەڭاششى اۋىلىندا 200 ورىندىق ءدامحانا سالدى. شالعايداعى شاعىن اۋىل ءۇشىن بۇل شارۋا اۋىزبەن ايتىپ جەتكىزگىسىز زور قۋانىش. بۇرىن ويىن-تويلارىن, جانازاسىن قايدا وتكىزەرىن بىلمەي, قاپىلىپ كەلگەن اعايىننىڭ كوكتەن تىلەگەنى جەردەن تابىلدى. جۇمىس دەسە جانىپ تۇراتىن ينديرانىڭ ارقاسىندا. زاڭگەرلىك ءبىلىمى بۇل تاراپتا دا قاجەتكە جارادى. اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءتيىمدى تۇستارىن ويشا ساراپتاپ, نار تاۋەكەلگە بەل بۋماي ءىس بىتپەيتىنىن ءتۇسىندى. كوپتەگەن اۋىل جاستارى نەسيە الساق, ەرتەڭ قالاي وتەيمىز دەپ تاۋەكەلدىڭ قايىعىنا مىنە المايتىنى بار. ينديرانىڭ ويىنشا ولقى ءتۇسىپ جاتقان ءبىر جاي وسى. ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي جۇرگەن جاستارعا بيزنەستىڭ الىپپەسىن, كاسىپكەرلىكتىڭ قىر-سىرىن, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ تيىمدىلىگىن ۇيرەتىپ, سانالارىنا قۇيۋ كەرەك. سوندا عانا جاستار اۋىلدا ورنىعىپ قالىپ, ارقايسىسى بەلگىلى ءبىر جۇمىسپەن اينالىسىپ, تابىس تابادى.
−تاۋار ءتۇرى كوبەيگەن سايىن باعاعا دا اسەر ەتەدى عوي, − دەيدى كاسىپكەر ينديرا ادىحامقىزى. − قازىر ەت جانە ءسۇت ونىمدەرىنىڭ باعاسى قىمباتتاۋ. ەگەر بارلىق اۋىلدا جۇمىس تاپپاي قاراپ وتىرعان جاستار مىنانداي جومارت جەردى پايدالانىپ, جاپپاي كاسىپپەن اينالىسسا, باسەكەلەستىك تۋىنداپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءبىرشاما ارزانداپ تا قالار ەدى.
ءىستىڭ كوزىن تاپقان كاسىپكەر اۋدانداعى ءۇش اۋىلدىڭ ءبىلىم وشاعىندا اسحانا اشقان. اۋەلى ەت پەن ءسۇتتى ساتىپ الىپ ءجۇردى. كەيىن ەسەپتەپ قاراسا, ءوز ونىمدەرىن كادەگە اسىرعان الدەقايدا پايدالى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە ەكولوگيالىق جاعىنان كۇمانسىز, تازا ونىمدەر بولماق. وسى وي جەتەلەپ, «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى ءبىر تابىن قارا مال ساتىپ الدى. قورا سالدى, قۇدىق قازدى, 500 گەكتار جەرگە ەگىن ەگە باستادى. مال ازىعىن وزدەرى دايىنداماي جانە بولمايدى.
– اۋىلدى جەردە قازىر مەحانيزاتور جوق. كوكتەمگى, كۇزگى دالا جۇمىستارى كەزىندە مەحانيزاتوردى جالىنىپ-جالپايىپ باسقا جەردەن ىزدەيمىز, – دەيدى كاسىپكەر, – بۇل دا ءبىر ەل اعالارى مىقتاپ ويلاناتىن جايت. بۇرىنعى تەحنيكانى تىزگىندەگەن دالا تارلاندارى الدەقاشان زەينەتكەرلىككە شىعىپ كەتكەن. ولاردىڭ ورنىن باساتىن جاستار جوق. سەبەپ, بۇرىنعى قالىپتاسقان ەكونوميكالىق بايلانىستار ىدىراپ, قيىندىق بەلەڭ العان تۇستا مەحانيزاتور ماماندىعى قادىرسىز بولىپ قالدى. ولار كوكتەمدە ءبىر اي, كۇزدە ءبىر اي عانا جۇمىس ىستەيدى. قالعان ۋاقىتتا قول قۋسىرىپ, قاراپ وتىرعاندىقتان, جاستاردىڭ مەحانيزاتور بولعىسى كەلمەيدى. ءارى ول تۇستا مەحانيزاتورلارعا جالاقى دا دۇرىس تولەنبەدى. كوپتەگەن شارۋاشىلىق باسشىلارى ولاردىڭ ەڭبەكاقىسىن ءشوپ, سابان, استىق قالدىعىمەن بەردى. ەگەر ەل ءىشىن بەرەكەنىڭ قاينار كوزى ەتەمىز دەسەك, ەندىگى ارادا ەڭبەك ادامىن قادىرلەۋ كەرەك. تاعى ءبىر جاي, اۋىلدا تۇراقتى جۇمىس بولۋ ءۇشىن ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتار مىندەتتى تۇردە مال ۇستاۋلارى كەرەك. قازىرگى قولدانىستاعى زاڭدا وسى ماسەلەدە كەمشىن تۇستارى بار. جەردىڭ يگىلىگىن كوردىڭ بە, شاراپاتىڭ ەلگە دە ءتيسىن. قىسى-جازى جۇمىس بولسا, كىندىك قانى تامعان توپىراقتى ەشكىم دە تاستاپ كەتپەيدى.
كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, باعدارلاما بويىنشا نەسيە قاراجاتىن الىپ, ءىسىن العا باستىرۋدىڭ جولىندا كەسە-كولدەنەڭ جاتقان قولبايلاۋ دا بار. ماسەلەن, كەپىلدىك قويۋ. مەملەكەتتىك باعدارلاما وتە قولايلى, دەگەنمەن, مىنا ءبىر جايعا نازار اۋدارىڭىزشى, 50 ملن تەڭگە نەسيە الۋ ءۇشىن 80 ملن تەڭگەنىڭ كەپىلدەمەسىن تابۋىڭ قاجەت. العان نەسيەڭنەن قويعان كەپىلىڭ 0,7 پايىز جوعارى بولۋى كەرەك ەكەن. ال اۋىلدا مۇنداي كەپىلدىككە تاتيتىن جىلجىمايتىن م ۇلىك قايدان بولا قويسىن؟ راس, نەسيەنىڭ 10 پايىزىن مەملەكەت تولەپ بەرەدى, كاسىپكەردىڭ موينىندا قالاتىنى نەبارى 4 پايىز قانا. ءتيىمدى مە, ءتيىمدى.
ەندىگىسى مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ. مال باقساڭ, اسىلىن باققان ءجون, ءونىمى جوعارى. سوندىقتان دا ەربولمەن ەكەۋى قابىرعالارىمەن كەڭەسىپ بارىپ گەرەفورد سيىرلارىن ساتىپ العان. ەربول بىرىڭعاي اسىل تۇقىمدى مال باقسا, ءوزى جەرگىلىكتى تۇقىمدى ورىستەتۋدە.
تاسى ورگە دومالاعان سايىن باياعى قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىن ەسىنە الىپ قويادى. «حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى» دەگەن وسى-اۋ. الدەبىر شارۋانىڭ ىڭعايىمەن جول ءجۇرىپ بارا جاتقاندا جۇپ-جۇمساق, جىپ-جىلى ۇيانى سيپاسا, ونە بويىنا جىلۋ تارايتىنداي. ول جىلۋ ەڭبەكتىڭ وتىنان سەبەزگىلەپ تۇر-اۋ.
اقمولا وبلىسى,
ءبىرجان سال اۋدانى
