قوعام • 05 ناۋرىز، 2021

قۇرقىلتايدىڭ ۇياسى نەمەسە ىزگىلىك يەسى

11 رەت كورسەتىلدى

اپپاق، ءموپ-ءمولدىر ءزامزام سۋىن قۇيعان كۇمىس توستاعانداي جوكەي كولى جاز بويى مايدا تولقىندارى ءبىرىن-ءبىرى قۋىپ، جاعالاۋعا اسىعىپ، تەبىرەنە تەربەلىپ جاتار ەدى. بالا كەزىنەن وسى توڭىرەكتى ارالاپ، كوگىلجىم ساعىمعا بوككەن، تويعان قوزىداي تومپايىپ جاتقان سانسىز ادىرلاردىڭ ارعى بەتىندە نە بار ەكەن دەگەن قىزىعۋشىلىقتان ارىلا المايتىن.

جوكەي كولىنىڭ جاعاسىندا جارىسا، كول جاعالاۋىن يەكتەي قاراعايلار وسە­تىن. بىردە قاراعايلى ورماندى ارالاپ ءجۇرىپ قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىن تا­ۋىپ الدى. مامىقتاي جۇپ-جۇمساق ەكەن. قۇستىڭ عاجايىپ شەبەرلىگىنە، كىش­كەن­تاي تالشىقتاردى قيۋلاستىرعان ەڭبەك­قور­لىعىنا تاڭعالعان. تىنىمسىز تىرشىلىك ەتسەڭ ءوز عۇمىرىڭ دا قۇرقىلتاي­دىڭ ۇيا­سىن­داي جىپ-جىلى بولۋى بەك مۇمكىن. ەل ىشىن­دە قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىن تاۋىپ ال­عان ادام­نىڭ ومىردە جولى بولادى دەگەن نانىم-سەنىم بار. كاسىپكەرلىككە كوڭىلى اۋىپ جۇرگەن ينديرا اكىمباەۆا ءىسىن باس­تاپ كەتسە، شارۋاسىنىڭ وڭىنان وڭ­عا­رى­لاتىنىنا سەندى.

ستەپنياك – التىندى ءوڭىر. كۇنى بۇگىنگە دەيىن شاعىن قالانىڭ استى سارىشۇناقتىڭ ءىنى ءتارىزدى تاراۋ-تاراۋ التىن قازعان، كەن قوپارعان جولعا تولى. اق قاشىپ، قىزىل قۋعان الاساپىرانعا دەيىن دە اعىلشىندار التىن قازعان. كەيىن دە بەرەكەسى بوگىپ جاتقان ءوڭىردى كىمدەردىڭ اياعى باسپادى دەيسىز. ايتەۋىر، ەل ىشىندە التىن جايلى اڭىز دا كوپ. جولى بولىپ ات باسىنداي كەسەگىن تاۋىپ الىپ، تابان استىندا با­يىپ كەتكەن ادامدار جايلى اقىل­عا سىيماس اڭگىمە ءالى كۇنگە دەيىن جەلدەي ەسەدى. «اكىمباەۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ينديرا اكىمباەۆا ءوزى تۋعان ءوڭىردىڭ جومارتتىعىنا عانا ەمەس، «اتتىلى ادام اتىنان ءتۇسىپ، جاياۋلار جاتىپ قارايدى» دەگەندەي كەلىستى، كوركەم تابيعاتىنا ءتانتى. ءدال مىنانداي جەردە تۇرعان جان نەسىبەنى باسقا وڭىردەن ىزدەمەيتىن بولار. تەك ەڭبەك ەتسەڭ بولعانى.

ستەپنياك قالاسىنداعى ورتا مەكتەپتى ويداعىداي تامامداعاننان كەيىن ينديرا ادىحامقىزىنىڭ الدىندا كوپ-كوپ مۇمكىنشىلىك بولدى. اۋەلى نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى اگرارلىق ينستيتۋتتى (قازىرگى قازاتۋ) تامامداعان، ودان سوڭ قازان قالاسىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە ءتۇستى. ءتورتىنشى كۋرستى ەندى بىتىرگەندە قيىندىق الدىنان شىققانى. ۆيزاسىنىڭ ۋاقىتى ءبىتىپ قالىپتى. ءۇش ايعا ەلگە ورالۋعا ءماجبۇر بولدى. ءدال وسى ۋاقىتتا وڭى مەن سولىن تانىتقان، جان جىلۋىمەن جىلىتىپ، ءتالىم-تاربيەسىن بەرگەن اياۋلى اجەسىنىڭ ومىردەن وزعانى. تاعدىردىڭ جازۋىنان اسا المايدى ەكەنسىڭ. جاستىق وتى جالىنداعان، ەستەن كەتپەس ەستەلىكتەرگە كۋا بولعان شۋلى، دۋماندى، ءسانى مەن سالتاناتى كوڭىلىن باۋرايتىن كونە قازاننان، كوركەم قازاننان ۋاقىتشا بولسا دا قول ۇزۋگە تۋرا كەلدى. ەلگە كەلگەن سوڭ ەربول ەسىمدى ازاماتپەن ءدام جازىپ، شاڭىراق كوتەردى. كەلەر جىلى قازان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعان. جوعارى ءبىلىمدى زاڭگەر. ايتسە دە ءدام شالعايداعى اۋىلدان بۇيىرىپتى.

جارى ەربول شارۋاعا وڭقاي اسىقتاي جان بولىپ شىقتى. ەسى-دەرتى دالا. دالاداعى ەر ادامنىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان شارۋا – توسكەيدە ءتورت ت ۇلىك مالدى ورىستەتۋ. جارىنىڭ بۇل ويىنا ينديرا دا قوسىلىپ قۇپ كورگەن. استى التىنعا تولى ءوڭىردىڭ ءۇستى دە سول التىنعا پارا-پار بەرەكەلى بولماق. تىربانىپ تىرشىلىك ەتپەكشى بولىپ 2010 جىلى كا­سىپكەرلىككە بەل بۋعان. كەڭاششى اۋىلىن­دا 200 ورىندىق ءدامحانا سالدى. شالعايداعى شاعىن اۋىل ءۇشىن بۇل شارۋا اۋىزبەن ايتىپ جەتكىزگىسىز زور قۋانىش. بۇرىن ويىن-تويلارىن، جانازاسىن قايدا وتكىزەرىن بىلمەي، قاپىلىپ كەلگەن اعايىننىڭ كوكتەن تىلەگەنى جەردەن تابىلدى. جۇمىس دەسە جانىپ تۇراتىن ينديرانىڭ ارقاسىندا. زاڭگەرلىك ءبىلىمى بۇل تاراپتا دا قاجەت­كە جارادى. اۋىل شارۋاشىلىعىن مەم­لەكەتتىك قولداۋدىڭ ءتيىمدى تۇستارىن ويشا ساراپتاپ، نار تاۋەكەلگە بەل بۋماي ءىس بىتپەيتىنىن ءتۇسىندى. كوپتەگەن اۋىل جاستارى نەسيە الساق، ەرتەڭ قالاي وتەيمىز دەپ تاۋەكەلدىڭ قايىعىنا مىنە المايتىنى بار. ينديرانىڭ ويىنشا ولقى ءتۇسىپ جاتقان ءبىر جاي وسى. ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي جۇرگەن جاستارعا بيزنەستىڭ الىپپەسىن، كاسىپكەرلىكتىڭ قىر-سىرىن، مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ تيىمدىلىگىن ۇيرەتىپ، سانالارىنا قۇيۋ كەرەك. سوندا عانا جاستار اۋىلدا ورنىعىپ قالىپ، ارقايسىسى بەلگىلى ءبىر جۇمىسپەن اينالىسىپ، تابىس تابادى.

−تاۋار ءتۇرى كوبەيگەن سايىن باعاعا دا اسەر ەتەدى عوي، − دەيدى كاسىپكەر ين­ديرا ادىحامقىزى. − قازىر ەت جانە ءسۇت ونىم­دەرىنىڭ باعاسى قىمباتتاۋ. ەگەر بارلىق اۋىلدا جۇمىس تاپپاي قاراپ وتىرعان جاستار مىنانداي جومارت جەردى پايدالانىپ، جاپپاي كاسىپپەن اينالىسسا، باسەكەلەستىك تۋىنداپ، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءبىرشاما ارزانداپ تا قالار ەدى.

ءىستىڭ كوزىن تاپقان كاسىپكەر اۋدانداعى ءۇش اۋىلدىڭ ءبىلىم وشاعىندا اسحانا اشقان. اۋەلى ەت پەن ءسۇتتى ساتىپ الىپ ءجۇردى. كەيىن ەسەپتەپ قاراسا، ءوز ونىمدەرىن كادەگە اسىرعان الدەقايدا پايدالى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە ەكولوگيالىق جاعىنان كۇمانسىز، تازا ونىمدەر بولماق. وسى وي جەتە­لەپ، «سىباعا» باعدارلاماسى ارقى­لى ءبىر تابىن قارا مال ساتىپ الدى. قورا سالدى، قۇدىق قازدى، 500 گەكتار جەرگە ەگىن ەگە باستادى. مال ازىعىن وزدەرى دا­يىن­داماي جانە بولمايدى. 

– اۋىلدى جەردە قازىر مەحانيزاتور جوق. كوكتەمگى، كۇزگى دالا جۇمىستارى كەزىندە مەحانيزاتوردى جالىنىپ-جالپايىپ باسقا جەردەن ىزدەيمىز، – دەيدى كاسىپكەر، – بۇل دا ءبىر ەل اعالارى مىقتاپ ويلاناتىن جايت. بۇرىنعى تەحنيكانى تىزگىندەگەن دالا تارلاندارى الدەقاشان زەينەتكەرلىككە شىعىپ كەتكەن. ولاردىڭ ورنىن باساتىن جاستار جوق. سەبەپ، بۇ­رىن­­عى قالىپتاسقان ەكونوميكالىق باي­لا­نىستار ىدىراپ، قيىندىق بەلەڭ العان تۇس­تا مەحانيزاتور ماماندىعى قادىرسىز بو­لىپ قالدى. ولار كوكتەمدە ءبىر اي، كۇز­دە ءبىر اي عانا جۇمىس ىستەيدى. قال­عان ۋا­قىت­تا قول قۋسىرىپ، قاراپ وتىر­عان­دىق­تان، جاستاردىڭ مەحانيزاتور بول­عى­سى كەلمەيدى. ءارى ول تۇستا مەحانيزا­تور­­­لارعا جالاقى دا دۇرىس تولەنبەدى. كوپ­­­تەگەن شارۋاشىلىق باسشىلارى ولار­­دىڭ ەڭبەكاقىسىن ءشوپ، سابان، اس­تىق قال­دى­­عى­مەن بەردى. ەگەر ەل ءىشىن بەرە­كەنىڭ قاي­نار كوزى ەتەمىز دەسەك، ەندىگى ارادا ەڭ­بەك ادامىن قادىرلەۋ كەرەك. تاعى ءبىر جاي، اۋىلدا تۇراقتى جۇمىس بولۋ ءۇشىن ەگىن شا­رۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شا­رۋا­شى­لىق­تار مىندەتتى تۇردە مال ۇستاۋ­لارى كەرەك. قازىرگى قولدانىستاعى زاڭدا وسى ما­سە­لەدە كەمشىن تۇستارى بار. جەر­دىڭ يگى­لىگىن كوردىڭ بە، شاراپاتىڭ ەلگە دە ءتي­سىن. قىسى-جازى جۇمىس بولسا، كىن­دىك قانى تام­عان توپىراقتى ەشكىم دە تاستاپ كەتپەيدى.

كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، باعدارلاما بويىنشا نەسيە قاراجاتىن الىپ، ءىسىن العا باستىرۋدىڭ جولىندا كەسە-كولدەنەڭ جاتقان قولبايلاۋ دا بار. ماسەلەن، كەپىلدىك قويۋ. مەملەكەتتىك باعدارلاما وتە قولايلى، دەگەنمەن، مىنا ءبىر جايعا نازار اۋدارىڭىزشى، 50 ملن تەڭگە نەسيە الۋ ءۇشىن 80 ملن تەڭگەنىڭ كەپىلدەمەسىن تابۋىڭ قاجەت. العان نەسيەڭنەن قويعان كەپىلىڭ 0،7 پا­يىز جوعارى بولۋى كەرەك ەكەن. ال اۋىلدا مۇنداي كەپىلدىككە تاتيتىن جىلجىمايتىن م ۇلىك قايدان بولا قويسىن؟ راس، نەسيەنىڭ 10 پايىزىن مەملەكەت تولەپ بەرەدى، كاسىپكەردىڭ موينىندا قالاتىنى نەبارى 4 پايىز قانا. ءتيىمدى مە، ءتيىمدى.

ەندىگىسى مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ. مال باقساڭ، اسىلىن باققان ءجون، ءونىمى جوعارى. سوندىقتان دا ەربولمەن ەكەۋى قابىر­عالارىمەن كەڭەسىپ بارىپ گەرەفورد سيىر­لارىن ساتىپ العان. ەربول بىرىڭ­عاي اسىل تۇقىمدى مال باق­سا، ءوزى جەر­گىلىك­تى تۇقىمدى ورىستەتۋدە.

تاسى ورگە دو­ما­لاعان سايىن باياعى قۇر­قىلتايدىڭ ۇيا­سىن ەسىنە الىپ قويادى. «حالىق ايتسا، قالت ايت­پايدى» دەگەن وسى-اۋ. الدەبىر شا­رۋا­نىڭ ىڭعايىمەن جول ءجۇرىپ بارا جات­قان­دا جۇپ-جۇمساق، جىپ-جىلى ۇيانى سيپاسا، ونە بويىنا جىلۋ تارايتىنداي. ول جىلۋ ەڭبەكتىڭ وتىنان سەبەزگىلەپ تۇر-اۋ.

 

اقمولا وبلىسى،

ءبىرجان سال اۋدانى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ءدۇبىرلى «دالا ديدارى»

ونەر • بۇگىن، 08:34

تۇيە كوتەرگەن تيمۋر

ايماقتار • بۇگىن، 08:32

جىگەر جانىعان جۇزدەسۋ

ساياسات • بۇگىن، 08:26

ۆاكتسينالاۋ – ماڭىزدى مىندەت

ۇكىمەت • بۇگىن، 08:17

قاراعاندىدا كارانتين كۇشەيتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:09

بيزنەستە ايەلدەردىڭ ۇلەسى قانداي؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:59

URKER ۇسىنعان ۇزدىكتەر

ونەر • بۇگىن، 07:57

كوروناۆيرۋس باسەڭدەر ەمەس

الەم • بۇگىن، 07:56

كەشىرىم ايى كەلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:50

ءۇشىنشى بەسجىلدىق: مەجە مەن مىندەت

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:35

بايراعى بيىك باعزى ونەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:33

ەكى الپاۋىتتىڭ ايقاسى

بوكس • بۇگىن، 07:25

پاۆلوداردا جاعداي كۇردەلەنە ءتۇستى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 07:21

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار