ومارتا شارۋاشىلىعى
اسىرەسە ومارتا شارۋاشىلىعىنا توقتالار بولساق, بۇل ەكونوميكانىڭ ەرەكشە ماڭىزدى ءارى پايدالى سالاسىنا اينالۋىنا تولىق مۇمكىندىك بار. تاۋەلسىزدىك جىلدارى بۇل سالانىڭ دامۋىن رەتتەۋگە باعىتتالعان ءتيىستى زاڭنامالىق بازا قالىپتاستىرىلدى جانە بۇگىندە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى جۇزەگە اسۋدا.
«بال ارا شارۋاشىلىعى تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاننان بەرى ومارتاشىلار سانى ەكى ەسەگە ارتىپ, ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سايكەس 2020 جىلى بال اراسى ۇيالارىنىڭ سانى 133 مىڭنان اسىپ, ون جىلدا ەكى ەسەگە وسكەن. بۇگىندە اسىل تۇقىمدى بال ارالارىنىڭ ۇلەس سالماعى 18 پايىزدى قۇرايدى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن تاماق ونىمدەرىن تۇتىنۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن فيزيولوگيالىق نورمالارىنا سايكەس, جان باسىنا شاققاندا جىلىنا 6 كگ ارا بالىن تۇتىنۋ كوزدەلگەن. رەسمي مالىمەتتەرگە سايكەس, 2019 جىلى 2 932 توننا بال ءوندىرىلىپ, ونىڭ 147 تونناسى ەسكپورتتالعان. وندىرىلگەن بالدىڭ 70 پايىزى جانە ەكسپورتتىڭ نەگىزگى ۇلەسى شىعىس قازاقستان وبلىسىنا تيەسىلى. ءوسىم قارقىنى پاۆلودار, الماتى, تۇركىستان وبلىستارىندا دا بايقالادى.
ومارتا شارۋاشىلىعى – ارا بالىنان باسقا ەنتوموفيلدى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ توزاڭدانۋىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ولاردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدا جانە مەديتسينا سالاسىندا اپيتەراپيانى دامىتۋدا ماڭىزدىلىعى ەرەكشە. دەگەنمەن, تابيعي مۇمكىندىكتەر مەن وندىرىلەتىن بالدىڭ جوعارى ساپاسىنا قاراماستان, بۇل حالىق دەنساۋلىعىنا, اسىرەسە بالالارعا وتە قاجەت ءونىمدى ءوندىرۋ مۇمكىندىگىن تولىقتاي يگەرە الماي كەلەمىز. اتاپ ايتقاندا, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, 3 ملن 309 مىڭ مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ بۇگىندە 400 مىڭنان استامى عانا بالمەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
وڭىرلەرگە ءىسساپار بارىسىندا ومارتاشىلار مەن رەسپۋبليكالىق پالاتا تاراپىنان سالانىڭ دامۋىن تەجەپ وتىرعان بىرقاتار ماسەلە كوتەرىلدى. ولار:
بىرىنشىدەن, تازا اسىل تۇقىمدى ارا ۇيالارى مەن انالىقتارىنىڭ جانە ونىمدەردى قايتا وڭدەيتىن كاسىپورىنداردىڭ بولماۋى;
ەكىنشى, ارالاردى تۇقىمدىق اۋدانداستىرۋ جوسپارىنىڭ جاپپاي بۇزىلۋى;
ءۇشىنشى, اسىل تۇقىمدى بال ارالارىن ءوسىرۋ بويىنشا اسىل تۇقىمدى ومارتالار سانىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, سونداي-اق ولاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى مەن جۇمىسىنىڭ قاناعاتتانارلىقسىز جاعدايى;
ءتورتىنشى, ومارتالاردى رەسپۋبليكانىڭ تابيعي ايماقتارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ەكولوگيالىق جاي-كۇيىن ەسەپكە الماي ورنالاستىرۋ جانە ۆەتەرينارلىق قىزمەت جۇيەسىندەگى ايتارلىقتاي كەمشىلىكتەر;
بەسىنشى, سۋبسيديالاۋ ەرەجەلەرىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى.
قولدانىستاعى اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا سوڭعى 4 جىلدا اسىل تۇقىمدى ارالاردى ساتىپ الۋعا بيۋدجەتتەن 1 ملرد تەڭگە سۋبسيديا بولىنگەن. الايدا رەسپۋبليكالىق پالاتانىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, وڭىرلەر بويىنشا جۇمسالعان قارجى تيىمدىلىگىن باقىلاۋ تومەن دەڭگەيدە, بۇل تۇرعىدا قولدانىستاعى ەرەجەنى جەتىلدىرۋ قاجەت. سالاداعى كوكەيكەستى ماسەلە – ونىمدەردى وتكىزۋ مەن ەكسپورت الەۋەتىن ارتتىرۋ. سوندىقتان قازاقستان بالىنا دەگەن الەمدەگى قىزىعۋشىلىقتى ەسكەرە وتىرىپ, ەكسپورت ماسەلەسى بۇگىنگى داعدارىس جاعدايىندا جان-جاقتى سارالاۋدى تالاپ ەتەدى.
بال ءوندىرىسى كولەمىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جوعارى ساپالى بال بەرەتىن ارا وسىرەتىن ومارتالار قۇرۋدا جۇيەلى جۇمىس جوقتىڭ قاسى. وكىنىشكە قاراي, بال ارا ۇيالارى مەن پاكەتتەرىنىڭ قوزعالىسىنا باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنان ارالاردىڭ بىرقاتار اۋرۋ بويىنشا ەپيزووتيالىق جاعدايى وتە كۇردەلى كۇيىندە قالۋدا. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك ۆەتەرينارلىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا بارلىق ومارتانى پاسپورتتاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ قاجەت. سونداي-اق سالانىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ ناشارلىعى, ارا ۇيالارىنىڭ ناقتى سانى مەن جەكە سەكتوردا ومارتا شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى تۋرالى ستاتيستيكا دا جەتىلدىرىلىپ, ناقتىلاۋدى تالاپ ەتەدى. سالانىڭ دامۋىنا قورشاعان ورتانىڭ وندىرىستىك قالدىقتارمەن لاستانۋى جانە اۋىل شارۋاشىلىعىندا ينسەكتيتسيدتەردى قولدانۋداعى كەمشىلىكتەردىڭ زياندى اسەر ەتۋى جالعاسۋدا. وسىعان بايلانىستى ومارتا شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ەرەكشە ماڭىزدى. بۇل ءوز كەزەگىندە, قوماقتى قاراجات قاجەت ەتەتىن زەرتحانالار جەلىسىن قۇرۋدى تالاپ ەتەدى.
ومارتا شارۋاشىلىعىن ءتيىمدى دامىتۋ, ونىڭ ونىمدەرىن الەمدىك نارىققا شىعارۋ تەرەڭ عىلىمي زەرتتەۋلەردى جانە بيولوگيالىق رەسۋرستارىمىزدى ۇتىمدى پايدالانۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل رەتتە سالانىڭ پەرسپەكتيۆالىق دامۋىن جۇيەلى جوسپارلاۋ, بال قورلارىن انىقتاپ, ايماقتاردا ارا ۇيالارىن وڭتايلى ورنالاستىرۋدى كوزدەيتىن كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى قاجەت دەپ سانايمىن. ءونىم ءوندىرۋدىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ قاتال تابيعي جاعدايىنا اۋدانداستىرىلعان اسىل تۇقىمدى تۇرلەرىنىڭ ەرەكشە ومىرشەڭدىگىن, ونىمدىلىگىن جانە بەيىمدىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, سەلەكتسيالىق جۇمىستى جۇيەلەپ, اسىل تۇقىمدى ومارتالار جەلىسىن قۇرۋ قاجەت. بۇل تۇرعىدا بال ارالارىن قورعاۋ جانە مولىقتىرۋ ماقساتىندا ولاردىڭ مەكەندەۋ ورتاسىن ساقتاۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى, اسىرەسە تىرشىلىگى ءۇشىن ەرەكشە قۇندى سانالاتىن ۋچاسكەلەر مەن وسىمدىكتەرگە قول سۇقپاۋشىلىق جونىندەگى تالاپتار مەن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار بال ارالارىنىڭ اۋدانداستىرىلعان تۇقىمدارىن ساقتاۋ جانە جاقسارتۋ ماقساتىندا ولار مەكەندەيتىن ارەالداردا تازا تۇقىمدى اسىل تۇقىمدى بال ارالارىن وسىرۋمەن جانە وتكىزۋمەن جۇيەلى تۇردە اينالىساتىن ومارتاشىلاردى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىمەن قامتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋى قاجەت.
مارال شارۋاشىلىعى
ەلىمىزدەگى مارال (بۇعى) شارۋاشىلىعى دا اسا ماڭىزدى سالانىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. مارال شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزىن پانتى قۇرايدى, ونىڭ شيكىزات رەتىندە قۇندىلىعىمەن قاتار, تاعامدىق قوسپالار رەتىندە ۇلت دەنساۋلىعى ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىنە داۋ جوق.
ستاتيستيكاعا سايكەس, ەلىمىزدە 1990 جىلى 15 مىڭ مارال وسىرىلسە, بۇگىندە ولاردىڭ سانى ەكى ەسەگە كەمىگەن. بۇعان قاراماستان, شىعىس قازاقستانمەن قوسا, الماتى, اقمولا, اقتوبە, قاراعاندى, ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا 25 مارال شارۋاشىلىعى, 8 اڭشىلىق شارۋاشىلىعى جانە 40-تان اسا پانتىمەن ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىمەن قاتار, تۋريستىك قىزمەتتەردىڭ دە كولەمى ارتۋدا. بۇل دەرەكتەر سالانى ودان ءارى دامىتۋدىڭ, مارال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋدى كەڭەيتۋدىڭ بولاشاعى مەن قاجەتتىلىگىن دالەلدەيدى.
الايدا بۇل سالا ونى جۇرگىزۋدىڭ كۇردەلىلىگىنە جانە قارجىلاي تيىمدىلىگىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى مۇشكىل جاعدايدا, بيزنەس ءۇشىن تارتىمسىز بولىپ وتىر. بۇگىنگى قالىپتاسىپ وتىرعان تەرىس ءۇردىس جالعاساتىن بولسا, قازاقستاننىڭ ەندەميگى – مارالداردىڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار.
مارال وسىرۋشىلەرىنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى – الەمدىك نارىقتاعى باعانىڭ تومەندىگى, سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ السىزدىگى جانە پانتى ونىمدەرىن وتكىزۋ نارىعىنىڭ دامۋدان كەنجە قالعانى. سالدارىنان بارلىق مارال شارۋاشىلىقتارىنىڭ تيىمدىلىگى تومەن, ولاردىڭ وتاندىق اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتاردان, جاقىن جانە الىس شەتەلدەردەن اسىل تۇقىمدى ءونىم ساتىپ الۋعا, سونىمەن قاتار ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازالارىن دامىتۋعا مۇمكىندىكتەرى دە شەكتەۋلى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل ماڭىزدى سالا جەكەلەگەن بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قارجىلىق قولداۋىنىڭ ارقاسىندا جۇمىس ىستەۋدە, جاعدايى تۇراقسىز جانە دامۋ كەلەشەگى ب ۇلىڭعىر.
مامانداردىڭ ەسەبى بويىنشا, مارالدىڭ ءبىر باسىن كۇتىپ-باعۋ شىعىستارى جىلىنا 280 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى, بۇل – پانتانى ەكسپورتقا ساتۋدان تۇسكەن كىرىستەن ەكى ەسە جوعارى. سوندىقتان دا بيزنەس ءتۇرى رەتىندە سالانىڭ كەلەشەگى بۇلدىر, وعان تەك سوڭعى ون جىلدا كاتونقاراعاي اۋدانىندا مارال سانىنىڭ 51 پايىزعا كەمىگەنى ايقىن دالەل. سونداي-اق ساپالىق كورسەتكىشتەر تومەندەپ, ۇزاق جىلدار قالىپتاسقان بۇل كاسىپتى جۇرگىزۋدىڭ اعا بۋىننان مۇرا بولىپ قالعان وڭ تاجىريبەسى جويىلۋىمەن قاتار, بىلىكتى مامانداردىڭ تاپشىلىعى ءجيى بايقالىپ وتىر. ماسەلەنى زەردەلەۋ بارىسىندا انىقتالعانداي, رەسپۋبليكالىق پالاتا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى سالاداعى پروبلەمالار تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە ۇسىنىستار بەرىپ, تولىق نەگىزدەمەلەر جاسالعانىمەن, قابىلدانعان شارالار ايتارلىقتاي وزگەرىس اكەلە قويعان جوق.
ايتىلعانداردىڭ نەگىزىندە كەلەسى پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارى ۇسىنىلادى:
ءبىرىنشى, مارال (بۇعى) شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى قالىپتاسقان كۇردەلى جاعدايدى شەشۋ ماقساتىندا «اسىل تۇقىمدى» مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى, مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن جانە ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋدى سۋبسيديالاۋ قاعيدالارىنا وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى مارالداردىڭ (بۇعىلاردىڭ) انالىق باسىمەن سەلەكتسيالىق جانە اسىل تۇقىمدىق جۇمىس جۇرگىزۋ باعىتى بويىنشا نورماتيۆتەرى قازىرگى 10 مىڭ تەڭگەدەن 40-50 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرۋ;
ەكىنشى, ينۆەستيتسيالىق سالىمدار كەزىندە شىعىستاردىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋدى سۋبسيديالاۋ قاعيداتتارىنا:
- مارال قورشاۋلارىن سالۋ جانە (نەمەسە) قولدانىستاعىلارىن كەڭەيتۋ;
- پانتالىق پروتسەدۋرالار قىزمەتىن كورسەتۋ وبەكتىلەرىن, پانتالىق ءونىمدى قايتا وڭدەۋ تسەحتارىن قۇرۋ جانە (نەمەسە) كەڭەيتۋ;
- مارالداردى (بۇعىلاردى) قولدان ۇرىقتاندىرۋدىڭ اسىل تۇقىمدىق ورتالىقتارىن قۇرۋ – باعىتتارى بويىنشا جاڭا پاسپورتتار ەنگىزۋ.
ءۇشىنشى, وتاندىق جانە شەتەلدىك سەلەكتسيا ەسەبىنەن اسىل تۇقىمدى انالىق نەمەسە ءمۇيىزدى مارالداردى ساتىپ الۋدى سۋبسيديالاۋدى تۇبەگەيلى شەشۋ.
ءتورتىنشى, جاڭا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن ساتىپ الۋ مەن اسىل تۇقىمدى مال باسى ءۇشىن ازىق قۇنىن ارزانداتۋدى قاراستىرۋ.
بۇل ۇسىنىستاردىڭ شەشىمى تابىلسا سالانى قارقىندى دامىتۋعا سەرپىن بەرگەن بولار ەدى.
ومارتا جانە مارال (بۇعى) شارۋاشىلىقتارى ۇلتتىق باسەكەگە قابىلەتتى تابيعي ارتىقشىلىعىمىز سانالاتىن ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋدە ماڭىزى زور. بۇل ماقساتتا قولدانىستاعى مەملەكەتتىك باعدارلامالار جانە «اۋىل – ەل بەسىگى» ارنايى جوباسى شەڭبەرىندە پارمەندى ءىس-شارالار ۇيلەسىم تاپسا, باعدارلامالاردان تىس قالعان, دامۋ الەۋەتى تومەن شالعاي اۋىلداردىڭ, اسىرەسە شەكارا بويىندا ورنالاسقان شاعىن ەلدى مەكەن حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ قويىپ وتىرعان 1 ملن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن تۇراقتى تۇردە كوتەرۋ, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى قولداۋ مەن اۋىلداعى كووپەراتسيانى دامىتۋ ارقىلى ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جونىندەگى تاپسىرمالارى اياسىندا ونداعان مىڭ جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا زور مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سانايمىن. وسى ايتىلعانداردىڭ نەگىزىندە, بۇل سالالاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق ماڭىزدىلىعى مەن الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردىڭ دامۋى پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرماسىمەن ازىرلەنىپ جاتقان اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق جوباسى شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىمەن قامتىلۋى قاجەت. ول ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, ءتيىمدى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋى ءتيىس.
دۇيسەنعازى مۋسين,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
