وبلىستاعى قۇرىق ۇستاعان قاۋىم 180 مىڭعا جۋىق جىلقى باعىپ وتىر. ءىرى شارۋاشىلىقتار بولماسا, شاعىن شارۋالار قىسى-جازى ءوز تۇياعىمەن كۇن كورەتىن جىلقى جارىقتىقتىڭ قىسقى جەمشوبىن تياناقتاپ جيناي بەرمەيدى. جايىلىمنان ايداپ اكەلىپ, قاماي قوياتىن جىلى قوراسى دا كەمشىن. ال جىلقىعا جەمشوپ قارا مالعا قاراعاندا الدەقايدا كوپ كەرەك. بيىل دا اقپان ايىندا سىركىرەپ قار ارالاس جاڭبىر جاۋدى. ارتىنشا ۇسكىرىك اياز بولىپ, ەن دالانىڭ ءۇستى سىرەسە قاتقان اق قار, كوك مۇز بولىپ قالدى. 2017 جىلى دا ءدال وسىلاي بولعان. تاي-جاباعى تۇگىل ءىرى جىلقىلار دا تەبىنگە جاراماي, تابيعاتتىڭ تاقسىرەتىن تارتىپ, زور شىعىن بولدى. تارپىعان جەرى ور بولىپ قالاتىن بولات تۇياقتىڭ ءوزى سىرەۋ بولىپ قاتقان قاسات قار, كوك مۇزدىڭ الدىندا دارمەنسىز ەكەن.
بيىل دا سولاي. ەندىگى امال ولىقاۋى مول ورمان-توعايدىڭ باۋىرىن سوقامەن جىرتىپ, ارشۋ كەرەك دەيدى دالا جايىن جاقسى بىلەتىندەر. ايتپەسە, جىلقىنىڭ تىسىنە تيەتىن ازىق تابىلماي قالۋى ىقتيمال. ونىڭ سەبەبى دە بار, قازىر ەگىستىك القاپتارداعى استىق كومبايندارىنىڭ كوبى شەتەلدىك تەحنيكا. ولار بۇرىنعىداي ساباندى تۇتاس تاستامايدى. ورىپ, تۋراپ, شاشىپ تاستايدى. ۇلان-بايتاق استىقتى القاپتاردان كوزگە تۇسەتىن توقىمداي سابان كوپەنەسىن تابا المايسىز. ال شالعىنىڭ تىسىنەن امان قالعان ساي-سالا, قولات-قويناۋداعى ءشوپتىڭ ۇشار باسى مۇزداق. جەلىندەپ تۇرعان جىلقى ءۇشىن بۇل دا قاۋىپ.
– قازىر جەلىندەگەن بيەلەردىڭ ق ۇلىنى كولدەنەڭ تۇسكەن ۋاقىت قوي, – دەيدى بۋراباي اۋدانىنداعى «تۇيعىن» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى جاننات باسجانوۆ, – انە-مىنە تولدەيىن دەپ تۇر. وسى ۋاقىتتا جىلقىنى كوزدەن تاسا قىلمايمىز. ويتكەنى شاراناسى كەپپەگەن ق ۇلىنشاق قار ۇستىنە تۇسسە, ءۇسىپ قالادى. وكپەسىنە سۋىق ءتيۋى دە ابدەن مۇمكىن. ال اۋرۋ مالدىڭ ازابى مالشى قاۋىم ءۇشىن قوسىمشا اۋىرتپالىق. بىلتىر دا اقپان ايىندا جاڭبىر جاۋدى. مۇزداپ تۇرعان ءشوپتى جەگەننەن كەيىن تالاي جىلقى ق ۇلىن تاستادى.
تۇنىمەن وت اۋماعىنداي جەردى تۇياعىمەن اۋدارىپ, تىسىنە تيەر تالشىق ىزدەپ جانتالاسقان جىلقى كۇن قۇرىق بويى كوتەرىلگەندە ابدەن قالجىراپ, جاڭاعى ويىققا جاتا كەتەتىنى بار. مۇزداق جەردە ءالى قۇرىعان جىلقىنىڭ تۇرا الماي قالۋى دا ابدەن مۇمكىن. ال مۇنداي ءشوپتى جەگەن جەلىندەپ تۇرعان بيە ق ۇلىن تاستايدى.
بۇرىنعىلاردىڭ «اقسۇيەك جۇت» دەيتىن جىلدارى وسىنداي-اق بولعان شىعار. بىراق ول كەز باسقا. دالانىڭ قۇنارى كەتپەگەن, مىڭ سان ءشوبى كىلەمدەي قۇلپىرىپ, جايقالىپ وسكەن شاعى عوي. ول كەزدە جىلقى قىسى-جازى ءوز كۇنىن ءوزى كورسە كورگەن شىعار, قازىر ءوڭىردىڭ ءوڭى وزگەشە. اۋىلدىڭ ماڭىنداعى از عانا جايىلىم تۇياقكەستى بولىپ توزىپ بىتكەن.
– جىلقى مالى – وتە سەزىمتال ت ۇلىك. ول جايدان-جاي ق ۇلىن تاستامايدى. اۋا رايىنىڭ قاباعىن سەزىپ تۇرعاننان كەيىن ءوزىن-ءوزى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن امالسىز وسىنداي جاعدايعا بارادى, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنىڭ جىلقىشىسى قايرات اۋباكىروۆ, – قانشا جىل جىلقى باعىپ ءجۇرىپ مىنەز-قۇلقىن ۇيرەندىك قوي. وعان دا كىنا جوق. تابيعاتتىڭ زاڭى, وسىلاي قالىپتاسقان داعدى, قانعا بىتكەن قاسيەت.
قاتال قىستى كوتەرە الماۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى بار. ول جىلقىنىڭ قىسقا كۇيسىز ءتۇسۋى. جايىلىم تار بولعاندىقتان ەگىنگە ءتۇسىپ كەتە مە دەپ قورعالاقتاپ, ءبىزدىڭ وڭىردەگى مالساق قاۋىم باعىمداعى جىلقىنى الاجازداي قاماپ باعادى. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا ءىرىسى كىشىسىن تىستەپ, تەۋىپ, كۇنىمەن ءتىلىن تىستەپ قاڭتارىلىپ تۇرادى. ەرتە كوكتەمنەن ەگىن وراعى قاشان اياقتالعانشا ءدال وسىنداي كورىنىس. جيىن-تەرىننەن كەيىن قوڭ جينايتىن دا ۋاقىت جوق. ىلە قار تۇسەدى. قىسقا كۇيسىز تۇسكەن, جىلىگىنە ماي بىتپەگەن جىلقى قىسقى تەبىنگە جاراماي قالادى.
تاعى ءبىر ىقتيمال سەبەبى, تۇقىمىنىڭ ازىپ كەتۋى. مالساق قاۋىم جىلقىنىڭ جاقسى تۇقىمىن تاپپاي, اڭتارىلىپ وتىر. باياعى ۇيىرگە يە بولاتىن قۇتپان ايعىر كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقالى قاشان. ۇزاق ۋاقىت ۇيىرگە سالار ايعىر اۋىستىرىلماعاننان كەيىن جىلقىنىڭ دا تۇقىمى ازىپ كەتتى. قۇنانى تايداي, تايى جاباعىداي. ازعان ت ۇلىكتىڭ ءونىمى دە قوراش. بيىل جىلقى باعاسى ءبىرشاما ءوستى. پىشاق كوتەرەتىن كۇيى بار تايدىڭ قۇنى 350 مىڭعا, بيەلەر 500 مىڭعا جەتتى. شىنتۋايتىندا, مال سۇمەسىمەن كۇن كورگەن اعايىن ءۇشىن ءتاپ-ءتاۋىر تابىس بەرەتىن ت ۇلىك. بازارداعى باعاعا قاراپ اۋىلداعى اعايىننىڭ ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي وتىرمىز دەگەنىن تۇسىنە المايتىندار دا بار. بەرى قويعاندا جانىن جالداپ, جوقشىلىقپەن الىسىپ بەس بيە باقسا, ءبىر وتباسىن ەركىن اسىرار ەدى. تەك ۇيدەگى ويدى بۇزىپ تۇرعان دا تۇقىمنىڭ جاقسارۋى. قازاق دالاسىنىڭ قاتال تابيعاتىنا ابدەن كوندىككەن ءتول مالى – قازاقى جىلقى بولسا, اق تۇتەك بورانعا, اق شۇناق ايازعا دا شىداپ باعار ەدى. سوندىقتان بيىلعىداي جىلدان قىسىلماي شىعۋ ءۇشىن قولدا بار مالدىڭ تۇقىمىن جاقسارتۋ كەرەك. ونىڭ ءجونى جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, قازاقتىڭ ءوزى ءتارىزدى شىدامدى, بەرىك تە مىقتى قازاقى جىلقى. ءبىر اتتەگەن-ايى, وبلىستا جىلقى شارۋاشىلىعىن جاقسارتايىق دەگەن نيەت بايقالمايدى. بىردە-ءبىر جىلقى زاۋىتى جوق.
جامان تۇماۋ جاعادان الىپ تۇرعاندا, جۇت تاقىلەتتەس اۋا رايى مالساق قاۋىمنىڭ القىمىنان الىپ, الاڭداتىپ تۇر. قولدا بار مالعا اباي بولايىقشى. مال اۋزى كوككە دە تيەتىن ۋاقىت الىس ەمەس, وعان دەيىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار سەرىكتەستىكتەر مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ تەحنيكاسىن پايدالانا وتىرىپ, حالىقتىڭ مالىن شىعىنسىز الىپ قالۋ ءۇشىن جايىلىمداردى قاردان تازارتسا, دالا جولدارىن ارشىسا وڭ بولار ەدى.
اقمولا وبلىسى
