قوعام • 02 ناۋرىز، 2021

قارا شاڭىراقتىڭ قاسيەتى

152 رەت كورسەتىلدى

«كوپ تۇرىك ەنشى الىسىپ تاراسقاندا،
قا­زاق­تا قارا شاڭىراق قالعان جوق پا؟»،
دەگەن جىر جاسىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ بۇل ەكى جولىنىڭ ءتۇپ تامىرىندا – الىم­ساقتان كەلە جاتقان تەك تىرەگىمىز، ۇلتتىق جۇ­رەك ءلۇپىلى جاتقانى انىق. تۇركى دۇ­نيە­سى قارا شاڭىراق دەپ تانىعان بۇگىنگى قازاق ەلىن، الەمنىڭ قىرىقتان اسا مەملەكەتىندە تارىداي شاشىلىپ جۇرگەن قانداستارىمىز دا قۇت مەكەنى سانايدى. ولار وسى قاسيەتتى قارا شاڭىراعىنا ارقا تىرەپ، باسىن سۇيەپ، بۇكىل ءومىرىن بىتە قايناستىرۋ جولىنداعى ۇمتىلىسىن كۇن-ءتۇن وي-ساناسىنان شىعارماي وتىرعانى دا اقيقات.

كىمگە دە ەكى وتانىنىڭ بولۋى ەكى تا­لاي، بولسا قاۋىپتى. ەكى وتانىم بار دەگەن­نىڭ ءبىر كۇنى ءجۇزى جارىق بول­عانىمەن، اياق استىنان اۋناپ تۇسەر زامان تۋسا، بەتى شا­رىق بولىپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس. ونى وتانى جوق الا كوڭىل، سىرتى ءبۇتىن، ءىشى ءتۇتىن، تۇيتكىلى كوپ ءبىراز ۇلتتاردىڭ قاس-قا­با­عىنان اڭعارۋ قيىن بولماسا كەرەك. بۇل جاعى­نان كەلگەندە، بار قازاق شۇكىرشىلىك ەتەرىمىز ءسوزسىز. سەبەبى قارا شاڭىراققا يە بول­عان قازاقتىڭ ارمانى جوق، كوڭىلى ءبۇ­تىن، نيەتى اسقاق دەسەك، ارتىق ايتقاندىق بول­ماس.

ءار وتباسىنىڭ ءوز قارا شاڭىراعى بولادى. ول كيەلى سانالادى. قارا شاڭىراق ەكە­نىن ءبىلىپ بارعان ادام، اسىرەسە سول وتباسىنان ءوسىپ، ونگەن ۇرپاق بۇرىن ءيىلىپ كىرىپ، كوستەڭدەمەي يمەنىپ وتىراتىن بولعان. ساپارعا شىقسا، نە ءبىر تىلەك جولىنا اتتاناردا، قينالعان تۇستا، قى­سىلعان ساتتە قارا شاڭىراققا كىرىپ ءتاۋ ەتۋدى پارىز ساناعان.

سول قارا شاڭىراقتىڭ تۇپكى ءمانى نە دەگەنگە كەلسەك، ول – سودان تاراعان بار­لىق وتباسى، اعايىن ىنتىماعى، بابا سالتىن ساقتاۋى، اتا-انا ۇلگىسىن ۇكىلەۋى، سول جولدى جالعاستىرۋى، ءسويتىپ، اۋىل بىرلىگىن، ەل بىرلىگىن ارتتىرۋى. مۇنى ۇلت ۇيتقىسىنا اينالدىرۋ، ىركىتتەي ىرىت­پەي، قالىبىن بۇزباي كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتىپ قالدىرۋ. بۇل ارقىلى قا­را شاڭىراقتىڭ قوزداپ جاتاتىن وتىن سون­دىرمەي، ءسولىن قۇرتىپ، ك ۇلىن شاشىپ، قۇردىمعا جىبەرمەي، ءداستۇردى تولقىن-تولقىن ۇرپاق كوكەيىنە بەرىك ءسىڭىرۋ. ولاردىڭ ارقايسىسى «ۇل – قونىس، قىز – ءورىس» دەگەندى كوكەيلەرىندە جاڭعىرتىپ، قارا شاڭىراقتىڭ يەسى ۇل ەكەنىن، ۇل بولعاندا انانىڭ اق ءسۇتىن سارقىپ ەمگەن كەنجە ۇل ەكەنىن ەستەن شىعارمايتىن شىندىققا باعىنۋ.

اتادان جالعاسقان اكەنىڭ قارا شا­ڭىراعىن ۇستاپ قالعان ۇل مەن كەلىنگە باسقالاردىڭ ءىلتيپاتى ەرەكشە بولعان. بار دۇنيە كەنجە بالانىڭ ەنشىسى دەپ، وعان اشكوزدەنۋ اعاتتىق دەپ ۇققان. اتاۋلى كۇندەردە، ايت پەن ناۋرىز مەرەكەلەرىندە قارا شاڭىراقتان اتتاپ وتپەي، سول ۇيدەن قادام اشۋدى بۇكىل اۋىل جۇرتى ويلارىنا بەكەم ۇستانعان. اسىرەسە، كەلىندەر جاعى قارا شاڭىراققا سالەم سالىپ، قيىپ وتپەي، كىرىپ تۇرۋدى قارىز دەپ بىلگەن. ءتىپتى قارا شاڭىراقتىڭ قاسىنان ءوتىپ بارا جاتقاندار ويقاستاماي ات تىزگىنىن تارتىپ، كيەلى ءۇي، قاسيەتتى مەكەن دەپ ايەلدەر جاعى اتتان ءتۇسىپ، اتىن جەتەك­كە الىپ جاياۋ جۇرەتىن بولعان.

سول قارا شاڭىراقتان ەنشى العان، ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەرگەندەر ۇلكەن- كىشىسىنە قاراي ۇلكەن ءۇي، ۇلكەن وتاۋ، كىشى وتاۋ، تاعى دا باسقا دەپ جونىنە قاراي رەت­تەلگەن.

قارا شاڭىراق – قازاق ءۇشىن التىن دىڭ­گەك، ۇزىلمەي كەلە جاتقان ارقاۋ ەدى. قارا شاڭىراق – قۇس قونعان ايدىن كول، اس­قار بەل بولىپ، ايبىنى دا اسقاق تۇرار ەدى.

سول قارا شاڭىراقتىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى قالاي ەكەن دەگەن سۇراق، كوپ جاع­داي­دا مازانى الا بەرەدى. كەرەك دەسەڭىز، قارا شاڭىراقتى ۇمىتقان قازاقتار دا جوق ەمەس سەكىلدى.

زامانعا قاراي ءۇيدىڭ فورماسى­ دا، تۇرمىس-تىرشىلىك تە وزگەردى. بىراق  ءتۇر-ءتۇسى­مىز، ءتىل، ءدىن، ءدىلىمىز قالىبىندا. بۇ­رىن­­عىلار ءبيدىڭ ءۇيى بولماسا دا، بي تۇسە­تىن ءۇي بولسىن دەگەن اتالى ءسوز قال­دىرعان ەكەن. ءيا، تىلدەگى، دىلدەگى، دىن­دەگى الا-قۇلا­لىقتىڭ بارى بەلگىلى. بىراق ۇلتتىق مۇد­دەگە كەلگەندە، ونى بۇرىن­عىشا كوش جۇرە تۇزەلەدىگە سالىپ، بەرەكە-بىرلىككە تابان تىرەسەك، ىن­تىماقتى ءىستى العا وزدىر­ساق ۇتىل­مايمىز.

نەسىن جاسىرامىز، قارا شاڭىراق قا­سيەتتى دەگەندى كوبىمىز اۋىزشا تامسانىپ ايتامىز. بىراق سول قارا شاڭىراققا قاراۋىل بولىپ وتىرعاندار اۋىلدا بار، قالادا كوك سۇتتەي سۇيىلىپ بارا جاتقانى راس. ۋاقىتتى، ءداۋىردى، جان باعىستى كول­دەنەڭ تارتىپ كولگىرسيتىندەر تابىلادى. ونى دا ءجونسىز دەي المايمىز، ۇعامىز، تۇسىنەمىز. دەگەنمەن، ۇلت ءىسى – ۇلى ءىس ەكەنى ەسكە تۇسكەندە، ءبارىن جيىپ قويىپ، كە­رەگەسى سىقىرلاپ، شاڭىراعى شايقالىپ تۇر­عان قارا شاڭىراقتى قايتسەك قالپىنا كەلتىرەمىز دەپ بۇلقىناسىڭ. قولدان كە­لەتىنى – قالامعا جابىسىپ، قاعازعا ءۇڭىلۋ. باسقاعا قاۋقار كەم.

كەيدە وركەنيەتتى ەلدەرگە جۇگىنە قا­لا­مىز. دەگەنمەن، سول وركەنيەتتى ەل­دەر­دىڭ سىرى اشىلىپ، سىقپىتى كورى­نىپ، الا-قۇلا قوعامىنداعى قولاي­سىزدىقتار الىپ ۇشقان كوڭىلدى سۋ سەپ­كەندەي باسادى. ءتىپتى سول ۇرەيدى ۇشى­راتىن جات قىلىقتارىن كورە تۇرىپ، ءوز جاقسىمىزدى اسپەتتەۋگە كەلگەندە تارشىلىق تانىتاتىنىمىز دا انىق. ۇلت ەكەنىمىزدى ۇقساق الگىندەي ء«اي، كاپىر-اي»-لاردان بوي تارتۋىمىز كەرەك. ەگەر سىرتتىڭ مۇددەسىن ىشكى مۇددەدەن جوعارى قويساق، ۇرپاقتى كەلە­شەكتە اياماي ازدىرىپ الۋىمىز كادىك. بەتى اۋلاق، ايتسە دە ساقتانباساق، كولگىر­سي بەرسەك، قارا شاڭىراقتاي كيەلى ۇعىمدى ارحايزمگە جىبەرىپ تىنۋىمىز دا مۇمكىن عوي.

ۇلتتى ساقتايتىن – ۇلتتىق قۇندىلىق، ۇلتتىق ۇلگى، ونەگە، بابالار ءداستۇرى، سالت-سانا. وسى ەرەكشەلىكتەرىمىزبەن قازاق بولىپ كورىنە الامىز.

قارا شاڭىراقتىڭ يەسى مەن دەيتىن ۇل مەن كەلىن، راسىندا وسىلار دەيتىن ونىڭ توڭىرەگىندەگىلەر دە ازايىپ بارادى. كەنجە، كەنجە كەلىنمەن بىرگە تۇراتىن اتا-انا دا كەمىپ بارادى. ونى ايتاسىز، قوس مەملەكەت سەكىلدى الا كوزدەسىپ كۇن كەشەتىندەر دە بارشىلىق.

وسىنداي ادەتتەن بە، قارا شاڭىراقتى بىلاي قويىپ، جاس شاڭىراقتاردىڭ ويرانى شىعىپ، اجىراسۋ جاعىنان وزگە جۇرتتاردىڭ الدىنا شىعىپ كەتەتىن ساتتەر دە جيىلەدى. كەمپىر-شال كۇزەتىپ وتىرعان قارا شاڭىراقتى «باسىپ» الىپ، الگى «كۇزەتشىلەردى» جىلاتىپ، ەڭىرەتىپ قارت­تار ۇيىنە ورنالاستىراتىندار دا ازايا­تىن ءتۇرى جوق. بۇل قازاققا جات قى­لىق ەدى، الدە قارا شاڭىراقتىڭ كيەسىن بىل­مەي، قاسيە­تىن كەتىرگەن سوڭ، وسىعان جەت­كىزىپ وتىر ما ەكەن؟

سۇمىرايداي سىقيىپ كەلىپ، دەندەپ ەنىپ بارا جاتقان ەۋروپانىڭ، قازىر­شە ەلەۋسىزدەۋ كورىنەتىن ۇرەيلى داستۇر­سىماقتارى جان شوشىتادى. ونى ايتاسىز، ەتىمىزدىڭ ولگەنى سونشا، كوز شىركىنىڭ كونگەنى سونشا، قاتىگەزدىككە، جات ادەتكە نەمقۇرايدى قارايتىن بولىپ الدىق. بىزدەن اۋلاق، باسقا دا عوي دەي سالامىز. وسىندايدا ابايدىڭ جيىركەنە ايتاتىن وزىمشىلدىك تۋرالى بايلامى ەسكە تۇسەدى.

شىنىنا كەلسەك، تۇركىنىڭ قارا شا­ڭىراعىنا يە قازاق جۇرتىندا وعاش ادەت پەن ادەپ بايقالماۋى ءتيىس. قارا شا­ڭىراقتى ايتپاعاندا، رەسەيدىڭ ءبىلىمدار عالىمى م.شەۆچەنكو «...قا­زاقتار – تۇركى­لەردىڭ اتاسى. قازاقستان ەجەلگى تۇركى جۇر­تىنىڭ بىردەن ءبىر مۇراگەرى بولىپ تابى­لادى»، دەگەن بايلامى ەسكە تۇسكەندە، مۇرا­گەر نەگە سوعان ساي بولمايدى دەۋگە تۋرا كەلەدى.

بۇل زامان ەمەس، بودان كەزدە سول مۇرا­گەرگە، ياعني قازاقتارعا قاراعاندار «ە، قوي­شى» دەمەسىن دەپ، «قازاق – بالاداي اڭعال، سۇتتەن اق، سۋدان تازا، ب ۇلىنبەگەن حالىق» ەكەنىن ايتىپ، سونىڭ تۇنىعىن لاي­لاماي، باستاۋ باسىندا ساقتاپ قالۋى ءۇشىن وزدەرىن قۇرباندىققا بايلاپ، ء«بىزدى ۇلتشىل قىلعان نارسە – ءبىزدىڭ كەمدىكتە، قورلىقتا جۇرگەنىمىز، كورىنگەننەن سوققى جەگەنىمىز»، دەگەن ءاليحان بوكەيحاننىڭ حالقىم دەگەن بەرىك بايلامىن ورنىقتىرۋ، قارا شاڭىراقتى ساقتاپ قالۋ: «شىن باق – اتا-انانىڭ ماحابباتى مەن بالالاردىڭ تازا جۇرەگىندە»، دەگەن شاكارىمنىڭ ءتۇيىنى اقيقاتتىڭ اق جولى دەپ بىلەمىز.

 ەندەشە، ء«بىز قازاق حالقى دەپ تۋدىق، سول حالىق دەپ دۇنيەدەن وتەمىز دە. باسقا وي-پىكىر بولعان ەمەس، بولمايدى دا»، دەپ­ الماس­تاي جارقىلداعان الاشتىڭ قايراتكەرى ءالىم­حان ەرمەك ۇلى ايت­پاقشى، ءار قازاق قازاق ەكەنىن نامىس­پەن ويلاپ، ارمەن توپشى­لاسا ەلدىگىمىز ماڭگىلىك بولارى حاق. سوندا عانا قارا شاڭىراق شايقالماي، ساق­تالادى. كيەسى شاڭىراعىنا قايتا قونىپ، قاسيەتى ارتىپ، قادىرى ۇرپاقتىڭ وي-ساناسىندا بەكىپ، قارتتار ۇيىنە قازاقتىڭ اق ساقالدى اتاسى مەن اق جاۋلىقتى اناسى ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن توعىتىلمايدى، سۇي­­رەلەپ اپارىپ وتكىزە سالۋ تىيىلادى. اتا-انا، كەلىن-بالا تورتەۋى تۇگەندەنىپ، قارا شاڭىراقتىڭ بەرەكەسى كىرەدى. ار العا وزىپ، قارا شاڭىراقتىڭ ۋىعى سيرەمەيتىن بولادى.

 

سۇلەيمەن مامەت،

جۋرناليست

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلداناعا ەل ريزا

سپورت • كەشە

جۇمەكەننىڭ «بالاۋساسى»

رۋحانيات • كەشە

سۇيىسپەنشىلىك ساباعى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار