رۋحانيات • 02 ناۋرىز، 2021

التىن شىنجىردىڭ سوڭعى شىعىرشىعى...

452 رەت كورسەتىلدى

عىلىم دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ءبىر-بىرىمەن كەيدە قيعاش ءتۇسىپ، كەيدە قيۋلاسىپ جاتقان پىكىرلەر مەن پايىمداۋلار قاقتىعىسى ەكەنى راس.

جەتە زەرتتەپ، زەردەلەگەن سايىن تۇڭعيىعىنا تارتا بەرە مە قالاي؟! قىم-قيعاش پىكىرلەر ىشىنەن ءوزىڭنىڭ دە ءبىر كەزدەگى پايىمداۋلارىڭدى قايتا تاۋىپ، نە بەزىنىپ، نە ءسۇيسىنىپ جاتاتىن كەزىڭ دە بولادى. بۇدان 12 جىل بۇرىنعى ءبىر زەرتتەۋ ەڭبەگىمىزدە جىراۋلىق قۇبىلىس تۋرالى ويىمىزدى جازىپپىز.

«جىراۋلار ءتىلىنىڭ ەرەكشە پوەتيكاسىن تەك تىلدىك تالداۋ دەڭگەيىندە عانا ءسوز ەتۋ جىراۋلىق قۇبىلىس تۋدىرعان مادەني، رۋحاني قۇندىلىقتاردى تولىق اشىپ بەرە المايدى. جىراۋلار – وزگە ءتىل قولدانۋشى سۋبەكتىگە ۇقسامايتىن ەرەكشە تىلدىك فەنومەن. جىراۋ – ءارى اۆتور، ءارى تىڭداۋشى، ءارى بەلگىلى ءبىر مادەنيەت ءتۇرىن جاساۋشى، ءارى ونى ساقتاپ كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋشى، ەڭ باستىسى ءتىل مەن مادەنيەت، ءتىل مەن تانىم، ءتىل مەن ادامدىق فاكتور قارىم-قاتىناسىن ءبىر وزىندە جيناقتاعان لينگۆو-پسيحولوگيالىق، لينگۆو-فيلوسوفيالىق بولمىس يەسى. ءبىز قاراپايىم تىلدىك سۋبەكتىمىز. ءبىز ءتىلدىڭ جەتەگىنە ەرەمىز. ال جىراۋلار – تىلدىك تۇلعا، سەبەبى ولار ءتىلدىڭ جەتەگىندە كەتپەيدى، كەرىسىنشە، ءتىلدى ءوز جەتەگىنە الادى. جىراۋلار ديسسكۋرسىنا تولىق ەنۋ ءۇشىن ولار تۇتىنعان «باستاپقى» ءبىلىمدى مەڭگەرۋىمىز قاجەت. ونسىز جىراۋلىق دۇنيەتانىم ءوزىنىڭ تىلسىم قۇپياسىن اشپاعان كۇيى قالا بەرمەك.

وسىنداي كوزقاراس تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا، جىراۋلار پوەتيكاسى تەك ءبىر عانا لينگۆيستيكالىق ەمەس، جالپى فيلولوگيالىق، فيلوسوفيالىق، تەولوگيالىق پايىمداۋلارمەن دە ۇشتاستىرىلا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. مۇنداي تالداۋلار ءوز كەزەگىندە ءتىلدى زەرتتەۋدىڭ انتروپوتسەنتريستىك پاراديگماسىنا سايكەسەدى...».

جىراۋلىق بولمىستىڭ قۇپياسى قىزىقتىرعان ىزدەنۋشىنىڭ الدى-ارتى ءبىز ەمەس ەكەنىمىزدى بىلەمىز. دەگەنمەن 20 جىلدان استام ۋاقىتتى قامتيتىن از-كەم زەرتتەۋىمىزدىڭ بارىسىندا ءبىزدىڭ جوعارىداعىداي عىلىمي پايىمداۋ جاساۋىمىزعا دەرەك بەرگەن، ء«تىلدى ءوز جەتەگىنە الا بىلگەن» تىلدىك تۇلعانىڭ ءبىرى – سۇگىر جىراۋ بەگەندىك ۇلى ەدى.

جىراۋلار پوەتيكاسىندا عالامنىڭ جاراتىلىسى، ونىڭ قۇرىلىمى تۋرالى – كوسمولوگيالىق ءبىلىم، دۇنيەنىڭ بولمىسى تۋرالى ونتولوگيالىق ءبىلىم، ادامي سۋبستانتسيانىڭ قۇپياسىنا بويلاتاتىن جانتانۋ ءىلىمى ادامزاتقا تۇسىنىكتى ءارى تارتىمدى جىر تىلىمەن بەرىلگەن. وسى تۇجىرىمدامامىزدى ماڭعىستاۋدان شىققان 50 تاقتاق-ءدۇلدىلدىڭ سوڭعى «قالمىش-سارقىنى» سۇگىر جىراۋدىڭ جىر-دىلىمەن دايەكتەۋگە تىرىسامىز.

سونىمەن ادامزاتتىڭ تانىم كەڭىستىگىندەگى ەڭ باستى مەجە دۇنيەنى تانۋعا باعىتتالادى. دۇنيەنى تانۋ – عالامدى تانۋ، ول كوسمولوگيا ءىلىمىنىڭ ەنشىسىندە. قازىرگى عالامتانۋ عىلىمى بىردەن پايدا بولا قويعان جوق. ب.ز.ب. V عاسىرىنان باستاپ عالامنىڭ شەكسىزدىگى، ماڭگىلىك، وزگەرمەيتىندىگى، ب.ز.ب. III-IV عع. جەردىڭ شار فورمالى ەكەندىگى، قوزعالاتىنى تۋرالى بولجامدار جاسالىندى. كەيىنگى داۋىرلەردە ادامزاتتىڭ كوسمولوگيالىق ءبىلىمى كۇن جۇيەسى، جۇلدىزدار تۋرالى زەرتتەۋلەرمەن تولىقتى. كۇنى كەشە عانا، XX ع. 30-جىلدارىندا عالىمدار كۇن جۇيەسىنىڭ ءوزى گالاكتيكانىڭ قۇرامىنا ەنەتىندىگىن انىقتادى. قازىرگى تاڭدا عالىمدار گالاكتيكا مەن ونى قۇرايتىن جۇلدىزداردىڭ جاسىن انىقتاۋعا باس قاتىرۋدا.

ال ءبىزدىڭ جىراۋ-عالامتانۋشىلارىمىز نە دەيدى؟

جىراۋلار تىلىندەگى عالامنىڭ جاراتىلۋى تۋرالى بىلىمدىك ايا بىرنەشە ساتىدان تۇرادى: 1) دۇنيەنى كىم جاراتتى، قالاي جاراتتى؟ 2) دۇنيە نەدەن تۇرادى، قالاي ورنالاسقان؟ 3) دۇنيەنىڭ رۋحاني، ماتەريالدىق تىرەگى نە، ءمانى نەدە؟

سۇگىر جىراۋ ايتادى:

اۋەلى، اللا، جاراتتىڭ

ون سەگىز مىڭ عالامدى

سان ماق ۇلىق جانمەنەن.

ابزال ەتىپ ادامدى

التى مىڭ دا التى ءجۇز

الپىس التى ايات حالمەنەن.

 نەمەسە:

ون ءتورت قابات اسپان-جەر

اي مەنەن كۇندى تۋدىرىپ،

بايانى جوق ءدۇنيانى

قويىپسىڭ بىزگە قۋدىرىپ.

بۇل – دۇنيەنىڭ قالاي جاراتىلۋىنىڭ بايانى.

 جابىرەيىل پەرىشتە

جەتپىس جىل يلەپ ادامدى

 توپىراقتان جان بەرىپ،

 دۇرەتتىڭ جوقتان بار ەتىپ.

بۇل – ادامنىڭ قالاي جاراتىلعانىنا تۇسىنىك.

ون سەگىز مىڭ عالامعا

رەۋشەن ەدى اي مەن كۇن –

جارىق ءۇشىن نۇرلاندى-اي.

جارالعان جانعا ءمۇشتاريح،

اتاسى – ءابدىمۇتالىپ،

قىرىق جىل نۇرى بالقىعان

مۇحامبەت ءنابي تۋعان-دى-اي.

يسلام بولدى ءدىنىمىز،

التى مىڭ دا التى ءجۇز

الپىس التى ايات بار

كالام-شاريف – قۇراندا-اي.

جەتە الساڭ بولدى، كەڭ اللا،

شاپاعاتىڭنان قۇر قالماي.

بۇل – ادامزاتقا دۇنيەنىڭ ءمانىن، بولمىسىن ءتۇسىندىرۋ. قۇراندا 114 سۇرە، 6666 ايات بار. اياتتاردىڭ پاتشاسى – ايات-ۋل-كۇرسى بولسا، سۇرەلەردىڭ ءتاجى – فاتيحا سۇرەسى دەيدى. سۇگىر جىراۋدىڭ:

ء«بىسمىللا» – ءسوزدىڭ داناسى،

قۇراننىڭ ء«الحام» اناسى.

ىقساندى جامان دەمەڭىز،

ىقساننىڭ – مەيىرىم ماعىناسى.

ىقساندى جامان دەسەڭىز،

ابىل مەن قابىل ەكەۋى

ءبىر انانىڭ بالاسى، –

دەپ، جاماعاتىنا ءسوز ارناۋىنىڭ استارىندا قۇراننىڭ ءار ءسوزىنىڭ وزىندىك قۇدىرەتى بارلىعى تانىلادى. ىقسان دەگەنىمىز – مەيىرىم، شاپاعات، ادام بالاسى جۇرەگىندەگى مەيرىم-شاپاعاتتان (ىقساننان) ايرىلسا، تۋعان باۋىرى ابىلدى مەرت قىلعان قابىل سياقتى ادامزات بولمىسىنا جاۋىزدىقتىڭ ۇرعىن ەگەدى.

ءامىرىڭ كۇشتى ءبىر اللا،

قۇدىرەتىڭ جەتەر، – جارىلعا.

ابزالى زىكىر قىلامىن:

ء«لا-يلاھا-يلل-اللا»، –

كورگەننەن، ەستىگەن-بىلگەننەن پىكىر ەتىپ، اللانى ەسكە الىپ، زىكىر ەتۋ – جىراۋدىڭ ومىرلىك كرەدوسى.

جىراۋ ولەڭىن «اعۋزۋ»-دان باستاپ، قۇراننىڭ اياتتارىمەن كوركەمدەپ وتىرادى:

«اعۋزۋ» ءسوزدىڭ ۇرانى،

ءار ساباقتىڭ باسىندا

ءبىرىنشى بولىپ تۇرادى.

ادام-اتا، حاۋا-انا –

ءوسىپ-ونگەن ۇرانىم.

باس بىلدىرگەن پەندەگە

كاليموللا قۇرانىم.

پايعامبارىم – مۇحاممەد،

ءدىن اسىلىن قۇرادىڭ،

يسلام ءدىنىم – تۇراعىم.

ازىرەتى عالي ارشىلان،

ەرلەردەن اسىل مۇرادىڭ.

ۇرىقساتى قولىندا

مەزگىلمەن تۇرعان تاڭ اتىپ.

«اعۋزۋبيللا» ايتقان ءسوز

شاريعاتقا جاناتىپ.

ريعزيا ءسوزىن تاستامان

جاقسىلارعا قاراتىپ.

«اعۋزۋبيللا» ءسوز باسى،

شارعىدان، ءتىلىم، وزباشى.

قىزىل تىلگە قوي سۇزگى –

بادىعاتسىز قوزعاشى.

دۇنيەنى تانۋ – الدىمەن ءوزىڭدى-ءوزىڭ تانۋ. ءوزىڭنىڭ تەگىڭدى تانۋداعى ىزدەنىستەر سەنى قورشاعان وزگە الەمدى زەرتتەي وتىرىپ، الەمنىڭ جالپى نۇسقاسىن قالپىنا كەلتىرۋ، ونداعى ءتۇرلى بايلانىستار مەن زاڭدىلىقتاردى جۇيەلەپ سانادا بەينەلەۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى دەيىك.

زەرتتەۋشى ە.م.اباقان ءتىلدىڭ جاراتىلىسى مەن بولمىسى تۋرالى ماسەلەگە فيلوسوفيالىق تۇرعىدان تالداۋ جاساي كەلىپ: «ونتولوگيا – رۋحانيات سالاسىنداعى ەڭ كۇردەلى ءارى نەگىزگى ماسەلە بولۋى ءتيىس. ونى وڭايلىقپەن اينالىپ وتۋگە بولمايدى. ويتكەنى ادام ءومىرىنىڭ ءمان-ماقساتىن ايقىن ەتۋ، قورشاعان ورتادا ءومىر سۇرە ءبىلۋ ت.ب. الەۋمەتتىك قۇبىلىستاردىڭ نەگىزى وسى «ماڭگى ماسەلەگە» بايلانىستى بولادى. ون سەگىز مىڭ عالامدى جوقتان بار ەتۋشى جاراتۋشىنى تانۋ، ءسۇيۋ، وعان جاقىنداۋ، ياعني ادامي قاسيەتتەردى بويعا ءسىڭىرۋ قالاي ىسكە اسپاق؟ – دەگەن سۇراقتى ۇلى اباي دا قويادى. بۇل – ءبىر كەزدە قازاق اراسىندا تامىرىن كەڭ جايعان ءدىني-فيلوسوفيالىق ءىلىمنىڭ دە نەگىزگى ۇستانىمى بولسا كەرەك»، – دەپ جازادى. دۇنيەنىڭ جاراتىلىسى تۋرالى تولعامداردىڭ اللانى تانۋمەن بايلانىستى قۇرىلۋى ادامزاتتى اقيقاتقا جەتكىزەر بىردەن-ءبىر جول رەتىندە جىراۋلاردىڭ كىسىلىك كونتسەپتسياسىنىڭ وزەگى بولىپ، ولاردىڭ پوەتيكالىق تىلىنەن ويىپ ورىن العان.

جىراۋلار پوەتيكاسىنىڭ كونتسەپتۋالدىق دۇنيە بەينەسىندەگى باستى تۇجىرىم – «شىنايى ادامدىققا، شىن مۇسىلماندىققا جەتۋ». ماڭعىستاۋ جىراۋلىق مەكتەبى – قوجا احمەت ياساۋي نەگىزدەگەن، ءپىردىڭ سوڭى – بەكەت اتا بەكىتىپ بەرگەن سوپىلىق ءىلىمنىڭ بىردەن-ءبىر «مودەراتورلارى»، وسى جولدىڭ تۋىن ۇستانعان رۋحاني مۇريدتەرى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. وعان ماڭعىستاۋ جىراۋلىق ءداستۇرىنىڭ تىلدىك كونتسەپتسياسى تولىق دالەل بولادى. ءسۋفيزمنىڭ ادام بالاسىنىڭ رۋحاني مەنتاليتەتىنە ۇسىنعان ەڭ جوعارى ساپاسى دا – شىنايى ادام بەينەسى بولىپ تابىلادى. سۋفيزمدەگى عالام بەينەسى (وبراز ميرا) شىنايى ادام ء(ال ينسان ءال كاميل) كونتسەپتسياسى ارقىلى تانىلادى.

 سۇگىر جىراۋ دا ۇستازدارى – ابىل، نۇرىم، اقتان، قاشاعان، ارالباي، ساتتىعۇل، زامانداستارى ىبىرايىم احۋن، ۇزاقباي جىراۋلار تۇتىنعان «شىن ادامدىق جولدىڭ» جوقتاۋشىسى. سوزدەن قۇدىرەتتى نە بار؟! جىراۋدىڭ ءوز سوزىمەن ويىمىزدى دايەكتەيىك.

سويلەدىم ون بەسىمدە كۇندەي بولىپ،

اشىلعان مەككەدەگى دىندەي بولىپ.

عالىمنان سۇپى-عازيز ءبىلىم الدىم،

قۇلپىرعان ساقارادا گۇلدەي بولىپ.

ىلابىزىم جاقتى جۇرتتىڭ كوڭىلىنە،

زارلاعان ساھارداعى ۇندەي بولىپ، –

دەپ تولعاعان جىراۋ ءوزىنىڭ ۇستازدارىنىڭ سوپىلىق جولداعى ءىلىم يەلەرى ەكەندىگىن جاسىرمايدى (سۇگىر جىراۋدىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ تەمىر قۇرساۋى تۇسىنا سايكەس كەلەتىنىن ەسكەرسەك، بۇل – ۇلكەن تاۋەكەل). جىراۋدىڭ اكەسى ەكى رەت مەككەگە قاجىلىق ساپارعا بارعان ءدىندار ادام، ءوزى نۇرنياز احۋننان ءبىلىم الىپ، «كامىل ادام» ىلىمىمەن نۇرلانعان، كوكىرەگىنە جىر قونعان ۇلكەن زەردە يەسى.

احۋن، يشان، حازىرەت

زەردەلەپ قۇيدىم ميىما

اۋزىنان شىققان يلھامىن.

التى قانات اق وردا،

اينالا تىككەن كوپ وردا –

ءۇش انالى قازاق بالاسى

ءسوزىمنىڭ تاپپاد جاڭقاۋىن.

كوكىرەگىنەن شىققان جىر-ءسوزىنىڭ حالقىنا جاعىمدى، العاۋسىز بولۋى ۇستازدار ۇيرەتكەن «يلھامنىڭ» بەرەكەتى ەكەندىگىن مەڭزەيدى. سول يلھامدى ۇيرەتكەن ۇستازدارى تۋرالى:

بۇقارا بويىن تاڭداعان،

ەكى دۇنيە اراسىن

پىكىرمەنەن جالعاعان;

جەتى ولىككە جان بەرگەن،

جەتى پىرگە قول بەرگەن،

قارىپتەرگە مال بەرگەن،

قاسەرلەرگە ءسان بەرگەن،

جەسىرلەرگە جار بەرگەن،

جولسىزدارعا جول بەرگەن –

سانسىز شايحى، اۋليە

جالپىنىڭ جايىن قامداعان.

سوفى اللايار، الىشەر

تىڭداعاندى ۇيىتىپ،

كوڭىلدەن ءسوزى قالماعان.

قوجا ءجۇسىپ، ءۋايىس –

كوكىرەك كوزى اشىلىپ

رەۋشەن جارىق نۇرلاعان.

باقىرعاني سۇلەيمەن –

الەمدى داڭقى شارلاعان.

كەشىرە كورىڭ، شايحى-ءپىر،

بىزدەردەي عارىپ-مىسكىندى

سىزدەردەن حابار الماعان، –

دەي كەلىپ، ۇستازداردىڭ ۇستازى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ جاتقان جايى قاسيەتتى تۇركىستانعا تۇرمىس تاۋقىمەتىمەن ءجۇرىپ، ءبىر بارا الماعانىنا جاسى 70-تەن اسىپ، قاجىرى قايتقان قارت اقىن قاتتى وپىق جەيدى:

نەشەلەر پىرلەر وتكەن جوق –

اللاعا اۋەز ارناعان.

ارمانىم وسى جالعاندا –

ءبىر سوعا الماي بارامىن

تۇركىستان دەگەن شاھارعا

قوجا احمەت اتام – ياساۋي

زىكىرىن ايتىپ زارلاعان.

يماننان جەمىس شاشىلعان،

ماڭىنان شايتان قاشىرعان،

كوڭىلدەن كوزى اشىلعان –

كەۋدەسىن كىرەۋ شالماعان.

جالپى تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ، سونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ دا، وركەنيەتتى دامۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسقان سوپىلىق ءىلىم وكىلدەرى تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ك.ك.بەگالينوۆا سۋفيلەردىڭ سۋفيزم ىلىمىنە قايتالانباس قۇندىلىق اكەلۋشى ادامزات مادەنيەتىندەگى ەرەكشە قۇبىلىس ەكەندىگىن ايتا كەلىپ: «بەزۋسلوۆنو، ەتو تە جە سامىە پروۆودنيكي، پوسرەدنيكي مەجدۋ ميروم پوۆسەدنەۆنىم ي ميروم ترانستسەندەنتنىم، مەجدۋ بوگوم ي چەلوۆەچەسكيم سووبششەستۆوم» – دەپ ورىندى باعا بەرەدى.

سوپىلار ادام بالاسىنا قۇدايلىق تازالىقتى ۋاعىزداي ءجۇرىپ، وسى جولدا دۇنيەنىڭ پەنداۋي قىزىعىنان باز كەشەدى. سوپى، سوپىلىق ءداستۇر جىراۋلار پوەزياسىندا شىنايى ادامدىقتىڭ ۇلگىسى رەتىندە سيپاتتالادى.

سوپىلار بۇكىل عۇمىرىن ءدىن جولىنا ارناپ، كۇندىز كۇلكى، تۇندە ۇيقىدان ايرىلىپ وسى جولدىڭ شىنايىلىعىنا ادامزاتتىڭ كوزىن جەتكىزۋدى وزدەرىنە باستى مۇرات ەتىپ ۇستانادى. سوپىلار – ادامزاتتى الەمدىك پاراساتقا باستاۋشى، عالىم، عۇلاما، تەرەڭ ءىلىم يەسى، ەكى دۇنيەنىڭ دە سىرلارىن مەڭگەرگەن ەرەكشە جاندار:

ەكى دۇنيە پارقىنان

عالىم-سوپى حابارلى-اي.

                (سۇگىر)

تازالىعىن سۇراساڭ –

ەرتە تۇرعان ازاننان،

بادەنىن پاكتەپ تازارعان.

                (سۇگىر)

ماقشاردا توزاق جوق دەيدى،

شاشۋلى سۇرەڭ ساحيعا.

                (سۇگىر)

ءامىرىڭ كۇشتى ءبىر اللا،

قۇدىرەتىڭ جەتەر جارىلقا،

ابزالى زىكىر قىلامىن:

ء«لا-يلاھا-يل-اللا».

(سۇگىر)

زىكىرىڭ جاقسا قۇدايعا

اللادان پىكىرىڭ وڭ كەلەر.

(سۇگىر)

 ەكى دۇنيە اراسىن

 پىكىرمەنەن جالعاعان.

(سۇگىر)

جىراۋلىق ءتىلدى زەرتتەۋگە ارنالعان ەڭبەگىمىزدە جىراۋلار پوەزياسىنداعى «ۋاقىت تالقىسىنا كونبەي، «قاتارىن جوعالتپاي»، جىراۋدان جىراۋعا، جىرشىدان جىرشىعا ەستافەتاداي بەرىلىپ كەلە جاتقان جادىگەر سوزدەر» تۋرالى ايتا كەلىپ: «جىراۋلىق مەكتەپتەر جىر مازمۇنى مەن ماقامىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا قاستەرلەپ جەتكىزۋمەن قاتار، «جىردىڭ كوركەم كەستەسىن» دە بۇزباي كەيىنگىگە جەتكىزۋدى قاتتى قاداعالاعان. بۇعان جىردى جەتكىزۋشىلەردىڭ ءوز كاسىبىنە ادالدىعىمەن قاتار جادكەشتىك ەرەكشە قابىلەتى دە ۇلەسىن قوسقان دەي الامىز. سونداي-اق بۇنداي كونە نە كىرمە، پوەتيكالىق ماقساتتاعى سوزدەر قاراپايىم تىڭداۋشىعا تۇسىنىكسىز بولىپ كورىنگەنمەن، سول جىرشىلىق مەكتەپتىڭ وكىلى ءۇشىن ء(داستۇردىڭ جالعاستىعى مەزگىلگە باعىنبايدى) پوەتيكالىق ءداستۇرلى، تۇسىنىكتى ءسوز بولۋى دا مۇمكىن. سەبەبى جىرشىلىق تانىمعا ءتان مەنتالدىق ءبىلىم، دۇنيەنىڭ تانىمدىق بەينەلەنۋى جىراۋلىق ءۇردىس ءۇشىن ورتاق بولۋى كەرەك. ونسىز كەيىنگى جىراۋلار (ساتتىعۇل، ىبىرايىم احۋن، ۇزاقباي، سۇگىر جىراۋلار) مەن الدىڭعى تولقىن تاقتاقتاردىڭ (ابىل، نۇرىم، قالنياز ت.ب.) اراسىنداعى پوەتيكالىق «شىنجىر» ۇزىلگەن بولار ەدى»، – دەپ جازىپپىز. ماڭعىستاۋ جىراۋلىق ءداستۇرىن التىن شىنجىر دەسەك، سونىڭ سوڭعى شىعىرشىعى سۇگىر جىراۋ دا ءوزىنىڭ عالىم-سوپى ۇستازدارىنىڭ ۇلگىسىمەن سوپىلىق اتريبۋتتاردى تانىتاتىن سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرىن ولەڭ ورنەگىنە قيۋلاستىرا قولدانادى. جەكە سوزدەردەن بولەك تۇتاس ايات، حاديس، سۇرەلەردى دە جىر بويىنا كىرپىشتەي ەتىپ ادەمى قالاپ وتىرادى. بۇنداي ءۇردىس، اسىرەسە، قاشاعان، ءىزباس، دوسەكەن، ساتتىعۇل، ۇزاقباي جىراۋلارعا ءتان. دەگەنمەن شارقي-فالەك، مۋسابات، ساكاراي ءماۋىت، ءمۇلازىم-بيشاك، ءيسمۇل ياقين، ۇلپاتتىق، ءيلاھي، انسەت ريعزيا، مۇساننەپتەر سياقتى جەكە ۇعىم اتاۋلارى مەن ء«ان-حاسانتۋم اللا»; «... ءفا ين ءلام تاكۋن ءتاراھۋ، ءفا ءينناھۋ ياراكا» ءتارىزدى ايات پەن سۇرەدەن الىنعان ءبۇتىن جولداردى (وسى كىتاپتا اتالعان سوزدەرگە تۇسىنىك بەرىلەتىندىكتەن، قايتالاپ جاتپادىق) ازىرگە سۇگىر جىراۋدان عانا كەزدەستىردىك. بۇل سۇگىر جىراۋدىڭ ۇستازداردان العان «كامىل-ين-ينسان» ءىلىمىن بارىنشا كوكىرەگىنە توقىعان زەردەلىلىگىمەن قوسا، وسى جولعا ادالدىعىن، مۇسىلماندىق بىلىمگە بارىنشا ساۋاتتى، اسا ءبىلىمدى ەكەندىگىن تانىتسا كەرەك.

جۋىردا عانا جارىق كورگەن ءبىر ماقالامىزدا: «ماڭعىستاۋ جىراۋلىق مەكتەبى ءوزىنىڭ ءسوزساپتاۋ (ستيلدىك، تىلدىك ۇستانىمى)، جىردى ورىنداۋ ءتاسىلى، تاريحي قالىپتاسۋى، كونتسەپتۋالدىق مازمۇنى جاعىنان XIV-XV عاسىرلارداعى سىپىرا جىراۋ ءداستۇرىن جالعاستىرىپ، XX عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن (ساتتىعۇل، سۇگىر جىراۋلار) ۇزبەي جەتكىزۋىمەن ەرەكشەلەنەدى»، – دەپ جازعان ەدىك. نوعايلى تاريحىنا بىرنەشە قۇندى ەڭبەكتەر ارناعان اسا تالانتتى زەرتتەۋشى انەس ساراي سىپىرا جىراۋدىڭ شىن ەسىمى – «سىپىرا جىراۋ سوپىباسىۇعلى»، ول سوپىلىق ءىلىمنىڭ باس يدەولوگى، ناسيحاتتاۋشىسى بولعان» دەگەن باعالى پىكىر ايتادى. سول سىپىرا جىراۋ سوپىباسىۇعلىنان جەتكەن پوەتيكالىق شىنجىردىڭ سوڭعى ۇزىگى، اقىرعى دەمى – سۇگىر جىراۋ ەدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. سۇگىر جىراۋ التى عاسىر بويى نوعايلىنىڭ اۋىر جۇرتىنان قالعان ۇزىك-ۇرپاقتىڭ باسىن قۇراپ، بەلىن بەكەم ۇستاپ، قاسيەتتى ىلىمگە ۇيىتىپ كەلگەن جىر-يلحامىن كەيىنگىگە جالعاپ ۇلگەرگەن سوڭعى امانات يەسى ەدى. سول اتالاردىڭ جىر-اماناتى، سىر-لۇعاتى ءبىزدىڭ دە ۇرپاقتارىمىزعا باياندى بولعاي.

 

ءبيبىايشا نۇرداۋلەتتەگى،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار