جىل جابىلۋعا جاقىن قالعاندا استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا ادەمى ءبىر كەش ءوتتى. «جاۋھار جىر پلانەتاسىنا تۇنگى ساياحات» دەپ اتالىپ, بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان ءىس-شارا فاريزا وڭعارسىنوۆا شىعارماشىلىعىنا ارنالدى. وسى ارقىلى جىل بويى جالعاسقان «ءبىر ەل – ءبىر كىتاپ» اكتسياسى تاماشا تۇيىندەلدى. ءبىر بىزدە ەمەس, بۇكىل الەمدە ادامزات كىتاپتان بەتىن كەرى بۇرا باستاعان مىنا زاماندا مۇنداي اۋقىمدى اكتسيانىڭ ۇيىمداستىرىلۋى قاي قىرىنان قاراعاندا دا قۇپتارلىق قادام. 2013 جىلدىڭ ءون بويىندا بۇكىل ەلدىڭ مەكتەپتەرى مەن كىتاپحانالارىندا ف.وڭعارسىنوۆا شىعارماشىلىعىنا ارنالعان 900-دەن استام ءىس-شارا وتكەندىگى, ينتەرنەتتەگى پىكىر الىسۋلاردى قوسقاندا ولاردىڭ ۇزىن سانى ەكى مىڭعا جەتكەندىگى, كىتاپحانالاردان بۇل جيناقتى مىڭداعان ادامداردىڭ سۇراپ الىپ كەتكەندىگى اقىن جىرىنىڭ قازاق ءۇشىن قاندايلىق قادىرلى ەكەنىن كەلىستى كورسەتىپ بەردى. اقىن «داۋاسى» دارىن دارۋىنا اينالدى.
جىل جابىلۋعا جاقىن قالعاندا استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا ادەمى ءبىر كەش ءوتتى. «جاۋھار جىر پلانەتاسىنا تۇنگى ساياحات» دەپ اتالىپ, بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان ءىس-شارا فاريزا وڭعارسىنوۆا شىعارماشىلىعىنا ارنالدى. وسى ارقىلى جىل بويى جالعاسقان «ءبىر ەل – ءبىر كىتاپ» اكتسياسى تاماشا تۇيىندەلدى. ءبىر بىزدە ەمەس, بۇكىل الەمدە ادامزات كىتاپتان بەتىن كەرى بۇرا باستاعان مىنا زاماندا مۇنداي اۋقىمدى اكتسيانىڭ ۇيىمداستىرىلۋى قاي قىرىنان قاراعاندا دا قۇپتارلىق قادام. 2013 جىلدىڭ ءون بويىندا بۇكىل ەلدىڭ مەكتەپتەرى مەن كىتاپحانالارىندا ف.وڭعارسىنوۆا شىعارماشىلىعىنا ارنالعان 900-دەن استام ءىس-شارا وتكەندىگى, ينتەرنەتتەگى پىكىر الىسۋلاردى قوسقاندا ولاردىڭ ۇزىن سانى ەكى مىڭعا جەتكەندىگى, كىتاپحانالاردان بۇل جيناقتى مىڭداعان ادامداردىڭ سۇراپ الىپ كەتكەندىگى اقىن جىرىنىڭ قازاق ءۇشىن قاندايلىق قادىرلى ەكەنىن كەلىستى كورسەتىپ بەردى. اقىن «داۋاسى» دارىن دارۋىنا اينالدى.
ءابىش كەكىلباەۆ انا ءبىر جىلى «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان «فاريزا» اتتى ەسسەسىندە يساتاي, ماحامبەت كوتەرىلىسىنىڭ تاپ وسى فاكەڭ تۋعان ماناشى دەگەن جەردە باستالعانىن جازعانى بار ەدى. مۇنىڭ وزىندە دە سيمۆولدىق ءمان بار سياقتى كورىنەدى.
بiز قاي زاماندا دا حالقىمىزدىڭ ايەل-اناعا, سۇيگەن جارعا, قىز بالاعا قۇرمەتi بولەكشە بولدى دەسەك, قازاق قىزدى جاسىتپاي, جارقىلداتىپ ءوسiردi دەسەك, ولاردان باتىر دا, اقىن دا, كوسەم دە, شەشەن دە شىقتى دەسەك, سونىڭ بارiنە داۋسىز دالەلدi فاريزانىڭ بويىنان دا تابامىز, ويىنان دا تابامىز. وڭعارسىنوۆا جىرلارى قازاق قىزىنىڭ بiز ايرىقشا ارداقتايتىن اسىل قاسيەتتەرiن – جان تازالىعىن, ار تازالىعىن, شىنشىلدىعىن, سىرشىلدىعىن, باتىلدىلىعىن, اقىلدىلىعىن, اياۋلى سەزiمi مەن قاياۋلى كوڭiلiن كiر شالدىرماي ۇستاۋعا ۇمتىلاتىن اسقاق اڭسارىن ايرىقشا كوركەم كۇيدە اق قاعازعا توگiلتە ءتۇسiرiپ بەرگەنiمەن قىمبات.
ولەڭ ونەرىنىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ دە, ورەلىلىگىنىڭ دە باستى ولشەمى – ومىرگە اينالا الۋى. فاريزا ولەڭى – ومىرگە اينالعان ولەڭ. ءبىز فاريزا وڭعارسىنوۆا پوەزياسىن ءسوز ەتكەندە ەڭ الدىمەن ول جىرلاردىڭ قازاقتىڭ رۋحىنا اسەر ەتكەندىگىن, ۇلتتىق رۋحتى ورلەتكەندىگىن ايتۋعا ءتيىسپىز. اقىن جىرلارىنىڭ توگىلىپ كەلەتىن ءتىلى, ءمىنسىز ءپىشىنى, ءمىنسىز ۇيقاسى, ءمىنسىز ىرعاعى دەگەن جايلاردىڭ ءبارى دە شىعارماشىلىق تۇرعىدان قانشالىقتى ءماندى, ماڭىزدى بولعانىمەن, فاريزا ولەڭدەرىنىڭ باستى قۇندىلىعى قازاق ايەلىنىڭ الەمىن ايقارا اشىپ, قازاق قىزىنىڭ جان-جۇرەگىن جارقىراتىپ كورسەتىپ بەرگەندىگىندە.
ءا دەگەندە ادەبي ورتادان جىراقتاۋ ءجۇرiپ, جىر جارىسىنا جەتپiسiنشi جىلداردىڭ باس جاعىندا عانا شىنداپ قوسىلعان فاريزا ولەڭدەرi قازاق پوەزياسىنا وزiندiك ءۇنiن الا كەلدi دەي سالۋ ازدىق ەتەدi. فاريزا – قازاق رۋحىنا اسەر ەتكەن اقىن. سەكسەن التىنىڭ جەلتوقسانىندا الماتىنىڭ قاق ورتاسىنداعى الاڭعا شىققان, اق قارعا الاۋ جاققان قارىنداستارىمىزدىڭ اراسىندا فاريزا جىرىنان جانىنا جىلۋ العاندار از بولماعانى انىق. ونسىز دا قىز بالانى بولەكشە قاستەرلەيتiن حالقىمىز فاريزا ولەڭدەرi ارقىلى ايەل زاتىنىڭ قادىر-قاسيەتiن بۇرىنعىدان دا بيiك باعالاي ءتۇستi دەۋدiڭ ەشقانداي ارتىقتىعى جوق.
فاريزا وزiنە دەيiن «قىز-كەلiنشەكتەر پوەزياسى» دەپ اتالىپ, كەڭدiكپەن, كەيدە تiپتi كەشiرiممەن قارالىپ كەلگەن ۇعىمعا دا باسقاشا سيپات بەردi. پوەزيادا جاڭا ولشەم ورناتتى. قىز-كەلىنشەكتەر پوەزياسى دەلىنەتىن ولەڭدەرگە عانا ەمەس, جالپى ۇلتتىق پوەزياعا جاڭا بيىكتىك بەلگىلەپ بەردى. سىرىقپەن سەكىرۋدەن سوڭعى ون بەس جىلدىڭ ىشىندەگى بارلىق الەمدىك رەكوردتاردى جالعىز ءوزى جاساۋمەن جانە جالعىز ءوزى جاڭعىرتۋمەن كەلە جاتقان ەكى دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى ەلەنا يسينباەۆا سياقتى فاريزا وڭعارسىنوۆا دا پوەزياداعى بيىكتىكتى ءوزى ورناتىپ, ءوز بيىگىمەن ءوزى الىسىپ كەلە جاتىر.
اقىننىڭ ورنەگى وزگەشە ولەڭدەرىنىڭ ءبىرى – «ايەلدiڭ مونولوگى» سونشالىقتى ءدال تابىلعان پوەتيكالىق ىرعاعىمەن دە, شىڭعىرعان شىندىعىمەن دە, سىزداتار سىرشىلدىعىمەن دە, ادامنىڭ ەڭ بiر جان تۇكپiرiندە جاسىرىنىپ جاتاتىن ينتيمدiك سەزiمدەردi جالاڭاشتاي جازداپ بارىپ قايتادان جارقىراتىپ الىپ كەتەتiن عاجايىپ شەبەرلiگiمەن دە ءتانتى ەتەدى.
سەنىڭ وت قۇشاعىڭدا
دۇنيەنى ۇمىتىپ تالىقسىدىم.
جۇرەگىمدى ورتەدى جان ىستىعىڭ.
مىناۋ بايتاق دۇنيەدە تەك ەكەۋمىز
جۇرگەندەيمىز اينالىپ عارىشتى مىڭ.
كوزىمدى اشسام شىرىن
ءسات كوزدەن ۇشىپ
كەتەتىندەي جاناردى تارس جۇمدىم.
سەن ايمالاپ القىندىڭ,
ودان سايىن ەسىمدى شىعاردىڭ دا,
مەن بالقىدىم كومىلىپ قىلاڭ نۇرعا.
جاقسى ءسوزدىڭ بارلىعىن ساعان ايتتىم,
ىشىمنەن بە, الدە ءۇن شىعاردىم با...
سۇراپىل سەزiم سۋرەتiنiڭ مۇنداي ۇزدiك ۇلگiلەرiن الەم ادەبيەتiنiڭ قازىناسىنا قىسىلماي قوسۋعا بولادى. اشىعىن ايتار بولساق, فاريزا ليريكاسىنداعى جەكەلەگەن ولەڭدەر احماتوۆا مەن تسۆەتاەۆانىڭ ءسوز قادiرiن بiلەر جۇرت ءمiناجاتتاي جاتتايتىن جاۋھار جىرلارىنان ارتىق تۇسپەسە كەم ەمەس. سوندىقتان دا فاريزا وڭعارسىنوۆا پوەزياسى وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگiندەگi قازاق ادەبيەتiنiڭ بولەكشە قۇبىلىسى بولدى, سوندىقتان دا مۇقاعالي «جiگiتiنەن قازاقتىڭ دوس تابا الماي» قينالعاندا جۇرەگiن جەگiدەي جەگەن جان سىرىن فاريزاعا ايتتى, سوندىقتان دا فاريزا جىرلارىنىڭ رۋحى نازiك ەرلiكتiڭ, سىرشىل ورلiكتiڭ بەينەلi بالاماسىنا اينالدى. ادەبيەت جاناشىرلارىن بىلاي قويعاندا, سان ءتۇرلى سەبەپپەن ولەڭ كىتاپتارىن قولعا الماي كەتكەن تالاي ادامنىڭ اقىندى ءوزىنىڭ قىزىنداي, اپكەسىندەي, اپاسىنداي, سىڭلىسىندەي, قارىنداسىنداي قادiرلەيتىنى, قاستەرلەيتىنى – فاريزا فەنومەنىنىڭ ءبىر قىرى. ويتكەنى, فاريزا وڭعارسىنوۆا – ولەڭنىڭ اۋقىمىنان اسىپ, ادەبيەتتىڭ, جالپى مادەنيەتتىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, ۇلتتىق ۇعىمداردىڭ بىرىنە ۇلاسقان تۇلعا.
بiز اقىن جىرلارىنىڭ جۇمساق ليريزمiن, جۇمباق تابيعاتىن ءالi دە اشىپ كورسەتە الماي ءجۇرمiز. اۆتوردىڭ كۇندەلiكتi ومiردەگi قالپىنا قاراپ ونىڭ جىرلارىنان بiرىڭعاي اسقاقتىق, كiلەڭ بiر ورلiك iزدەي بەرۋ دە بىرجاقتىلىق. شىنتۋايتىندا, ايەلدiڭ ءالسiز الەمiنەن شىققان فاريزا جىرلارىنىڭ تابيعاتى نازiك, تiپتi قورعانسىز بولىپ كەلەدi. اقىن جىرلارىنىڭ كۇشi دە سول السiزدiگiندە. السىزدىگى بولماسا فاريزا:
كەلەسىڭ ءدايىم شىلدەنىڭ
وت كۇنى بولىپ, ىنتىعىپ.
قۇشاعىڭدا قۇرىپ سۇلدەرىم
شىعا الماي قالام بۇلقىنىپ.
كەتەدى سوندا جون اتتاپ
تاكاپپار مەنىڭ ورلىگىم,
جاناردا جۇرگەن قوناقتاپ
قوڭىرقاي كۇزدەي سورلى مۇڭ,
– دەپ جازباعان بولار ەدى.
فاريزا وڭعارسىنوۆا شىعارماشىلىعىنىڭ قوماقتى ءبىر قىرى – پۋبليتسيستيكا. وسى بيىل جارىققا شىققان «سىر-سۇحبات» دەگەن كىتابى – اقىننىڭ جاڭا تابىسى. بۇل كىتاپتا فاريزانىڭ ادامدى ارداقتايتىن, ازاماتتى باعالايتىن كەڭ جۇرەگى كەمەل كورىنگەن. انشەيىندە ەشكىمدى كوزگە ىلمەيتىندەي اسەر قالدىراتىن فاكەڭ ءوزىم دەگەن جانعا وزەگىن ءۇزىپ بەرۋگە دايىن, كىم-كىمنىڭ دە ازدى-كوپتى ەڭبەگىن اقتارىلىپ ايتۋعا بەيىم. ال تىندىرعان ىسىنە كوڭىلى ابدەن تولاتىن تۇلعالار تۋرالى تولعانعاندا ءىرى سويلەپ, كەسەك تۋرايدى. ءوزى باس رەداكتور بولىپ شىعارىپ جۇرگەن «تۇمار» جۋرنالىنىڭ 2009 جىلعى ءبىر سانىندا فاريزا: «ءابىش كەكىلباي ۇلى – 20-شى عاسىرداعى ەرەكشە قۇبىلىس. ونىڭ كىسىلىگى, سالماقتى مىنەزى, ەشقاشان ىزدەنۋدەن شارشاماعان, ءالى كۇنگە دەيىن كىتاپتان باس المايتىن تانىمعا قۇشتارلىعى, وزىنە دە, وزگەگە دە تالاپ قويعىش تاباندىلىعى, وتە نازىك جان دۇنيەسى, انانى ارداقتاۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن اسىل قاسيەتى, بالاجاندىعى, قۇداي قوسقان قوساعىنا دەگەن ادال جۇرەگى – وسىنىڭ ءبارى ءابىش كەكىلباي ۇلىن ادامدىقتىڭ سيمۆولى دەڭگەيىنە كوتەردى. ولاي بولسا, ءابىش كەكىلباي ۇلىن تانۋ, اسىرەسە, جاستاردىڭ ونى تانۋعا ۇمتىلىسىن وياتۋ جانە سوعان مۇمكىندىك جاساۋ – اسا ماڭىزدى. ءابىش كەكىلباي ۇلى 70 جاسقا تولعالى وتىر. وسى مەرەيلى توي قارساڭىندا ءبىز «تۇمار» جۋرنالىنىڭ كەزەكتى سانىن ۇلى ويشىلدىڭ ءومىر جولىنا ارنادىق», دەپ جازدى. وزىڭمەن كۇندە بولماعانمەن ايىنا ارالاسىپ جۇرگەن تەڭ قۇرداس ادامىڭدى ۇلى ويشىل دەپ باعالاۋدىڭ وزىنە اسقان اقىل دا كەرەك, دارقان جۇرەك تە كەرەك.
سول اقىل, سول ءجۇرەك – بار قازاققا ورتاق قازىنا.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
