قازاقستان • 28 اقپان، 2021

«كوڭىل كوڭىلدەن سۋ ىشەتىن» كەرەمەت كۇن

2142 رەت كورسەتىلدى

بىرلىكتىڭ بىرەگەي ينستيتۋتى سانالاتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعان 1 ناۋرىز كۇنى ەندى ەل جادىنان ەشۋاقىتتا وشپەيدى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا بۇل تاريحي داتا كۇنتىزبەدەگى مەرەكەلىك كۇندەرىمىزدىڭ قاتارىن تولىقتىرىپ، العىس ايتۋ كۇنى رەتىندە بەلگىلەنگەنىنە دە بيىل بەس جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. سودان بەرى «كوڭىل كوڭىلدەن سۋ ىشەتىن» كوكتەمنىڭ العاشقى كۇنىن حالقىمىز اسىعا كۇتەدى، ەرەكشە جىلىلىقپەن قارسى الادى.

الەمدى ادەمىلىك ۇستاپ تۇر دەيمىز عوي. اسىلىندە، ادەمىلىكتەن بۇرىن مەيىرىمدىلىك پەن ريزاشىلىق، سۇيىسپەنشىلىك پەن رياسىز سەزىم كەڭەيتىپ تۇرعان سەكىلدى كوكجيەگىمىزدى. الايدا التى قۇرلىقتى ارالاساڭ دا ىزگى نيەت پەن شىنايى لەبىزدىڭ، ەتنوسارالىق دوستىق پەن كەلىسىمنىڭ ۇلى دالا توسىندەگىدەي ۇلگىسىن تابا المايسىز. سەبەبى ءبىزدى ءبىر ماقسات، ءبىر مۇددە، ءبىر تاعدىر، ءبىر تاريح بىرىكتىرىپ تۇر.

بىراق بۇگىنگى كەلىسىمنىڭ كەڭىستىكتە جوق ۇلگىسى ويدا-جوقتا ورناي سالىپ پا ەدى؟ جوق. وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ كورەيىكشى. كەشەگى كەڭەس وداعى ىدىراپ، ونىڭ قۇرامىنداعى مەملەكەتتەر ءوز الدىنا وتاۋ قۇرا باستاعان تۇستا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋەكەلگە بەل بايلاپ، ماڭىزدى شەشىم قابىلداۋىنا تۋرا كەلدى. ول – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى يدەيا بولاتىن. تاۋەكەل دەپ وتىرعانىمىز، دۇنيە جۇزىندە بۇرىن-سوڭدى مۇنداي تاجىريبە، ۇلگى ەتەرلىك ونەگە بولعان جوق ەدى. سوعان قاراماستان، 1995 جىلى 1 ناۋرىزدا ەلىمىزدە تاتۋلىقتىڭ الەمدە جوق التىن ۇياسىنا اينالعان دوستىق ينستيتۋتى پايدا بولدى. وسى جىلدار ارالىعىندا اسسامبلەيا قارقىندى دامىپ، ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىم نىعايا ءتۇستى.

مۇندايدا، قازاق ەلى ىقىلىم زاماننان بەرى كوپ ەتنوستى حالىق پا ەدى دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. بۇل تۋرالى ەلباسى «بۇتىندەي العاندا حح عاسىردىڭ باسىنان قازاقستانعا 5،6 ميلليون ادام قونىس اۋداردى. ول كەزدە جەرگىلىكتى حالىق شامامەن 6 ميلليونداي ادام بولاتىن. بۇلاردى تاريحتى بىلمەيتىندەر مەن قازاقستان قاشاننان وسىنداي كوپ ۇلتتى بولعان دەپ سانايتىندار ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن»، دەيدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ايتىپ وتكەندەي، بۇكىل حح عاسىر بويىنا قازاقستان اۋماعىنا كوپ ەتنوستى حالىقتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ كۇردەلى ۇدەرىسى ءجۇردى. ستولىپيندىك رەفورما كەزىندەگى شارۋالاردىڭ قونىس اۋدارۋى بارىسىندا قازاقستانعا رەسەيدەن، ۋكراينا مەن بەلارۋستان 1 ميلليون 150 مىڭ ادام كەلدى. كەيىن 30-جىلدارعى ۇجىمداستىرۋ كەزىندە بۇرىنعى كسرو-نىڭ ورتالىق اۋداندارىنان قازاقستانعا مال-مۇلكى تاركىلەنگەن 250 مىڭ شارۋا ات باسىن بۇردى. سول كەزەڭدە ونەركاسىپ نىساندارىن تۇرعىزۋعا شامامەن 1،2 ميلليون ادام قونىس اۋداردى.

«ستاليندىك رەجىم كەزىندەگى ءار جىلداردا بۇتىندەي ءبىر حالىقتار – 800 مىڭعا جۋىق نەمىس، 102 مىڭ پولياك، 550 مىڭ سولتۇستىك كاۆكاز حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى، 18،5 مىڭ قيىر شىعىستاعى كورەي وتباسىلارى قونىس اۋداردى. ولاردى ۆاگونداردان اشىق دالاعا اكەلىپ ءتۇسىردى. ول كەزدە مۇندا تەك قازاقتار عانا تۇراتىن. سوندىقتان قابىلداعان دا سولار بولدى. ءسويتىپ وزدەرى مۇقتاجدىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاق وتباسىلارى ولاردى وزدەرىنىڭ سامان ۇيلەرىندە قابىلدادى. ءبىزدىڭ وتباسىمىز دا ءۇش بالاسى بار ەرلى-زايىپتىلاردى قابىلدادى»، دەيدى ەلباسى.

بۇگىنگى كوپ ەتنوستى قازاقستاننىڭ قىسقاشا تاريحىن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز وسىلاي تۇسىندىرەدى. ءيا، قيىن-قىستاۋ جىلداردا وزدەرى دە مۇقتاجدىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاق وتباسىلارى جاعدايىنىڭ قيىندىعىنا قاراماستان، وزگە ەتنوستاردى وزەگىنەن تەپكەن جوق. بارىمەن ءبولىستى. جارتى قۇرتتى جارىپ جەدى. كونەكوزدەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتىپ كەلەدى سول جاقسىلىقتى. سودان بولار، كەلە-كەلە ەلدەگى ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى ءبىر-بىرىنە جانە قازاق حالقىنا دەگەن العىس تاقىرىبىن قوزعاي باستادى.

وسىنى نازارعا العان ەلباسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححىى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعان كۇن – 1 ناۋرىزدى جىل سايىن بارلىق ەتنوستىڭ ءبىر-بىرىنە جانە مەيىرباندىق تانىتىپ، ول ادامداردى ءوز تۋعانىنداي قابىلداعان قازاقتارعا العىس ايتۋ كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتۋ ادىلەتتى بولار ەدى. ول كۇن ءبىزدى بۇرىنعىدان دا گورى جاقىنداستىرا تۇسپەك. بۇل كۇن مەيىرىمدىلىكتىڭ، بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن دوستىعى مەن ماحابباتىنىڭ جارقىن مەرەكەسى بولا الار ەدى»، دەپ تاعى ءبىر تىڭ باستاما كوتەردى. ونى حالىق شىن پەيىلىمەن قولدادى.

وسىلايشا، 2016 جىلى 1 ناۋرىزدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ، ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ مۇشەلەرى، عىلىمي جانە شىعارماشىلىق زيالى قاۋىم وكىلدەرى، جاستار قاتىسقان العىس ايتۋ كۇنىنە ارنالعان ءىس-شارادا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىلاي دەدى: «بىلتىر قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سەسسياسىندا ايتىلعان مەنىڭ ۇسىنىسىم جۇرتشىلىقتان كەڭىنەن قولداۋ تاپتى. سول ءىس-شارادا ەلدەگى ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى ءبىر-بىرىنە جانە قازاق حالقىنا العىس تاقىرىبىن قوزعادى. بيىلعى قاڭتاردا مەن ءتيىستى جارلىققا قول قويدىم. العىس ايتۋ كۇنى – ەندى ۇلتتىق كۇنتىزبەدەگى ەڭبەك كۇنى، وتباسى كۇنى سياقتى وزگە دە مەرەكەلەردىڭ قاتارىنداعى جاڭا داتا. مەن بۇل مەرەكە قازىرگى ۋاقىتتا اسا قاجەت ءبىزدىڭ قوعامداعى سەنىمدى، كەلىسىم مەن دوستىقتى بۇرىنعىدان دا نىعايتا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن».

ەلباسىنىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسكەن جوق. ۋاقىت وزعان سايىن قازاقستانداعى دوستىق پەن كەلىسىم بارىنشا نىعايىپ كەلەدى. بىزگە الەم جۇرتى كوز تىگىپ قاراپ وتىر. بىرەۋ سۇيسىنەدى، ەندى بىرەۋ قىزعانا قارايدى. ءتىپتى الاشتىڭ ايرانداي ۇيىعان تاتۋلىعىن سىناعىسى كەلگەندەر بولدى، سىن تاپپادى. مىنەگىسى كەلگەندەر بولدى، ءمىن تاپپادى. بۇل – ەڭ الدىمەن، ەلباسى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى.

جالپى، ەلباسى تەك ءوز ەلىمىزدە عانا ەمەس، دۇنيە جۇزىندە ىنتىماقتاستىق پەن تاتۋلىقتى ورنىقتىرۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىن ايانباي جۇمساپ كەلە جاتقانىن جاقسى بىلەمىز. ارازداسقانعا ارااعايىندىق تانىتقان، شەكىسكەندى بەكىستىرگەن مىسالدارىن كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ەلىمىز ەگەمەندىك العان جىلدارى ادامزات بالاسىنىڭ قاس جاۋى سانالاتىن جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتتەردى دە وسىنداي قادامعا بارۋعا ۇندەدى.

بۇل قادامداردىڭ بارلىعىن جاھان جۇرتى جاقسىلىققا بالاپ وتىرعانى انىق. سەبەبى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمگە، ەتنوستار اراسىنداعى شىنايى ريزاشىلىققا، اپپاق پەيىلگە، العاۋسىز العىسقا ەشتەڭە تەڭ كەلمەيدى. ءبىزدىڭ مەرەكەلەپ وتىرعانىمىز دا وسىنداي قۇندىلىقتاردىڭ سالتاناتى. ء«بىزدىڭ بىرەگەي ەتنوسارالىق كەلىسىم تاجىريبەمىزدى نەعۇرلىم كوپ ەل پايدالاناتىن بولسا، سوعۇرلىم الەم دە قاۋىپسىز بولا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن. ءبىز – ىنتىماعى جاراسقان كەرەمەت حالىق مەكەندەيتىن عاجايىپ ەلمىز. تاتۋلىق پەن كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق تاجىريبەسى نەگىزىندە ءبىزدىڭ بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت قالىپتاسۋدا. سوندىقتان ءبىز قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعان 1 ناۋرىزدى العىس ايتۋ كۇنى رەتىندە ءادىل تاڭدادىق»، دەيدى ەلباسى.

دانا حالقىمىز «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس» دەپ الدەقاشان ايتىپ قويعان. ريزاشىلىقتىڭ، العىس ايتۋدىڭ ايرىقشا ءمانى تۋرالى ەلباسى «حح عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە جەر اۋدارۋ سياقتى قايعى-قاسىرەت جىلدارى ميلليونداعان ادام ءبىر-بىرىنە كورسەتكەن كومەگى مەن قولداۋى ءۇشىن ريزاشىلىق تانىتتى. بۇل بارىنان ايىرىلعان ادامدارعا تىرشىلىك جاساۋعا، ءۇمىتىن قايتا جالعاۋعا، ءومىردى قايتا باستاۋعا كۇش بەردى»، دەيدى.

العىستى اتا-اجەلەرىمىز ءبىر كەزدەرى ءبىر-بىرىنە ايتۋداي-اق ايتتتى. ەندىگى كۇنى بۇل مەرەكە بىزگە نە ءۇشىن كەرەك؟ ەڭ الدىمەن ۇمىتپاۋ ءۇشىن. ەلباسى ايتىپ وتكەندەي «العىس ايتۋ كۇنىنىڭ باستى ءمانى – تاريحي جادىنى ساقتاۋ، ۇرپاقتار ساباقتاستىعى مەن ىرگەسى بەرىك نەگىزدەگى ەل بىرلىگىن نىعايتۋ بولىپ تابىلادى». بۇگىندە قازاق دالاسىنىڭ، قازاقستان حالقىنىڭ اۋىر دا ازاپتى تاريحىنان بەيحابار كەي جاستار ادامدى ۇلتىنا قاراي باعالايتىن بولىپ ءجۇر. ناشار ۇلت بولمايدى – ناشار ادام بولادى. ءبىزدى بىرىكتىرىپ تۇرعان تامىرلى تاريح، ورتاق تاعدىر بار. ەندىگى جاستار وسىنى ۇعىنۋى، ءتۇسىنۋى قاجەت.

ويىمىزدى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ سوزىمەن تۇيىندەيىك. ء«بىزدى، بىرىنشىدەن، ورتاق ءۇيىمىز – قازاقستانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك بىرىكتىرەدى. ەكىنشى، ءبىزدىڭ ەجەلگى جەرىمىزدىڭ تاريحىنا جانە تىلدەردى دامىتۋعا قاتىستى قوعامدىق كەلىسىم. ءۇشىنشى، بۇگىنىمىزگە جانە مەملەكەتىمىز بەن ونىڭ ازاماتتارىنىڭ ۇلى بولاشاعىنا دەگەن نىق سەنىم. ءبىزدىڭ ماڭگىلىك ەلىمىزدىڭ وزەگى – وسى».

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار