گەنەرال-مايور ب.بايتاسوۆتى كورگەن, قىزمەتتەس بولعان جاندار كيەلى تۇركىستان جەرىنەن تۇلەپ ۇشقان ازاماتتىڭ جوعارى ادامگەرشىلىك پەن بيىك پاراسات يەسى ەكەنىن ايتادى. ول داڭقتى بابالارىمىزدىڭ ءبىرى تەلقوجا باتىردىڭ ۇرپاعى بولسا, قايدان وسال بولسىن.
گەنەرال-مايور, ساڭلاق ساردار, كەڭەس داۋىرىندەگى شەكاراشى وفيتسەر كادرلاردىڭ اراسىنان قازاقتان گەنەرالدىق دارەجەگە ءبىرىنشى بولىپ كوتەرىلگەن ب.بايتاسوۆتىڭ شەكارا سوقپاعىنا ءتۇسۋ تاريحى, وسى سالادا اتقارعان قىزمەتى – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ قاسيەتتى شەكاراسىن قىراعىلىقپەن كۇزەتۋدى ءوز مويىندارىنا العان بۇگىنگى جاس پاتريوتتارعا تاپتىرماس ۇلگى, ولشەۋسىز ونەگە.
وسى تۇستا كەزىندە باھادۇربەك بايتاسوۆپەن ارنايى كەزدەسىپ سۇحباتتاسقان, گەنەرالدىڭ داۋىسىن تاسپاعا جازىپ العان شەكارا قىزمەتىنىڭ ساردارى, 1994 جىلى شەكاراشىلاردىڭ ءتول باسىلىمى «وتان ساقشىسى – چاسوۆوي رودينى» گازەتىنىڭ قازاق رەداكتسياسىن اشىپ, ۇزاق جىلدار بويى باسقارعان,
وتستاۆكىدەگى پولكوۆنيك ساعيدوللا سيقىمباي ۇلىنىڭ گەنەرال ب.بايتاسوۆ تۋرالى ء«باھادۇر دەسە دەگەندەي» اتتى وچەركىنەن ءۇزىندى كەلتىرسەك. وندا گەنەرال ءوزىنىڭ وتكەن ءومىر جولى تۋرالى بىلاي دەيدى:
«... – ەڭ العاش سوعىسقا كىرگەنىم 1942 جىلدىڭ قىس ايى ەدى. وڭتۇستىك-باتىس مايدانىنىڭ قۇرامىنداعى 224-باتالوندا زەڭبىرەكشى بولىپ ز ۇلىم جاۋعا قارسى بىرنەشە ۇرىسقا قاتىستىم. وڭتۇستىك-باتىس مايدانىندا بولدىم, كەيىنىرەك ۋكراينانى ازات ەتۋگە اتسالىستىم. ستالينگراد مايدانىندا زەڭبىرەكشىلەر بولىمشەسىنىڭ كومانديرى لاۋازىمىنا دەيىن جەتىپ, قالاعا كىرمەك بولىپ جانتالاسقان جاۋ تانكىلەرىنىڭ جولىن بوگەدىم. مايدانداعى ەرلىكتەرىم ءۇشىن ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» جانە قىزىل جۇلدىز وردەندەرىمەن ماراپاتتالدىم.
1944 جىلى 23 جاستاعى باھادۇربەك بايتاسوۆقا تاڭداۋلى سەرجانت رەتىندە شەكاراشى وفيتسەرلەردى دايارلايتىن وقۋ ورنىنا جولداما بەرەدى. سەبەبى بۇل كەزدە كەڭەس اسكەرلەرى كۇش الىپ, نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىن كەرى تىقسىرۋعا كىرىسكەن بولاتىن. سوندىقتان جوعارى باسشىلىق شەكارا شەگەندەۋدى قايتادان قولعا الا باستاعان ەدى. ال كيەلى تۇركىستانداعى كوپ بالالى وتباسىنان شىققان باھادۇربەك بولسا بۇل كەزدە باياعى بالاڭ جىگىت ەمەس, ابدەن ىسىلعان, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدى باستان وتكەرىپ, تالاي جويقىن جورىقتى ارتتا قالدىرعان تاجىريبەلى جاۋىنگەر بولاتىن. وقۋ ورنى لەنينگراد قالاسىنىڭ ماڭىندا ەكەن».
وسى وقۋ ورنىندا ەكى جىل وقىپ, كىشى لەيتەنانت شەنىن العاننان كەيىن 1946 جىلى جولدامامەن وزبەكستاننىڭ تەرمەز قالاسىندا تۇرعان شەكارا وتريادىنا جىبەرىلەدى. مىنە, وسى جەردە جاس وفيتسەر ءوزىنىڭ بولاشاق جارى فاريدا زيناتۋللاقىزىمەن كەزدەسەدى. بۇل 1947 جىل بولاتىن. ءبىرىن-ءبىرى العاش كورگەننەن-اق بىردەن ۇناتىپ قالعان ەكى جاس شاڭىراق كوتەرۋگە شەشىم قابىلدايدى. اراعا كوپ سالماي باس قوسقان ولاردىڭ باقىتتى شاڭىراعىندا دۇنيە ەسىگىن الدىمەن قىزدارى ەنجە اشادى. ودان كەيىن دۇنيەگە نازيا كەلەدى.
– ءبىزدىڭ اكەمىز ءوز وتانىنا بەرىلە قىزمەت ەتتى. انام – تاتارستاننىڭ قازان قالاسىندا تۋعان فاريدا زيناتۋللاقىزى اكەمە بارىنشا قولداۋ ءبىلدىرىپ, ادال سەرىك بولدى. انام ءوزىنىڭ ەرىنە دەگەن ماحابباتى مەن ادالدىعىن وسىلاي كورسەتە ءبىلدى دەپ ويلايمىن, – دەيدى گەنەرالدىڭ ۇلكەن قىزى ەنجە اپاي. – اكەم تۋرالى ەستەلىكتەر سانامىزدا ءجيى جاڭعىرادى. سولاردىڭ ءبىرىن ايتايىن. تەرمەزدەگى شەكارا وتريادىنىڭ زاستاۆاسىنا جىبەرىلگەن اكەم ماسكەۋدەگى جوعارى اسكەري ينستيتۋتقا جولداما بەرىلگەنگە دەيىن وسىندا ءتۇرلى لاۋازىمدار اتقاردى. ول ءوزىنىڭ اسكەري لاۋازىمىنا قاراماستان شەكاراشىلاردىڭ ءمىنىس اتتارىنا دەپ جاسالعان قورانىڭ ءبىر شەتىن ۇيگە اينالدىردى. ءبىز سوندا تۇردىق... بۇل جەردە ءبىز جالعىز تۇرعان جوق ەدىك. انامنىڭ تۋعان باۋىرى ماسگۋد تا ءوزىنىڭ وتباسىمەن بىرگە تۇردى. ۋاقىت وتە كەلە قىزمەت باسپالداقتارىنان ءساتتى كوتەرىلىپ, ءبىزدىڭ اكەمىز سەكىلدى يىعىنا گەنەرال-مايور شەنىن تاققان سول ناعاشى اعامىز بەن ءبىزدىڭ اكەمىزدى كوزكورگەندەر «اتقورادان شىققان ەكى گەنەرال» دەپ ازىلدەيتىن...
1950 جىل. ماسكەۋ قالاسىندا باھادۇربەك بايتاس ۇلىنا مقك اسكەري ينستيتۋتىن ىلعي «بەسكە» وقىعانى ءۇشىن وسىندا وقىتۋشىلىق قىزمەتكە قالۋعا ۇسىنىس جاسالادى. بىراق قازاقتىڭ ەر كوڭىلدى, وجەت ۇلى ماسكەۋدەگى جايلى ءومىر مەن قىزمەتتى ەمەس, شەكارا قورعاۋ ءىسىن تاڭدايدى. جاس تۇلەك قىرعىز ەلىندەگى شەكارا وتريادىنا جىبەرىلەدى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز قازاقستانعا تەك التى جىلدان سوڭ عانا ورالادى.
1960 جىلى شىعىس شەكارا وكرۋگى باقتى شەكارا وتريادى باستىعىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – شتاب باستىعى بولىپ تاعايىندالعان كەزدە ول مايور شەنىندە بولاتىن. ال مايوردىڭ شتاب باستىعى بولۋى ول كەزدە وتە سيرەك كەزدەسەتىن. بۇل باھادۇربەك بايتاسوۆقا دەگەن سەنىمنىڭ جوعارى بولعانىن كورسەتسە كەرەك.
– اكەمىز ۇيگە ءبىز ۇيىقتاپ جاتقاندا كەلىپ, قىزمەتىنە دە ءبىز ۇيىقتاپ جاتقاندا كەتەتىن. اكەمىزدى سيرەك كورەتىنبىز. تاعى ءبىر ەسىمدە قالعانى, ءبىز تۇرعان باقتى اۋىلىندا جالعىز ورتالىق كوشە بار ەدى. اكەم قىزمەت اتقارعان شەكارا وتريادى وسى كوشەنىڭ سول قاپتالىندا بولاتىن. سوسىن ءبىزدىڭ اۋىلعا ەڭ جاقىن تۇرعان «شاعاناق» شەكارا زاستاۆاسىنا بىرنەشە مارتە بارعانىمىز ەسىمدە ساقتالىپ قالىپتى, – دەيدى ەنجە اپاي.
ال زايسان شەكارا وتريادىنداعى 6 جىل بولاشاق گەنەرال-مايور ب.بايتاسوۆ ءۇشىن ەلەۋسىز وتكەن جوق ەدى. نەگىزى, 2024 جىلى ءوزىنىڭ عاسىرلىق تويىن تويلايتىن زايسان شەكارا وتريادىنان يىعىنا گەنەرال شەنىن تاققان تاماشا ادامداردىڭ شىققانىن ايتۋىمىز كەرەك. دەگەنمەن, وسىناۋ جوعارى شەندىلەردىڭ كوشىن باھادۇربەك بايتاسوۆتىڭ باستاپ تۇرعانىن قاداپ تۇرىپ ايتقىمىز كەلەدى.
كەزىندە اسكەري ءبولىمنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالعان پودپولكوۆنيك ب.بايتاسوۆتىڭ ارقاسىندا اتالعان ءبولىم جوعارى جاۋىنگەرلىك قىزمەتى ءۇشىن قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالعان. ب.بايتاسوۆتىڭ كەۋدەسىنە «كسرو-نىڭ قۇرمەتتى چەكيسى» بەلگىسى تاعىلعان.
شەكارا ايماعىنىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا شەكاراشىلاردىڭ بەدەلى بيىك بولاتىن. اسىرەسە بالالار ءۇشىن... مەكتەپ بىتىرگەن ءاربىر ەكى ۇلدىڭ ءبىرى شەكاراشى بولۋعا ۇمتىلار ەدى. ال وسىنىڭ بارلىعى زايسان شەكارا وتريادىن التى جىل باسقارعان باھادۇربەك بايتاسوۆتىڭ كەزىندە كوبىرەك ورىن العان-دى. زايساندىق وقۋشىلار «مەن بايتاسوۆتاي بولعىم كەلەدى» دەپ شىعارما جازاتىن...
ءتارتىپتى, تياناقتىلىقتى ۇناتاتىن, ءوزىنىڭ قاراماعىنداعى ءاربىر شەكاراشىنىڭ تاعدىرىنا ءوزىن جاۋاپتى سانايتىن ساردار ب.بايتاسوۆتىڭ زايسان اۋدانى بويىنشا شەكارا باسقارماسى ءۇشىن جاساعان تاماشا جاقسىلىقتارىنىڭ ءبىرى – وفيتسەرلەر قۇرامىنا ارنالعان كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ سالىنۋىنا مۇرىندىق بولعانى ەدى. باسپانا تاۋقىمەتىن تارتۋداي-اق تارتىپ كەلگەن شەكاراشىلاردىڭ بىرنەشە قاباتتى, ىشىنە بارلىق جاعداي جاسالعان سۋ جاڭا پاتەرلەرگە كوشىپ كىرۋى اسكەري ءبولىمنىڭ تاريحىنداعى دارا وقيعا-تۇعىن.
زايسان شەكارا وتريادىنان كەيىن شىعىس شەكارا وكرۋگىندە جوعارى باسشىلىق قىزمەت اتقارعان پولكوۆنيك ب.بايتاسوۆقا 1972 جىلى گەنەرال-مايور اتاعى بەرىلدى. مىنە, وسىلايشا باھادۇربەك بايتاس ۇلى قازاقتان ءبىرىنشى شىققان شەكاراشى گەنەرال اتانىپ ەدى.
سول جىلى ول دوسااف (كسرو-نىڭ اۋە جانە فلوت, اسكەري سالاعا جاردەمدەسەتىن ەرىكتىلەر قوعامى) ورتالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالادى دا, وسى لاۋازىمدى تۇپ-تۋرا 16 جىل ءۇزىلىسسىز اتقارادى. ءسويتىپ, ءۇش مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, اتاقتى ۇشقىش الەكساندر پوكرىشكيننىڭ قول استىندا قىزمەت اتقارعان باھادۇربەك بايتاس ۇلى اتى اڭىزعا اينالعان قانشاما اداممەن بىرگە قىزمەت ىستەدى, كوپتەگەن ۇشقىش-سپورتشىنى, پاراشيۋت, موتوتسيكل جانە اۆتوكولىك سپورتىنىڭ شەبەرلەرىن تاربيەلەدى. ول باسقارعان دوسااف-تىڭ ارقاسىندا ۇشقىش-عارىشكەر, حالىق قاھارمانى, رەسەي باتىرى گەنەرال-لەيتەنانت تالعات مۇساباەۆتىڭ «عارىشقا جولداما» العانىن دا ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. وسىلايشا, ءبىزدىڭ ابزال اعامىز ۇلانداردى تاربيەلەۋدە ۇلاعاتتى ىستەر اتقاردى.
– اكەمىز وتە كوپ وقيتىن. فيلوسوفيا, تاريح تۋرالى كىتاپتار قىزىقتىراتىن, – دەيدى گەنەرالدىڭ كىشى قىزى نازيا اپاي. – ول ومىردە قاراپايىم جان بولاتىن. ال اتقارىلار شارۋاعا كەلگەندە جانىن سالاتىن. اسكەر سالاسىنداعى كوپ جىلعى قىزمەتىنەن كەيىن ەڭبەك دەمالىسىنا شىققاننان سوڭ دا قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق. ويتكەنى بوس وتىرۋ اكەم ءۇشىن جات تىرلىك ەدى. سوندىقتان 1987 جىلى بۇكىلوداقتىق سوعىس ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ جانە قازاق كسر ەڭبەك جانە سوعىس ارداگەرلەر كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى بولا وتىرىپ, سوعىس ارداگەرلەرى كەڭەسىنىڭ الماتىلىق سەكتسياسىن باسقاردى. 1990 جىلى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىندە دەموكراتيالىق جولمەن تاڭدالعان العاشقى دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى بولعانىن دا ماقتانىشپەن ايتقىم كەلەدى... حالىق قالاۋلىسى اتانعان ول سول جىلدارى اتاقتى سالىق زيمانوۆ, سۇلتان سارتاەۆ, شەرحان مۇرتازا سىندى ەل ازاماتتارىمەن قاتار تاۋەلسىز ەلدىڭ قالىپتاسۋى جولىندا ەڭبەك ەتتى.
گەنەرال-مايور باھادۇربەك بايتاس ۇلىنىڭ الماتىدا ءوزى تۇرعان ۇيىنە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعان, الماتى جانە بۇگىندە وبلىس ورتالىعىنا اينالعان تۇركىستان قالالارىندا باھادۇربەك بايتاس ۇلىنىڭ اتىنداعى كوشەلەر بار. سونداي-اق كيەلى تۇركىستانداعى اسكەري-تەحنيكالىق مەكتەپكە اردا تۋعان ازاماتتىڭ ەسىمى بەرىلگەن. دەگەنمەن, شەكاراشىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نازيا باھادۇربەكقىزى اكەسىنىڭ, ياعني شيرەك عاسىرلىق عۇمىرىن شەكارا قورعاۋ قىزمەتىنە ارناعان, الدىمەن وزبەكستان, قىرعىزستان ەلدەرىنىڭ شەكاراسىندا قىزمەت ەتكەن, كەيىن تۋعان ەلىنە ورالعان, ەلىمىزدىڭ باقتى شەكارا وتريادىنىڭ شتابىن, مۇنان كەيىن زايسان شەكارا وتريادىن باسقارعان كەزدەرى شەكارا تىنىشتىعى ءۇشىن كەلەلى ىستەر تىندىرعان گەنەرال-مايور باھادۇربەك بايتاسوۆتىڭ ەسىمى ودان ءارى لايىقتى دەڭگەيدە ۇلىقتالا تۇسسە دەيدى. ەندەشە, نازيا باھادۇربەكقىزى ايتپاقشى, قازاق ۇلتىنان شىققان تۇڭعىش شەكاراشى گەنەرالدىڭ اتىن شەكارا بولىمشەلەردىڭ بىرىنە نەگە بەرمەسكە؟! بۇل قاشان كوزى جۇمىلعانشا ۇلاعاتتى ۇرپاق, وتانشىل جاۋىنگەر تاربيەلەۋدە وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىرعان تۇلعاعا حالقىمىزدىڭ, ونىڭ ىشىندە تاۋەلسىز قازاقستان شەكاراشىلارىنىڭ كورسەتكەن شەكسىز قۇرمەتى بولار ەدى.
قورىتا ايتقاندا وتانىنا ادال قىزمەت ەتكەن باتىر ۇلدىڭ ەسىمى, ءومىر جولى حالىق جادىندا ساقتالىپ قالۋى ءتيىس. اسىرەسە جاس بۋىن شەكاراشىلار ومىردەن وتكەن اسىل ازاماتتىڭ شەكارا ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگىنەن ۇلگى-ونەگە الىپ وسسە, قانەكي.
تامارا داۋلەتباەۆا,
ۇقك شەكارا قىزمەتىنىڭ
زاپاستاعى پودپولكوۆنيگى
