گامبۋرگ. رەسەيدەن گەرمانياعا تىكەلەي تارتىلعان «سولتۇستىك اعىن – 2» جوباسى اياقتالۋعا جاقىن. اتالعان باستاما تەك ارزان تابيعي گاز عانا ەمەس, بۇل ەكى ەلدىڭ جەكە مۇددەسى ءۇشىن قاجەت.
بالتىق تەڭىزى ارقىلى وتەتىن گاز قۇبىرى اقش پەن ەۋروپالىق وداقتى گەرمانياعا قارسى قويدى. سونداي-اق ەل ىشىندە دە انگەلا مەركەلگە قارسى پىكىر ايتاتىندار سانى ارتتى. الدا-جالدا ماسەلە تەك گازعا قاتىستى بولعاندا, جوبا مۇلدەم جۇزەگە اسپاۋى مۇمكىن ەدى. ەندەشە, ماسەلە نەدە؟
2005 جىلى گەرحارد شرەدەر كانتسلەرلىك قىزمەتتەن كەتەر الدىندا رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينمەن كەلىسىمگە كەلگەن بولاتىن. بيلىكتى مەركەلگە تاپسىرعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي, رەسەيدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى الپاۋىتى, كرەملدىڭ نەگىزگى سەرىكتەسى سانالاتىن «گازپروم» كومپانياسى شرەدەردى Nord Stream AG اكتسيونەرلەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەتىپ تاعايىندادى. 2016 جىلى شرەدەر «سولتۇستىك اعىن – 2» جوباسىنىڭ تىزگىنىن ۇستادى, ال «گازپروم» ونىڭ جالعىز اكتسيونەرى ەدى.
سودان بەرى شرەدەر ءپۋتيننىڭ قاجىماس سەرىكتەسىنە اينالدى. «مەن مۇنى گەرمانيانىڭ يگىلىگى ءۇشىن جاسادىم. سەبەبى جوبا ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى باعانى تۇراقتاندىرادى», دەپ قايتالاۋدان جالىقپايدى ول.
شىندىعىندا, گەرمانيا دا, باتىس ەۋروپا دا «سولتۇستىك اعىن –2» جوباسىن قاجەت ەتپەيدى. مۇناي باعاسى 2008 جىلعى شارىقتاۋ شەگىنەن ەكى ەسەگە تومەندەدى. سولتۇستىك امەريكانى قوسپاعاندا, ىشكى ەۋروپادان, اسىرەسە جەرورتا تەڭىزى ماڭىنان جاڭا گاز كەنىشتەرى اشىلا باستاعاندىقتان, وسى ۋاقىت ارالىعىندا گاز باعاسى ءتورت-بەس ەسە ارزاندادى. نارىقتا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ كوبەيىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, گازعا سۇرانىستىڭ ازايۋى ازىرگە توقتاپ قالماق ەمەس.
بۇگىندە رەسەيدەن ەۋروپاعا باعىتتالعان 13 قۇبىر 250 ميلليارد شارشى توننا گاز جەتكىزەدى. «سولتۇستىك اعىن – 2» رەسەيگە تاۋەلدىلىكتى ارتتىرادى. بىراق باسكە ءتۇسىپ تۇرعان نارسە كوپ, ويتكەنى قۇبىر ۋكراينا مەن پولشانى اينالىپ وتەدى.
«سولتۇستىك اعىن – 2» جوباسى رەسەيگە ەكى ەلدى گاز جەتكىزۋ اقىسىنان قاعىپ, ولاردى السىرەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ۋكراينانى اقشادان قاعادى. اتالعان ەل 2020 جىلى ءوز اۋماعىنان 50 ميلليارد شارشى توننا گاز وتكىزگەنى ءۇشىن 3 ميلليارد دوللار پايدا تاپتى. «سولتۇستىك اعىن – 2» وسى كولەمدەگى گازدى تەگىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كيەۆ بيلىگى ونسىز دا ءالسىز ۋكراينانىڭ ەكونوميكاسىن رەسەي قىسىمىنان قورعاۋعا تالپىنىپ جاتقاندا, شرەدەردىڭ «گازپروم گامبيتى» ءپۋتيننىڭ ۋكرايناعا (جانە پولشاعا) ىقپالىن كۇشەيتۋگە جول اشادى.
شرەدەردىڭ گەرمانيا مەن ەۋروپانى ويلاپ وتىرعانى شامالى. سەبەبى ونىڭ دوسى كانتسلەردىڭ جىل سايىنعى زەينەتاقىسى – 113 000 دوللاردىڭ جەتپەگەنىن تولىقتىرىپ وتىر. باستى ماسەلە – مەركەل. اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دونالد ترامپ وعان «پۋتيننەن گاز ساتىپ الۋدى توقتاتۋىڭىز كەرەك» دەگەندە, ول كونگەن جوق. اتى-ءجونىن ايتپاۋدى سۇراعان گەرمانيالىق شەنەۋنىك ء«بىز بۇل قۇبىردى اياقتاۋ ءۇشىن ءبارىن جاسايمىز», دەدى.
مەركەلدىڭ ويىنشا, ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ – ەڭ ماڭىزدىسى ەمەس. ماسەلە, گاز بەن قولما-قول اقشانىڭ «تومەن ساياساتى» تۋرالى ەمەس, بيلىك پەن لاۋازىمعا ۇمتىلعان مەملەكەتتەردىڭ «جوعارى ساياساتى» تۋرالى بولىپ تۇر. نەمىستەر مەن ورىستار ءبىر-ءبىرىن قانشاما مارتە «قىلقىندىرعانىنا» قاراماستان, اڭگىمە بيسماركتىڭ ايتقانىنا كەلىپ تىرەلەدى. ونىڭ مىناداي ايگىلى ءسوزى بار: «سانكت-پەتەربۋرگپەن بايلانىستى ەشقاشان ۇزبە». باسقاشا ايتقاندا, گەرمانيانىڭ شىعىس قاناتىنداعى الپاۋىتپەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ قاجەت.
قازىرگى تاڭدا ناتو-نىڭ قۇرامىنا ەنگەنىمەن, فەدەراتيۆتى رەسپۋبليكا ۇندەمەي قالۋ نەمەسە بەيتاراپتىلىق ارقىلى بيسماركتىڭ سوزىنە قۇرمەت كورسەتىپ وتىر. بيلىكتى جاقسى سەزىنەتىن مەركەل رەسەي گازىنا قۇمارتىپ وتىرعان جوق, بىراق نەمىس ديپلوماتياسىنىڭ كلاسسيكالىق ەرەجەسىنە سۇيەنەدى.
«قىرعي-قاباق سوعىس» كەزىندە دە باتىس گەرمانيا بولات قۇبىرلاردى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ەنەرگەتيكاسىنا ايىرباستاۋ ارقىلى امەريكالىق ءۇش پرەزيدەنتكە – نيكسون, كارتەر جانە رەيگانعا قارسىلىق كورسەتتى. 1970-جىلدارداعى الەمدىك مۇناي داعدارىسى كەزىندەگى ەكونوميكالىق ماعىنا بيسماركتىڭ ەسكەرتپەسىن ويعا اكەلەدى: «ورىستارمەن ويناماڭىز».
دەگەنمەن, مەركەل بۇگىندە جاڭا جاعدايدا ارەكەت ەتەدى. بۇل يندۋستريا الەمىنىڭ كۇن, جەل جانە تيىمدىلىگى جوعارى ەنەرگەتيكا كوزدەرىنە دەن قويۋى سالدارىنان, گازعا سۇرانىستىڭ ازايىپ, ۇسىنىستىڭ كوبەيۋىنە عانا قاتىسى جوق, كەنەتتەن مەركەل جالعىز قالىپ وتىر. «سولتۇستىك اعىن – 2» جوباسىن قوقىسقا اينالدىرعىسى كەلەتىندەر تەك اقش, ۇلىبريتانيا جانە دىڭكەلەگەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرى عانا ەمەس. ءتىپتى فرانتسۋزدار دا بۇل كەلىسىمگە قارسى.
اتوم ەنەرگياسىنا يەك ارتاتىن فرانتسيا رەسەي گازىن قاجەت ەتپەيدى. ەل بيلىگى گەرمانيانىڭ ەرەكشە قارىم-قاتىناسىنان جانە رەسەيدىڭ ەۋروپاعا ءتۇسىپ تۇرعان «كولەڭكەسىنىڭ» ۇلكەيۋىنەن قاۋىپتەنەدى. وسى ايدا عانا رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ جاڭادان سانكتسيالار سالىنسا, ەۋروپالىق وداقپەن قاتىناستى ۇزۋگە دايىن ەكەنىن ايتىپ, دوق كورسەتتى.
وعان قوسا, مەركەل ءوز ەلىندە كۇتپەگەن قارسىلىققا تاپ بولدى. ءتىپتى ونىڭ ەڭ جاقىن جاقتاستارى – حريستيان-دەموكراتتار مەن پاتسيفيستىك باعىتتاعى «جاسىلدار» پۋتينگە قارسى. سونداي-اق ادەتتە يمپەريالىق امەريكاعا قارسى ليبەرالدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءبىر بولىگى دە وسىنداي باعىت ۇستانادى.
دەموكراتيالىق ەلدەردە مورالدىق باس تارتۋ مەركەل ستيلىندەگى شىنايى ساياساتتى جەڭەدى.
مەركەل گەرمانيانى وقشاۋلاۋعا ءماجبۇر. بىراق اقىلعا قونىمدى شەشىم – «سولتۇستىك اعىن – 2» جوباسىن اياقتاۋ. نەبارى 100 ميل قالعانىن ەسكەرسەك, 10 ميلليارد ەۋرو تۇراتىن جوبا بالتىق تەڭىزى استىنداعى قۇمعا كومىلەدى دەگەن قيالدى جوققا شىعارادى. سايىپ كەلگەندە, نەمىستەر ورىستارعا قارسى شىقپايدى. ال اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەننىڭ ساياساتى گەرمانياعا جەڭىلىرەك تيەتىنى ءسوزسىز.
قازىردىڭ وزىندە كەلىسسوزدەر باستالىپ كەتتى. گەرمانيا امەريكالىق سۇيىتىلعان گازدى ساقتايتىن نەمىس تەرمينالدارىنا بەرىلەتىن سۋبسيديانى كوبەيتۋگە ۋادە بەرىپ, بايدەننىڭ كوڭىلىنەن شىعۋعا تىرىسادى. سونداي-اق گەرمانيا ۋكراينا ارقىلى كەلەتىن گازدى قابىلداۋدى جالعاستىرۋعا جانە ونى ساقتاۋعا قاتىستى جاڭا ەرەجەلەر قابىلداۋعا كۇش سالماق. پولشاعا سۇيىتىلعان تابيعي گاز تەرمينالدارىن سالۋعا قارجى بەرەدى. بۇدان بولەك, رەسەي حالىقارالىق قۇقىق پەن ادام قۇقىعىن بۇزۋدى توقتاتپاسا, گەرمانيا «سولتۇستىك اعىن – 2» جوباسىن توقتاتۋى مۇمكىن دەگەن دە اڭگىمە ايتىلا باستادى. باستىسى, پرەزيدەنت بايدەن سانكتسيا سالماسا بولعانى.
كەلىسىم جاسالادى. بىراق ەنەرگەتيكالىق نارىقپەن «كىم كەلىسسوز جۇرگىزەدى؟» سۇرانىس پەن ۇسىنىس سوتى ناقتى ۇكىم شىعارۋى مۇمكىن: باسقا قۇبىردىڭ قاجەتى جوق. ەندەشە, «سولتۇستىك اعىن – 2» اشكوزدىك پەن اقىماقتىق ەسكەرتكىشى رەتىندە بالتىق تەڭىزىنىڭ استىندا ءشىرىپ كەتۋى مۇمكىن.
دجوزەف دجوفف,
ستەنفورد گۋۆەر ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى, Die Zeit-ءتىڭ رەداكتسيالىق كەڭەسى مۇشەسى.
دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
پول ح.نيتسە اتىنداعى حالىقارالىق زەرتتەۋلەر مەكتەبىندە حالىقارالىق
ساياساتتان ساباق بەرەدى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
