قوعام • 21 اقپان، 2021

جۇمىرتقا نەگە قىمباتتادى؟

290 رەت كورسەتىلدى

بىلتىردان بەرى بىرتىندەپ قىمباتتاي باستاعان جۇمىرتقانىڭ باعاسى اقپان ايىندا شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن سياقتى. التى اي ارالىعىندا ءبىر دانا جۇمىرتقانىڭ نارىقتاعى رەسمي قۇنى 30 تەڭگەدەن ءوسىپ، 57 تەڭگەگە دەيىن جەتتى. قازىر بۇل باعا جەكەلەگەن ساۋدا نۇكتەلەرىندە 60 تەڭگەنى قۇراعان. ياعني، 10 دانا جۇمىرتقانى ءبىر جىل بۇرىن 300 تەڭگەگە ساتىپ العان تۇتىنۋشى ەندى وعان 600 تەڭگە تولەۋگە ءماجبۇر. دەمەك، ىشكى نارىقتا جۇمىرتقا باعاسى 100 پايىزعا دەيىن قىمباتتاپ وتىر.

بىلاي قاراساڭىز، وتاندىق ءونىمنىڭ ءباسى جوعارىلاعانعا قۋانۋ كەرەك سياقتى. جالپى، دايىن ءونىمنىڭ باعاسىن بۇلداپ وتكىزۋ ءوندىرىستىڭ پايداسىن ەسەلەپ، ءوندىرۋشىنىڭ ماڭداي تەرىن وتەۋگە جول اشادى. الايدا، بۇل جاعداي ىشكى نارىقتاعى سۇرانىستىڭ 90 پايىزعا جۋىعىن قامتىپ وتىرعان قۇس فابريكالارىنىڭ جۇمىسىنا كۇمان تۋعىزادى. ويتكەنى، نارىقتاعى قۇبىلۋدى زەرتتەپ وتىرعان ماماندار بۇل ءۇردىستىڭ سۇرانىستى تولىقتاي قامتۋدان تۋماعانىن، كەرىسىنشە تۇتىنۋشىلار اراسىندا جۇمىرتقا تاپشىلىعى پايدا بولا باستاعانىن ايتۋدا. ياعني، تۇتىنۋ نارىعىنا جونەلتىلەتىن جۇمىرتقا ءونىمىنىڭ كولەمى كۇرت كەمىپ كەتكەن. ال مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار كورىنەدى.

بىرىنشىدەن، 2020 جىلى ەلىمىزدىڭ بىرنەشە وبلىسىنداعى قۇس وسىرەتىن شارۋاشىلىقتارى كەنەتتەن تارالعان دەرتتىڭ سالدارىنان وراسان شىعىنعا ۇشىراعان. جوق، بۇل الەمدى ابىگەرگە تۇسىرگەن كوروناۆيرۋس ىندەتىنەن كەلگەن زاۋال ەمەس، قۇس تۇماۋىنىڭ كەسىرىنەن بولعان جاعداي. «قازاقستان جۇمىرتقا وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعى» ۇيىمىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، وتكەن جىلى ەلىمىزدەگى فابريكالار جۇمىرتقا تۋاتىن تاۋىقتىڭ بەستەن بىرىنەن ايىرىلعان ەكەن. ياعني، كەنەتتەن باس كوتەرگەن «قۇس تۇماۋى» 2،5 ملن باس قۇستى قىرىپ جىبەرىپتى. بۇدان كەلگەن قارجىلاي شىعىن 3 ملرد تەڭگەدەن اسىپ، جاعداي شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ بانكروت بولۋىنا دەيىن جەتكەن كورىنەدى. ال كارانتين سالدارىنان زارداپ شەككەن ءىرى كاسىپورىندار قاتارىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى 3 شارۋاشىلىق، قوستاناي مەن الماتى وبلىستارىنداعى 2 شارۋاشىلىق بار. جۇمىرتقا وندىرىسىندەگى ءىرى ويىنشى ساناتىنداعى بۇل فابريكالاردىڭ «تاۋىق قوراسىنداعى» قۇس سانى 2.3 ملن باسقا دەيىن كەمىگەن ەكەن. ناتيجەسىندە، نارىققا شىعاتىن جۇمىرتقا سانى كەمىپ، بۇل ءوز كەزەگىندە باعانىڭ وسۋىنە تۇرتكى بولعانى. دەرەك بويىنشا، 2020 جىلى وتاندىق جۇمىرتقا ءوندىرىسىنىڭ قارقىنى 8،8 پايىزعا تومەندەگەن. ياعني، نارىققا جىبەرىلگەن ءونىم كولەمى 3،7 ملرد دانا جۇمىرتقا شاماسىندا بولعان. بۇل ىشكى نارىقتى قامتۋ كورسەتكىشىسىنىڭ 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 11،3 پايىزعا ازايعانىن بىلدىرەدى.

ەكىنشىدەن، جۇمىرتقا باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى شارۋاشىلىقتارعا ىندەت سالقىنى تيگەنگە دەيىن-اق بايقالعان دەگەن پىكىر بار. جانە ول نەگىزسىز ەمەس. ماسەلەن، سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا-اق جۇمىرتقا قۇنى 20 پايىزعا وسكەن كورىنەدى. ساراپشىلار مۇنىڭ ءبىر سەبەبىن سىرتقى نارىققا شىعاراتىن قۇس ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ ارتقانىنان ىزدەيدى. ياعني، بىلتىر قازاقستاندىق جۇمىرتقانىڭ ەكسپورتتىق ۇلەسى ىشكى نارىقتاعى سۇرانىستان اسىپ كەتۋى مۇمكىن. ءارى مۇنىڭ جانى بار. قازاقستاندا «قۇس تۇماۋى» بەلەڭ العان تۇستا شارۋاشىلىق باسشىلارى شىرىلداي باستاعان بولاتىن. مىسالعا، تالدىقورعان قالاسىنداعى «كوگەر لدت» كومپانياسىنىڭ باسشىسى سۆەتلانا يۆانوۆا بۇعان دەيىن كوشى ەلدەرگە ەش كەدەرگىسىز جونەلتىلگەن جۇمىرتقا مەن تاۋىق ەتىنىڭ ەكسپورتى توقتاعانىن ايتقان ەدى. ياعني، ىندەتتىڭ تارالۋى تۋرالى حابار تارالعاننان كەيىن كومپانيانىڭ نەگىزىگى تۇتىنۋشىسى بولىپ كەلگەن تاجىكستان تاراپى دايىن ءونىمدى قابىلداۋدان باس تارتقان.

قازىر بۇل جاعداي وڭالىپ، سىرتقى نارىققا شىعاتىن ءونىم كەدەرگىسىز جونەلتىلۋدە ەكەن. بىراق، قۇس ەتى مەن جۇمىرتقا ەكسپورتتايتىن كومپانيا وكىلى ەلدەن شىعاتىن ءونىم كولەمى ىشكى سۇرانىستىڭ تەپە-تەڭدىگىن بۇزبايدى دەگەن پىكىردە. سالىستىرۋ ءۇشىن الساق، بىلتىر قازاقستانداعى قۇس شارۋاشىلىعىنىڭ دايىن ءونىمى 96،6 پايىزعا جەتكەن، ال مۇنىڭ 4،2 پايىزى شەكارا اسقان كورىنەدى. ونىڭ ۇستىنە ەل تۇرعىندارىنىڭ جۇمىرتقا تۇتىنۋى تاپشىلىق تۋدىراتىنداي دەڭگەيگە جەتپەگەن-مىس. تاماقتانۋ ينستيتۋتىنىڭ مالىمەتىنشە، ورتاشا ەسەپپەن العاندا ءار قازاقستاندىق 3 كۇندە 2 دانا عانا جۇمىرتقا جەيدى ەكەن.

ۇشىنشىدەن، ۇكىمەتتىڭ قۇس شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋعا قاتىستى ساياساتىنداعى بىرىزدىلىكتىڭ بولماۋى دا ءونىمنىڭ باعاسىنا ىقپال ەتەتىن كورىنەدى. انىعىندا، قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قۇس سانى 80 000 باستان اسقان ءىرى شارۋاشىلىقتارعا قانا قولداۋ جاساپ وتىر ەكەن. ياعني، ءىرى كولەمدە عانا دايىن ءونىم شىعارعان كومپانيالارعا شىعىننىڭ 25 پايىزىنا دەيىنگى سوماسى كەرى قايتارىلادى. ونىڭ ىشىندە جىلىنا 20 ملن دانا جۇمىرتقا وندىرەتىن شارۋاشىلىققا ءار دانا جۇمىرتقا ءۇشىن 1 تەڭگەدەن قوسىمشا اقى تولەنەدى. بۇل ۇكىمەت بەكىتكەن كەسىمدى نورماتيۆ. ال وتاندىق قۇس فابريكالارىنىڭ كوبى بۇل تالاپقا ساي ەمەس. سوندىقتان سۋبسيدياعا يەك ارتپاي، ءوندىرىسىن ءوز كۇشتەرمىەن جۇرگىزۋگە ءماجبۇر-مىس. ال قۇس ءوسىرۋ ءىسى قىرۋار قارجىنى تالاپ ەتەدى. سالا ماماندارى سولاي دەيدى. فابريكالارداعى جوعارعى تەحنيكالىق تالاپ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن ەنگىزىلەتىن وزىق تەحنولوگيا مەن ەڭبەك كۇشى ءۇشىن جۇمسالاتىن قارجىنى ايتپاعاندا، كۇن سايىن قۇستارعا قاجەتتى جەم تاۋىپ بەرۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ماسەلەگە اينالىپ وتىرعان سياقتى. جانە بۇل نەگىزسىز دە ەمەس. دەرەككە جۇگىنسەك، بىلتىر قۇس ازىعى 20 پايىزعا دەيىن قىمباتتاعان ەكەن. ال ماماندار جۇمىرتقانىڭ وزىندىك قۇىنىڭ 70 پايىزى وسى جەم-شوپكە بايلانىستى دەيدى. ياعني، ازىق باعاسى 2020 جىلى بايقالعان جۇمىرتقا قۇنىنىڭ وسۋىنە بىردەن ءبىر ىقپال ەتكەنى انىق جانە بۇل جەردەگى قىمباتشىلىق كورسەتكىشى 14 پايىزعا دەيىن جەتكەن. شىنىمەن، قازىر نارىقتاعى 1 توننا بيدايدىڭ باعاسى 90 000 تەڭگەنىڭ ۇستىندە. بىرەر جىل بۇرىن ول 55 000 تەڭگە بولعان ەكەن. ال قۇس ازىعىنا قاجەتتى ارپانىڭ ءار تونناسى 2019 جىلى 45 000 تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە بولسا، بىلتىر ونىڭ قۇنى 75 000 تەڭگەنى قۇراعان. دەمەك، قۇس ازىعىنىڭ باعاسىنا قوسىلعان شىعىن جۇمىرتقانىڭ وزىندىك قۇنىن كوتەرۋگە اكەلگەن. 2020 جىلدىڭ سوڭىندا بۇل الشاقتىق 40 پايىز شاماسىندا بولىپتى.

- جاعداي بۇلاي بولا بەرسە، نارىقتا قۇس ەتى مەن جۇمىرتقا تاپشىلىعى ءالى دە پايدا بولا بەرەدى. اڭگىمە وتاندىق ءونىم تۋرالى. ونسىز دا ۇكىمەت ءبىز وندىرىگەن ءونىم ءۇشىن كوك تيىن سۋبسيديا تولەمەيدى. قۇستارعا دەر كەزىندە ۆاكتسينا ەگىلمەۋىنىڭ دە استارىندا شارۋاشىلىقتارداعى قارجى قيىندىعى سەبەپ بولعانى انىق. ويتكەنى، وتاندىق ءوندىرىستىڭ ءونىمى ارزان، وزىندىك قۇندى ازەر وتەپ وتىر. نارىقتا شەتەلدىك تاۋىق ەتى ەركىن ساتىلىپ جاتىر. ماسەلەن، ازىق-ت ۇلىك سورەسىندەگى رەسەيدىڭ ارزان ونىمىنەن كوز سۇرىنەدى. مۇنداي جاعداي قۇس فابريكالارىنىڭ جۇمىسى شاتقاياقتاماعاندا قايتەدى؟ - دەگەن بولاتىن بىزگە بەرگەن پىكىرىندە «كوگەر لدت» كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى سۆەتلانا يۆانوۆا.

ايتپاقشى، وتكەن جىلدىڭ ەسەبى بويىنشا الماتى وبلىسى قۇس ەتى مەن جۇمىرتقا وندىرۋدەگى كوشباسشىلار قاتارىنان كورىندى. اسىرەسە، ايماقتا قۇس ەتىن ەكسپورتتاۋ سوڭعى ءۇش جىلدا 2 ەسە وسكەن. وڭىردە بۇل باعىتتا بىراقتار وڭ ناتيجە بار. ءوندىرىستىڭ ىلكىمدىلىگى دە ءوزىن اقتاپ وتىر. ماسەلەن، بىلتىر ىلە اۋدانىندا ىسكە قوسىلعان «ناۋرىزاگرو» قۇس فابريكاسى جىلىنا 32 ملن دانا ينكۋباتسيالىق جۇمىرتقا شىعارۋعا قابىلەتتى بولسا، ۇيعىر اۋدانىنداعى «OTAN GreenFood» قۇس فابريكاسى جىلىنا 30 مىڭ توننا قۇس ەتىن وندىرۋگە ۇلەس قوسىپ كەلەدى. سونداي-اق، بيىل وڭىردە «پريما قۇس» سەرىكتەستىگى قۋاتى 37 مىڭ توننا ەت وندىرۋگە جەتەتىن فابريكانى ىسكە قوسپاقشى. ياعني، ايماق جۇرتى، ونىڭ ىشىندە الماتى سياقتى الىپ مەگاپوليستىڭ تۇتىنۋشىلارى ونىمنەن تاپشىلىق كورمەۋى ءتيىس. الايدا، بۇل جۇمىس قازاقستانداعى قۇس شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مەن ساپالى ءونىم ءوندىرىسىن قالىپتاستىرۋعا قاتىستى قوردالانعان ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشپەيدى...

سوڭعى جاڭالىقتار

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • بۇگىن، 23:00

قارا جولداعى قاتەر

بۇگىن، 22:56

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • بۇگىن، 22:15

جىراۋلىق ونەردىڭ جاناشىرلارى

رۋحانيات • بۇگىن، 21:56

Big Tech كومپانيالارىنىڭ قارجىلىق ماسەلەسى

باعدارلامالار • بۇگىن، 21:30

ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى

رۋحانيات • بۇگىن، 18:30

بالقاشتا قار جاۋىپ جاتىر

اۋا رايى • بۇگىن، 15:48

ۇقساس جاڭالىقتار