قوعام • 18 اقپان، 2021

قايدا ءجۇرسىڭ، ق ۇلىنىم... نەمەسە بالالار نەگە جوعالادى؟

5319 رەت كورسەتىلدى


«بالا – باۋىر ەتىم» دەمەيتىن قازاق جوق. ءار قازاق بالاسىن ەركەلەتىپ، اينالىپ-تولعانىپ وتىرادى. بۇرىن جۇرەگى قارا تاستان جارالعان بولماسا، اۋەلى توعىز اي قۇرساعىندا، كەيىن تال بەسىكتە تەربەتكەن بوبەگىنىڭ تاعدىرىنا ءاتۇستى قاراعان قانداستى ەستىمەۋشى ەدىك.

دەسەك تە، قوعام وزگەردى مە، الدە اتا-انانىڭ ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى تومەندەدى مە، ايتەۋىر، سوڭعى كەزدە بالالارىن قاراۋسىز قالدىراتىندار ءجيى كەزدەسىپ ءجۇر. ءتىپتى بالاسىنا قيانات جاسايتىندار دا بار. قازاقى بولمىسقا جات مۇنداي تەرىس ارەكەت، ارينە وتباسىنداعى كيكىلجىڭنەن تۋىندايتىنى داۋسىز.

بالانىڭ تابانىنا شوڭگە كىرسە، جۇرەگى سىزداپ قويا بەرەتىن قازاق ەمەس پە ەدىك؟ بالكىم، كەيبىرى قاتەلەسەتىن شىعار، دەيمىز-اۋ... دەسەك تە، جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ بەل ورتاسىنا توپ ەتكىزگەن بۇگىنگى قوعامدا باۋىر ەتىنە بالاعان بالاسىن دالاعا تاستايتىن بەزبۇيرەكتىڭ تابىلىپ جاتقانى قىنجىلتادى.

ماسەلەن، بىلتىرعى قىستا اتىراۋدا «كوكەك» انا بەيكۇنا ءسابيىن جىلۋ قۇبىرىنىڭ ۇستىنە تاستاپ كەتكەن ەدى. جارىق دۇنيەگە ىڭگالاپ كەلگەن ءسابيدىڭ تاتار ءدامى بار ەكەن. قاڭتاردىڭ سۋىعىنان قالتىراعان ءسابيدىڭ ق ۇلىن داۋسىن الاكەۋىمدە ويانعان تۇرعىننىڭ ءبىرى ەستىپ، ۇيىنە قۇشاقتاپ اكەلىپتى.

دەرەۋ جەدەل جاردەم شاقىرىپ، دارىگەرلەردىڭ قاراۋىنا تاپسىردى. كىندىگى كەسىلمەي، ءتىرى تاستاندىعا اينالعان ءسابيدىڭ كورەر جارىعى بار ەكەن. جۇرەك سوعىسى تومەندەسە دە دارىگەرلەر پەرىشتەنى امان الىپ قالدى. ال پوليتسەيلەر باتىس قازاقستان وبلىسىنان كەلگەن «كوكەك» انانى ءۇش كۇن ىزدەپ، اقىرى تاپقان ەدى. جەرگىلىكتى سوتتا بەزبۇيرەك انانىڭ ءىسى قارالدى.

اتىراۋ وبلىستىق سوتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا، سوتتالۋشىعا قىلمىستىق كودەكستىڭ 119-بابى، 2-بولىگىمەن (كومەكسiز قالدىرىلعان ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا ابايسىزدا اۋىر نەمەسە اۋىرلىعى ورتاشا زيان كەلتىرۋگە اكەپ سوققان قاۋiپتi جاعدايدا قالدىرۋ) ايىپ تاعىلدى. ايىپتالۋشى ءوزىنىڭ جاساعان ارەكەتىن تولىق مويىنداپ، پروتسەسسۋالدىق كەلىسىم جاساۋ جونىندە ۇسىنىس ءبىلدىردى. سوت ونى كىنالى دەپ تانىپ، 1 جىل مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋ جازاسىن تاعايىندادى.

ءدال وسىعان ۇقساس وقيعا بيىل تاعى دا قايتالاندى. بۇل جولى قازاقى بولمىستىڭ قايماعى بۇزىلماعان قىزىلقوعا اۋدانىندا تۇراتىن ءتورت بالالى ايەلدىڭ جاڭا تۋعان نارەستەسىن قوقىس جاشىگىنە تاستاعانى ەستىگەن جاننىڭ جاعاسىن ۇستاتتى. وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ايگۇل قۇدامانوۆانىڭ ايتۋىنشا، ءتورت بالانىڭ اناسى جۇكتىلىگىن دارىگەرلەردەن جاسىرىپ كەلگەنى انىقتالىپ وتىر.

– جاڭا تۋعان ءسابيىن قوقىس جاشىگىنە تاستاعان ايەل جۇكتىلىگىنە بايلانىستى دارىگەرلىك ەسەپكە تۇرماعان. جۇكتى ايەل جەدەل جاردەم ستانساسىنا قان كەتىپ، جاعدايى ابدەن قيىنداعان سوڭ عانا حابارلاسقان. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى العاشقى كومەك كورسەتۋ كەزىندە 35 جاستاعى كەلىنشەكتىڭ بوسانعانىن انىقتادى. الايدا ايەل باستاپقىدا بوسانعانىن مويىنداماي، تۇسىكتەن كەيىنگى قان كەتۋ دەپ جالتارعان. ويتكەنى ونىڭ جۇكتىلىگىنە بايلانىستى امبۋلاتوريالىق ەسەپكە تۇرماعانى انىقتالدى. ول جۇكتىلىگىن دارىگەرلەرگە ايتپاي، جاسىرىپ كەلگەن، – دەيدى ايگۇل قۇدامانوۆا.

بىلتىرعى قاڭتاردا قۇرساي اۋىلىندا تۇراتىن 9 جاسار ەكى بالا جوعالىپ كەتتى. ولار ۇيىنەن شىعىپ، حابارسىز كەتكەن. ارتىنان ەكەۋىنىڭ مۇردەسى وزەكتەن تابىلدى. ال 20 مامىردا تۇسكى ساعات 13:30 شاماسىندا 1،5 جاستاعى ءسابي «جۇلدىز» شاعىن اۋدانىنىڭ 10-كوشەسىندەگى تۇرعىن ۇيدەن شىعىپ كەتىپ، قايتا ورالعان جوق. بىراق قاي باعىتقا كەتكەنىن ەشكىم كورمەگەن.

– بالانىڭ ەسىمى – ءالي. ۇستىندە قىزىلتورلى كويلەگى، قارا ءتۇستى قىسقا شالبارى بار. وڭ اياعىن سىلتىپ باسادى، – دەپ حابارلادى سول كەزدە پوليتسيا دەپارتامەنتى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ وكىلى گۇلنازيرا مۇحتاروۆا. – اتا-اناسى ءالي دەپ ەسىم بەرگەن ءسابيدى ىزدەمەگەن جان از ەدى. الايدا جاناشىر جانداردىڭ ارەكەتى ناتيجەسىز بولدى. ويتكەنى ەندى عانا قاز باسىپ جۇرگەن ءسابيدىڭ ءۇيىنىڭ اۋلاسىندا قازىلعان قۇدىققا قۇلاپ، ءجانتاسىلىم ەتكەنى انىقتالدى.

ماپەلەپ وتىرعان بالاسى بەتىمەن كەتسە، اكەنىڭ تارتار ازابى از ەمەس. ماسەلەن، دوسسور كەنتىندە تۇراتىن وتباسىنىڭ كوللەدجدە وقيتىن ۇلى بىلتىرعى اقپاندا ەش سەبەپسىز ساباققا قاتىسپاي جۇرگەن. الايدا ەرىنشەك بالا ساباققا قاتىسپاعانىنا دالەل بولا الاتىن انىقتاما ۇسىنباپتى. ارينە، ۇستازدارى وعان بىرنەشە رەت ەسكەرتۋ جاسايدى. سوعان قاراماستان ول ساباقتان قالۋىن جالعاستىرا بەرگەن. ءسويتىپ اقپاندا 12 كۇننىڭ ساباعىنا قاتىسپاعانى انىقتالىپتى. ۇلىنىڭ بۇل ارەكەتى ءۇشىن اكەسىنە سوت الدىندا جاۋاپ بەرۋىنە تۋرا كەلدى.

بۇل ءىس اتىراۋ وبلىسىنىڭ كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتىندا TrueConf ءموبيلدى قوسىمشاسىن قولدانۋ ارقىلى قارالدى. ويتكەنى، كامەلەتكە تولماعان بالانىڭ اكەسى ءبىر جىل بۇرىن اكىمشىلىك جازا تانىلسا دا تاربيە مەن ءبىلىم بەرۋ جونىندەگى مىندەتىن ورىنداۋعا ءمان بەرمەگەن. سول سەبەپتەن، ونىڭ ءىسى اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 127-بابىنىڭ 2-بولىگىن بۇزعان بولىپ سانالدى.

– سوت وتىرىسىندا قۇقىق بۇزۋشىعا كىناسىن مويىنداماسقا امال قالمادى. كامەلەتكە تولماعان ءجاسوسپىرىمنىڭ اكەسىن ەكى تاۋلىككە اكىمشىلىك قاماققا الۋ جازاسى تاعايىندالدى، – دەپ ءمالىم ەتتى وبلىستىق سوت ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى بورانباي عاليەۆ.

قازىر الەۋمەتتىك جەلى، مەسسەندجەر ارقىلى اقپارات لەزدە تارايدى. تەك اتىراۋدىڭ وزىندە جوعالىپ كەتكەن بالالاردىڭ وكىنىشكە ۇرىندىرار وقيعاعا تاپ بولىپ جاتقانىنان جۇرتتىڭ ءبارى قۇلاقتاندى. دەسەك تە، اتا-انالار مۇنداي وقيعاعا ءمان بەرمەيتىن سەكىلدى. سول سەبەپتەن، باۋىر ەتى بالاسىنان ءاپ-ساتتە كوز جازىپ قالادى. سودان سوڭ عانا بەزگەك تيگەندەي بەزەك قاعادى. تاعى دا دەرەككە جۇگىنسەك، وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە، بىلتىرعى 1-25 مامىر ارالىعىندا «102» نومىرىنە جاسوسپىرىمدەردىڭ جوعالۋ فاكتىسىنە بايلانىستى 20-عا جۋىق حابار تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە 3-8 جاس ارالىعىنداعى سابيلەردىڭ جوعالۋىنا بايلانىستى 7 دەرەك بار. سونداي-اق 8-14 جاستاعى بالالارعا قاتىستى 5، ال 15-17 جاستاعىلاردىڭ جوعالعانىن حابارلاعان 5 دەرەك تىركەلدى.

اتىراۋ قالالىق پوليتسيا باسقارماسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا، حابار-وشارسىز كەتەتىن جاسوسپىرىمدەر نەگىزىنەن 2-3 ساعاتتا تابىلادى ەكەن. كوبىنەسە، كىشكەنتاي سابيلەر ءۇي ماڭىندا ويناپ ءجۇرىپ، باسقا كوشەگە كەتىپ قالادى. ءسويتىپ ولار ءوز ءۇيىن تابا الماي، اداسىپ كەتەدى. كەيدە جوعالعان بالانىڭ اتا-اناسى پوليتسياعا جۇگىنۋگە اسىقپاي، وزدەرى ىزدەيدى. بالانى تابا الماعان سوڭ عانا پوليتسياعا حابار بەرەدى.

– ەرەسەكتەردىڭ قاراۋىنسىز جۇرگەن بالالاردىڭ جول-كولىك وقيعاسىنا تاپ بولاتىن جايت ءجيى كەزدەسەدى. ماسەلەن، بىلتىر مامىردا بالالاردىڭ قاتىسۋىمەن ءۇش جول-كولىك وقيعاسى تىركەلدى. قالاداعى ي.تايمانوۆ كوشەسىندە ورنالاسقان ساۋدا ءۇيىنىڭ جانىندا 2016 جىلى تۋعان، ال ت.اماندوسوۆ كوشەسىندەگى كوللەدج ماڭىندا 2004 جىلعى، گەولوگ شاعىن اۋدانىندا 2015 جىلى ومىرگە كەلگەن ءجاسوسپىرىمدى كولىك قاعىپ، بىرەۋى جاراقات الدى، – دەيدى گ.مۇحتاروۆا. – ويناپ ءجۇرىپ، وزدەرىنىڭ تۇرعىلىقتى جەرىنەن ۇزاپ، كەيىن اداسىپ قالاتىنداردىڭ دەنى – 2-6 جاس ارالىعىنداعى بالدىرعاندار. بۇعان بالاعا جاۋاپتى (باعۋشى، كۇتۋشى، ءسابيدىڭ وزىنەن ۇلكەن اعا-اپاسى) ەرەسەكتەردىڭ كوزدەن تاسادا قالدىرۋى سەبەپ بولىپ وتىر.

شىمكەنت قالاسىنىڭ 16 جاستاعى تۇرعىنى Indriver جەلىسى ارقىلى تاكسي تاۋىپ، مۇنايلى شاھاردى ارالاۋ ءۇشىن كەلىپتى. اقتاۋ قالاسىنداعى تۋىستارىنىڭ ۇيىنەن شىققان 15 جاستاعى اقتوبەلىك تە اتىراۋدان تابىلدى. بىراق كامەلەت جاسىنا تولماعان جاسوسپىرىمدەرگە ءوزى تۇراتىن مەكەنجايدان وزگە قالاعا، نە وبلىسقا اتا-اناسىز بارۋىنا رۇقسات ەتىلمەگەن. سول سەبەپتەن، ەكەۋى دە كامەلەتكە تولماعانداردى بەيىمدەۋ ورتالىعىنا ورنالاستىرىلدى.

ءتىپتى قامال الار قىرىق جاستان اسقاندار دا اتا-انانى ابىگەرگە سالاتىنىن قايتەرسىز؟ قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ 40 جاستاعى تۇرعىنى 2019 جىلعى قاڭتاردا ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتىپتى. اتا-اناسىنا ەسكەرتپەي كەتكەن ۇلىن ون ايعا جۋىق كۇتكەن اكەسى سول جىلعى 22 كازاندا قىزىلقوعا اۋداندىق پوليتسيا بولىمىنە جۇگىنەدى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى جان-جاقتى ىزدەستىرۋ شارالارىن جۇرگىزدى. اتىراۋ وبلىسىنىڭ اۋماعى مەن ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىسى مەن اۋداندارىنا، قالالارىنا ىزدەۋ تۋرالى اقپارات جىبەرىلىپ، ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلعانمەن، ناتيجە بولمادى. بىراق اۋدان پوليتسەيلەرى ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرا بەردى. جوعالعان قىزىلقوعالىق ازاماتتىڭ دەرەگى انىقتالماعانى تۋرالى وزگە وبلىستارداعى پوليتسيا ورگاندارىنان جاۋاپتار كەلدى.

قىزىلقوعا اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ جەدەل ۋاكىلى بىلتىرعى تامىزدا ىسساپارمەن اقتوبە وبلىسىنداعى ارىپتەستەرىمەن شالعايداعى ەلدى مەكەندەردى ارالايدى. ءىسساپار كەزىندە حابارسىز كەتكەن ازاماتتى قايىڭدى ەلدى مەكەنىنىڭ اۋماعىندا مال باعىپ جۇرگەن جەرىنەن تاپقان. ۇلىنىڭ امان-ەسەن ورالعانىنا قۋانعان 70 جاستاعى اكەسى «قايدا ءجۇرسىڭ، ق ۇلىنىم؟» دەپ كوز جاسىنا ەرىك بەردى. تەپسە، تەمىر ۇزەتىن الپامساداي جىگىتتىڭ اتا-اناسىن ۋايىمعا باتىرىپ، كەمسەڭدەتكەنى كوڭىلگە قونا قويار ما؟

بالالاردىڭ جوعالۋى بيىل دا قايتالانىپ وتىر. دالىرەك ايتقاندا، پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى 1-5 قاڭتاردا اتىراۋ قالالىق پوليتسيا باسقارماسىنىڭ «102» نومىرىنە جاسوسپىرىمدەردىڭ ۇيىنەن شىعىپ، جوعالىپ كەتكەنى تۋرالى جەتى حابارلاما ءتۇستى. ماسەلەن، 4 قاڭتاردا ساعات 00:30 شاماسىندا 10 جاسار ءجاسوسپىرىم اناسىمەن ۇرسىسىپ، ۇيىنەن شىعىپ كەتكەن. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ونى كورشى ۇيدەن تاپتى. سول كۇنى تۇنگى ساعات 23:00-دە اناسىنا رەنجىگەن 14 جاستاعى ءجاسوسپىرىم ۇيدەن شىعىپ، كوپىرگە بەت العان. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ءجاسوسپىرىمدى تاۋىپ الىپ، وتباسىنا جەتكىزدى. وتباسىنداعى كيكىلجىڭنەن سوڭ ۇيىنەن كەتىپ قالعان جاسوسپىرىمدەردىڭ اتا-انالارىنا قاتىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 442-بابىنىڭ 2-بولىگىمەن اكىمشىلىك حاتتامالار تولتىرىلىپ، ەسكەرتۋ بەرىلگەن.

اتىراۋ قالاسىنىڭ ماڭىنداعى تالقايراڭ اۋىلىنان 5 اقپاندا 30 جاستاعى ناۋرىز ايتەكەشوۆ ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتتى. سودان بەرى ءبىر دەرەگى شىقپاي تۇر. ونى ىزدەستىرۋگە ارنايى كولىكتەر، تىكۇشاق، قىزمەتتىك يتتەرى بار كينولوگتەر توبى، ەرىكتىلەر تارتىلدى. الايدا وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى ءورت ءسوندىرۋ جانە اۆاريالىق-قۇتقارۋ جۇمىستارى قىزمەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سامات قۇماشەۆتىڭ ايتۋىنشا، ونى ىزدەۋ 15 اقپاندا توقتاتىلدى. ويتكەنى...

– جوعالعان جىگىتتى ىزدەۋدەن ناتيجە بولمادى. ون كۇندە جايىق وزەنىنىڭ ەكى جاعالاۋىنداعى ەلدى مەكەندەر، اتىراۋ قالاسىنىڭ اۋماعى، تۋريستىك بازالار مەن قىستاۋلار، ساياجايلار تەكسەرىلدى. سونداي-اق قاراۋسىز قالعان قۇرىلىس نىساندارىنا، قۇدىقتار مەن ترانشەيالارعا بارلاۋ جاسالدى، – دەيدى سامات قۇماشەۆ.

ونى دا «قايدا ءجۇرسىڭ، ق ۇلىنىم؟» دەپ ەڭىرەگەندە ەتەگى جاسقا تولعان اكەسى مەن اناسى كۇتىپ وتىر. ءبىر وتباسىندا ق ۇلىن-تايداي بىرگە وسكەن سەگىز باۋىرى ناۋرىزدىڭ امان-ەسەن ورالارىنا ءۇمىت ارتىپ، ەلەڭدەۋمەن ەسىككە قارايدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

75،7 ملن ادام ايتۆ جۇقتىردى

مەديتسينا • كەشە

2021 جىلعى ورازا كەستەسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار