بارلىق ەجەلگى وركەنيەتتىڭ تاريحىندا بولعانداي, باستاپقىدا ەگىستىك جەرلەرىنە وزەندەردىڭ تابيعي سۋ تاسۋىن پايدالانىلعان. ۋاقىت وتە كەلە سۋارۋ تەحنولوگيالارى ەداۋىر جەتىلدىرىلگەن. ايماقتىڭ وزەندەرى ۇلى دالانىڭ كوشپەلى حالىقتارى مەن ەگىنشىلىك وركەنيەتىنىڭ اراسىنداعى تابيعي شەكارا بولا وتىرىپ, ساياسي ءرول اتقارىپ وتىرعان. ال ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ولاردى بىرلەسىپ پايدالانۋ ماسەلەسىندە ارقاشان ورتاق شەشىمگە, كەلىسىمگە كەلگەن. سۋارمالى ەگىنشىلىكتىڭ ۇلعايۋىمەن قاتار سۋعا قاتىستى قارىم-قاتىناستارىن رەتتەۋ جۇيەسى دە جەتىلدىرىلىپ, ونىڭ ءوزىنىڭ داستۇرلەرى مەن ەرەجەلەرى پايدا بولدى.
بۇل ورايدا ولكەمىزدەگى مۇراپتار ينستيتۋتىنىڭ قالىپتاسۋى ەرەكشە ورىن الادى. مۇراپ دەگەن كاسىبي ۇعىم – ول ەگىن سۋارۋ ءىسىن باسقاراتىن ادام, ياعني توعان باسى نەمەسە سۋدى ەگىستىككە بولەتىن, ارىق, اتىز, توعاندى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن ماماندى اتايدى. بارشاعا ايان, بۇل – كوپ دەڭگەيلى كاسىبي جۇيە. ونى سول زامانداعى مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولعان جانە ول ءۇشىن جالاقى الىپ وتىرعان جوعارعى مۇراپتار باسقارعان. ولار ماگيسترالدىق كانالداردىڭ جۇمىسىنا جەتەكشىلىك ەتىپ, جوبالاۋ مەن باسقا ينجەنەرلىك جۇمىستارمەن اينالىسقان. جەرگىلىكتى مۇراپتارعا سۋارۋ مەرزىمدەرى مەن ونىڭ كەزەكتىلىگىن, كانالداردى تازارتۋ, يرريگاتسيالىق قۇرىلىستاردى جوندەۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى قوعامدىق جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋدى قوسا العاندا, حالىقپەن جۇمىس جۇرگىزۋ سەكىلدى شارالار جۇكتەلگەن ەدى.
كەڭەس وداعى كەزىندە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى سۋ رەسۋرستارىن نەعۇرلىم قارقىندى پايدالانۋ جولىنا ءتۇستى. سودان كەيىن گيدرورەسۋرستاردىڭ كوپجىلدىق جانە ماۋسىمدىق رەتتەۋىنە ارنالعان ەڭ ۇلكەن سۋ قويمالارى قۇرىلىپ, 100-گە جۋىق سۋ تورابى, ۇزاق قاشىقتىقتاعى ونداعان ماگيسترالدىق ارنا جانە سۋارۋ جەلىسىندەگى مىڭداعان گيدروقۇرىلىس سالىندى. بۇل جايت ايماقتىق ەكونوميكانىڭ سالالارىن ايتارلىقتاي وزگەرتتى, كەڭەس وداعىنىڭ دامۋ قارقىنىنا سۇبەلى ۇلەس قوستى. الايدا سۋارمالى ەگىنشىلىكتىڭ ەكستەنسيۆتى ءتۇرى بۇل جەردە ەكولوگيالىق اپاتقا اكەلدى. ءاتۇستى ىسكە اسىرىلعان سۋارۋ جوبالارى مەن ولاق شەشىمدەر ءامۋداريا جانە سىرداريا وزەندەرى باسسەيندەرىنىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋىنا سەبەپشى بولدى. سونىڭ كەسىرىنەن ءبىر كەزدەرى الەمدەگى ءتورتىنشى ۇلكەن كول بولىپ سانالعان ارال تەڭىزىنىڭ جاعدايى مۇشكىل حالگە جەتتى. ارالدىڭ تۇراقتى ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ مەن وڭىردەگى كليمات قالىپتاستىرۋشى رەتىندەگى ماڭىزى كۇرت تومەندەدى.
ەگەر تسيفرلارمەن ايتاتىن بولساق, ستاتيستيكا كورسەتكەندەي 1961 جىلدان باستاپ, ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋماعى 4,5 ملن گەكتاردان 7 ملن گەكتارعا دەيىن ۇلعايعان, ارال تەڭىزى باسسەينىندەگى سۋ الۋ جيىنتىعى جىلىنا 60-تان 116 تەكشە مەترگە دەيىن ءوستى. ارالعا سۋدىڭ جىلدىق اعىلىپ كەلۋى 55-تەن 10 تەكشە مەترگە دەيىن ازايدى.
ال وسى ۋاقىت ىشىندەگى تەڭىزدىڭ اۋماعى 69-دان 7-9 مىڭ شارشى مەترگە دەيىن ون ەسە ازايعان. وسى جەردەگى سۋدىڭ تۇزدىعى باستاپقى دەڭگەيدەن 15-20 ەسە اسىپ كەتكەن.
1980-جىلدارى سۋى از بولعان جىلداردىڭ ۇزاققا سوزىلعان مەزگىلىنە بايلانىستى ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جاعدايىنىڭ قيىنداپ كەتكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. 1987 جىلى سۋ رەسۋرستارىن رەسپۋبليكالار اراسىندا ءبولۋ, سۋ تارتۋ قۇرىلىستارى مەن سۋ توراپتارىن پايدالانۋ جونىندەگى وداقتىق باعىنىستاعى سىرداريا جانە ءامۋداريا باسسەيندىك باسقارمالارى قۇرىلدى. ەكونوميكا سالالارىنىڭ دامۋ قارقىنىن ناقتىلاۋ ماقساتىندا ءامۋداريا جانە سىرداريا وزەندەرى باسسەيندەرىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن كەشەندى پايدالانۋ جانە قورعاۋ سحەمالارى ازىرلەنگەن. وندا بۇگىنگى كۇنگە دە جارامدى بولىپ كەلگەن ورتالىق ازيادا سۋ پايدالانۋ ليميتتەرى ايقىندالدى. بۇل جۇمىسقا ورتاازيالىق عىلىمي جانە جوبالاۋ ينستيتۋتتارى تارتىلعاندىقتان, سۋ ماماندارى اراسىندا بىرلەسكەن جۇمىس جۇرگىزۋ مەن ىمىرالى شەشىمدەر قابىلداۋعا ىقپال جاساپ وتىرعان.
كەڭەس داۋىرىندەگى جوسپارلاۋ كەزىندە سۋارمالى ەگىنشىلىكتەن ارال تەڭىزىنىڭ بۇكىل ەكولوگيالىق جۇيەسىنە تونەتىن قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ ەسكەرىلگەنىن, ونىڭ تايازدانۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن سۋدى باسسەينارالىق قايتا ءبولۋ كوزدەلگەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. سول ۋاقىتتا بۇل ماسەلەنىڭ ءارتۇرلى باعىتتارى زەرتتەلگەن. مىسالى, ءسىبىر وزەندەرى اعىنىنىڭ ءبىر بولىگىن (10%-دان اسپايدى) وسى جاققا باعىتتاۋ جوسپارلانعان. جوبا اۋقىمدى عىلىمي نەگىزگە سۇيەنگەن, ال ونىڭ ازىرلەنۋىنە كوپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمى تارتىلدى.
كەڭەس وداعى بۇكىل سۋ رەسۋرستارىنىڭ 90%-ى سۋىق, باتپاقتى ءارى حالىق از مەكەندەگەن سولتۇستىك پەن شىعىستا ورنالاسقانى ەسكەرىلدى. سونىمەن قاتار ەلدىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى باتپاقتاردى جاپپاي قۇرعاتۋ ورمان حيمياسى مەن تسەلليۋلوزا-قاعاز ونەركاسىپتەرىنىڭ جاڭا بازاسىن قۇرا الاتىن ەدى. ءسىبىردىڭ وڭتۇستىگى, قازاقستاندا جانە ورتالىق ازيانىڭ قالعان بولىگىندە ءسىبىر وزەندەرى اعىنىنىڭ ءبىر بولىگىن بۇرۋ جوعارى ءونىم بەرەتىن ەگىنشىلىك پەن مال شارۋاشىلىعىن ودان ءارى قاراي دامىتۋ ماقساتىندا جوسپارلانعان ەدى.
ءسىبىر وزەندەرىنىڭ وراسان زور «بۇرىلۋى» بۇرىن, ەرتە زاماندا بولعان اۋقىمدى تابيعي قۇبىلىستاردىڭ قايتالانۋى رەتىندە بولار ەدى. قولدا بار مالىمەتتەر بويىنشا شامامەن 10 مىڭ جىل بۇرىن, مۇز داۋىرىندە ءسىبىر وزەندەرىنىڭ سۋلارى سولتۇستىكتە ءوز ارنالارىندا مۇز بوگەتى تۇرىندە كەدەرگىلەرگە تاپ بولىپ, وڭتۇستىككە قاراي بەت العان. وسىلايشا, ولار تۇران جازىعى ارقىلى ارال, اتىراۋ جانە ءتىپتى قارا تەڭىز باسسەيندەرىن سۋمەن مولىنان تولىقتىردى.
كەڭەس وداعى ىدىراعاندىقتان بۇل جوبا تەك قاعاز جۇزىندە قالدى. ءسويتىپ ءبىر كەزدەرى ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىڭ ىشكى سۋلارى ترانسشەكارالىق سيپاتقا يە بولدى.
قالاي بولعاندا دا, كەڭەستىك زاماندا سۋ-ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ناقتى ەكونوميكالىق مەحانيزمى جۇمىس ىستەگەن ەدى. ول گيدروەنەرگەتيكا مەن سۋارۋ مۇددەلەرى ءۇشىن سۋ اعىنىن رەتتەۋدىڭ ءارتۇرلى رەجىمدەرىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. گيدروەنەرگەتيكا جازدا سۋدىڭ جينالۋىنا جانە ونى قىستا (ەنەرگيا تاپشىلىعى كەزەڭىندە) پايدالانۋعا مۇددەلى. ال سۋارۋ سالاسى, كەرىسىنشە, قىس ايلارىندا سۋدىڭ جينالۋىمەن جانە جازدا ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە ونى كەڭىنەن قولدانۋمەن بايلانىستى بولادى. ءىس جۇزىندە مۇنىڭ ءبارى وڭىرلىك مودەلدە ىسكە اسىرىلعان. سوعان سايكەس قازاقستان مەن وزبەكستان قىستىگۇنى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قاجەتتى كولەمىن ءوندىرۋ ءۇشىن قىرعىزستاننىڭ جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنا ەنەرگيا تاسىمالداعىشتاردى جەتكىزىپ وتىرعان. توقتاعۇل سۋ قويماسى ءوندىرىستى قىسقارتىپ, سۋ جيناعان. وسىلايشا, كوپجىلدىق رەتتەۋ فۋنكتسياسىن اتقارىپ وتىرعان. جازدا بۇل سۋ قويماسى سۋارمالى جەرلەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتكەن. بۇل رەتتە قىرعىزستان ءۇشىن ارتىق وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن قازاقستان مەن وزبەكستان تۇتىنعان, سول ارقىلى قىستا جەتكىزىلەتىن ەنەرگيا رەسۋرستارى ءۇشىن ەسەپ جۇرگىزىلگەن.
الايدا 1990-جىلدارى ورتالىق ازيا ەلدەرى ءتۇرلى سەبەپتەرگە وراي وزدەرىنىڭ ەكونوميكالىق ساياساتتارىن قايتا قارادى, بۇل سايكەسىنشە ونىڭ وتەم تولەۋ تەتىگى قالىپتاسقان سۋ-ەنەرگەتيكا سەكتورىنا دا ەداۋىر اسەر ەتتى. ول كەزدە ايماقتاعى ەنەرگيانىڭ باعاسى الەمدىك نارىق دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ, سۋدىڭ جوعارعى جاعىندا ورنالاسقان مەملەكەتتەر قىسقى كەزەڭدە سۋ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدى ۇلعايتۋعا كوشتى. ناتيجەسىندە, سۋ قويمالارىنىڭ بۇرىنعى جۇمىس رەجىمى سۋلاندىرۋدان ەنەرگەتيكاعا ويىستى.
سونىمەن قاتار كەڭەس وداعى كەزەڭىندە سۋ رەسۋرستارىن ءبولۋ ەرەكشەلىگى 1990-جىلداردان باستاپ, ترانسشەكارالىق سيپاتقا يە بولدى جانە مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستار سالاسىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. مۇنىڭ ءبارى سالاداعى كەشەندى ماسەلەلەردى شەشۋ تاسىلدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن تۇرلەندىردى. ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى ترانسشەكارالىق سۋ رەجىمدەرىن رەتتەۋدەگى داۋلار مەن قاراما-قارسى ۇلتتىق ۇستانىمداردان باستاپ, بىرتىندەپ ىمىراعا كەلۋ جانە دايەكتى كەلىسسوز جۇرگىزۋ سەكىلدى قادامدارعا جۇگىندى.
1990-جىلداردان باستاپ, ءتۇرلى وڭىرلىك باستامالاردى ەنگىزۋ بارىسىندا ورتالىق ازيانىڭ سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىن بىرلەسىپ باسقارۋ سالاسىندا بىرقاتار ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى (حاقق), سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ مەملەكەتارالىق ۇيلەستىرۋشى كوميسسياسى (سشمۇك), ورنىقتى دامۋ جونىندەگى مەملەكەتارالىق كوميسسيا (ودمك) قۇرىلىپ, سونداي-اق ارال تەڭىزىنىڭ باسسەينى بويىنشا ءتيىستى باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلۋدا.
وسىنىڭ ءبارى ارال باسسەينى اياسىنداعى ەلدەردىڭ اراسىنداعى ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورىنا اينالعان. حالىقارالىق قوعامداستىق قوماقتى قارجىلىق جانە تەحنيكالىق كومەك كورسەتتى. اتقارىلعان جۇمىس از ەمەس. سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ بىرىڭعاي ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەسى قۇلاعاننان كەيىن حاقق پەن سشمۇك اۋىر سالداردىڭ الدىن الۋدا تابىستى ءرول اتقاردى. سونىمەن بىرگە جاسالىنعان جۇمىستىڭ ۇلكەن كولەمىنە قاراماستان, بۇگىندە وسى وڭىرلىك ۇيىمداردىڭ قىزمەتى بارلىق ورتاازيالىق ەلدەردىڭ قازىرگى مۇددەلەرىنە سايكەس بەيىمدەۋدى تالاپ ەتەدى.
ءبىزدىڭ وڭىردەگى سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارىنىڭ جۇمىس رەجىمىن رەتتەۋ جونىندەگى ستراتەگيا تەك ۇلتتىق شەڭبەردە عانا قاراستىرىلماۋى كەرەك. سونىمەن قاتار ورتاق مۇددەلەردى ەسكەرۋ قاجەت. بۇل قاعيدات ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ بارلىق كەلىسسوزى مەن بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ ساياسي ارقاۋى بولۋعا ءتيىستى. وسىنى نەگىزگە الا وتىرىپ, ءوڭىر مەملەكەتتەرى سۋ قويمالارىنىڭ جانىندا كەز كەلگەن سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارى مەن ينفراقۇرىلىمىن سالۋ جوسپارلارى كورشىلەس ەلدەرمەن تالقىلانىپ, كەلىسۋگە مىندەتتى ەكەنىن تۇسىنگەن ماڭىزدى. كەلەشەكتە بارلىق سالدارىن ەسەپكە الماي, بارىنشا ويلانباي سالىنعان سۋ ەلەكتر ستانسالار تومەن اعىندا ورنالاسقان سۋارمالى جەرلەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن.
سۋ نىساندارىنىڭ ەكولوگيالىق جاي-كۇيى مەن ورنىقتىلىعىنىڭ ماسەلەلەرى دە ۇنەمى نازاردا بولۋعا ءتيىس. اتاپ ايتقاندا, جاقىندا عانا پايدا بولعان ارناساي كولدەرىنىڭ جۇيەسى جانە قۇرىلۋى جوسپارلانىپ جاتقان التىن اسىر كولى (تۇرىكمەنستان) تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. ولار ارال تەڭىزى سۋ ۇلەسىنەن تولىقتىرىلادى. سونىمەن قاتار ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ارال تەڭىزىنىڭ ازايتىلعان, بىراق تۇراقتى اكۆاتورياسىن ساقتاۋ تۋرالى ۋاعدالاستى. بۇل ۇلكەن جانە سولتۇستىك ارال تەڭىزدەرى اكۆاتورياسىنىڭ مولشەرى تۋرالى ماسەلەنى شەشۋ كەزىندە ەسكەرىلۋدە. ءدال وسىنداي ءتاسىلدى التىن اسىر كولىنە جانە ارناساي كولدەرىنىڭ بۇكىل جۇيەسىنە قاتىستى دا قولدانعان ءجون.
ترانسشەكارالىق وزەندەردى ءبولىسىپ پايدالانۋ جانە قورعاۋ تۋرالى ايتاتىن بولساق, كەز كەلگەن باسەكەلەستىك, داۋلار مەن قايشىلىقتاردان اۋلاق بولۋ كەرەك. بۇل تۇرعىداعى تالاس بۇكىل ايماقتىڭ جانە جەكە العاندا ونىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىنىڭ تۇراقتى دامۋ مۇمكىندىكتەرىن ايتارلىقتاي شەكتەيدى. وسىلايشا, ساراپشىلار سۋ سالاسىنداعى ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ بولماۋىنىڭ سالدارىنان قولدان جىبەرىپ العان پايدانى جىلىنا 4,5 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە ەسەپتەيدى. تۇراقتى ەكونوميكا ءتيىمدى ىمىراعا كەلۋگە وي-تۇرتكى بولۋى كەرەك. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ورتالىق ازياداعى سۋ مەن ەنەرگيا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە بار.
سونىمەن قاتار ايماقتاعى سۋدى بىرلەسىپ پايدالانۋ ماسەلەسىن تالقىلاي وتىرىپ, اۋعانستان ەلى تۋرالى دا ۇمىتۋعا بولمايدى. بۇگىندە اۋعان جەرىنىڭ اۋماعىندا ءامۋداريا وزەنى مەن ونىڭ تارماقتارىندا 12-دەن 16 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن سۋ كولەمى قالىپتاسىپ جاتادى. ونىڭ ىشىنەن قازىرگى ۋاقىتتا اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسى 3 ملرد تەكشە مەتردى پايدالانادى. الايدا ەلدەگى كۇردەلى اسكەري-ساياسي جاعدايعا قاراماستان, اۋعانستاندا سۋ رەسۋرستارىن جىلىنا 7 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن تۇتىنۋدى ارتتىرۋ قاجەتتىلىگى بار.
بۇدان باسقا بولاشاقتا سۋ اينالاسىنداعى جاعداي تۇبەگەيلى وزگەرەدى جانە وسى وزگەرىستەردىڭ تۇرتكىسى دەموگرافيالىق ءوسىم بولادى. بۇۇ باعالاۋى بويىنشا 2050 جىلعا قاراي ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ حالقى 93 ملن ادامنان اسۋى مۇمكىن. ولاردىڭ ىشىندە تەك ارالدىڭ وڭىرىندە 20 ملن-عا جۋىق بولادى. مۇنداي سان قوسىمشا سۋ كولەمىن تالاپ ەتەدى. جاسالعان بولجامدار بويىنشا 2100 جىلعا قاراي ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ورتاشا جىلدىق تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋىنەن جەرگىلىكتى جاعداي كۇردەلەنە ءتۇسۋى مۇمكىن. بۇل ءوز كەزەگىندە وزەن اعىنىنىڭ قىسقارۋىنا دا اكەلىپ سوعادى.
وڭىردە حالىق سانىنىڭ بولاشاقتا ءوسۋى جانە ورتالىق ازيانىڭ الداعى كەلە جاتقان سۋ پايدالانۋدىڭ ارتاتىنى جاعدايىندا سۋ رەسۋرستارىن ءبولۋدىڭ ناقتى, ءوزارا كەلىسىلگەن جانە ءتيىمدى جۇيەسىن قازىردىڭ وزىندە قۇرىپ, بەكىتكەن ابزال. وڭىردەگى سۋ رەسۋرستارى وزىنە ۇتىمدى ءارى ۇقىپتى قاراۋدى تالاپ ەتەدى. سۋ ءۇشىن باسەكەلەستىك, ونى ساۋدا-ساتتىقا اينالدىرۋ جانە سۋ رەسۋرستارى توڭىرەگىندەگى ءارتۇرلى ساياسي سيپاتتاعى جوبالاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ۋشىعۋى مەن گەوساياسي شيەلەنىسكە اپاراتىنى ءسوزسىز. مۇنداي ستسەناري ەشكىمگە قاجەت ەمەس.
2018 جىلعى تامىزدا حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ سامميتىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايتقان يدەيالارى مەن ۇسىنىستارى وڭىردەگى كورشىلەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارداعى مۇنداي بەتالىستاردىڭ الدىن الۋ جاعىنان كومەك بەرە الادى. اتاپ ايتقاندا, بۇل ورايدا حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق بازاسىن دامىتۋ, ارال تەڭىزى باسسەينىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ, ءبولۋ جانە ەسەپكە الۋ جۇيەسىن, ونىڭ ىشىندە ولاردىڭ ساپاسىن اۆتوماتتاندىرۋ تۋرالى ۇسىنىستاردى اتاۋعا بولادى.
قازىرگى ۋاقىتتا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىنداعى جاقسى قارىم-قاتىناستار ءبىزدىڭ وڭىردە سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ باسقارۋ سالاسىندا ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق تەتىكتەرىن قۇرۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋدىرا الادى. سۋ ماسەلەسىنىڭ وڭتايلى شەشىلۋى ورتالىق ازيانىڭ ەلدەرى ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار دەگەن تۇسىنىكتىڭ كورشىلەرىمىزدە قالىپتاسىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. جاقىن بولاشاقتا سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدىڭ ۇتىمدىلىعى جانە ترانسشەكارالىق يرريگاتسيالىق جۇيەنىڭ جۇمىس ىستەۋ تيىمدىلىگى بۇكىل ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق وركەندەۋ مۇمكىندىكتەرىن ايقىندايدى.
قازاقستان ءبىزدىڭ وڭىردەگى سۋ-ەنەرگەتيكالىق ماسەلەلەردى شەشۋدى تۇراقتى قولداپ كەلە جاتىر. ماسەلەن, بۇۇ-نىڭ 75-ءشى باس اسسامبلەياسىنىڭ جالپى ساياسي پىكىرتالاسى بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءبىزدىڭ وڭىردە وڭىرلىك سۋ-ەنەرگەتيكالىق كونسورتسيۋم قۇرۋدى ۇسىندى. وڭىرلىك كونسورتسيۋمدى قۇرۋ ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ كەزىندە يرريگاتسيا مەن گيدروەنەرگەتيكا اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار ونىڭ قىزمەتى وزەندەردىڭ جوعارعى اعىسىنداعى ەنەرگيانىڭ ماۋسىمدىق جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى ەنەرگەتيكالىق داعدارىستاردىڭ سالدارىن بولدىرمايدى نەمەسە جەڭىلدەتەر ەدى.
ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, بۇل تەتىك ايماقتىڭ ءاربىر جەكە ەلدىڭ سۋ نەمەسە ەنەرگەتيكامەن ءوزىن ءوزى قامتاماسىز ەتۋ ساياساتىنا قاراعاندا پراگماتيكا جاعىنان اناعۇرلىم ۇتىمدى كورىنەدى. ورتالىق ازياداعى سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى باسقارۋدىڭ جاڭا وڭىرلىك ساياساتىن ىنتىماق پەن بىرلەسكەن ورنىقتى دامۋ قاعيداتتارى نەگىزىندە قۇرعان ابزال.
وسىنداي اقىلعا سالىنعان كوزقاراس بۇكىل ورتالىق ازيانىڭ يگىلىگى ءۇشىن ءوڭىردىڭ ءاربىر مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىن كەشەندى تۇردە ەسەپكە الۋعا ىقپال ەتەدى. سونداي-اق ارال تەڭىزى باسسەينىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن, ونىڭ ىشىندە ولاردىڭ ساپاسىن باسقارۋ, ءبولۋ, ەسەپكە الۋ جانە مونيتورينگ جۇرگىزۋ جۇيەسىن اۆتوماتتاندىرۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. بۇل مەملەكەتتەردىڭ سۋدى پايدالانۋدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتىپ, كورشىلەر اراسىنداعى ءوزارا سەنىمدى نىعايتادى دەپ كۇتىلۋدە.
ءبىزدىڭ وڭىردەگى احۋال باسقادان ەرەكشە ەمەس. الەمنىڭ 145-كە جۋىق ەلى كورشىلەرىمەن بىرگە ترانسشەكارالىق سۋ باسسەيندەرىن پايدالانادى, ال 21 مەملەكەتتىڭ جەر-اۋماعى تولىعىمەن حالىقارالىق باسسەيندەرگە كىرەدى. الەمدىك پراكتيكادا ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق مۇددەلەردىڭ كۇردەلى كەشەندەرىن ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كوپتەگەن ىمىرالى شەشىم مەن مودەل بار. ەڭ باستىسى كورشىلەرمەن جاقسى قاتىناس پەن بىرلەسكەن جۇمىسقا ىنتانىڭ بولۋى كەرەك.
قورىتىندىلاي كەلە, ءبىزدىڭ ايماقتىڭ حالىقتارى كوپتەگەن عاسىر بويى سۋدى ءوزارا كەلىسۋ ارقىلى پايدالانۋدىڭ تۇسىنىكتى جۇيەسىنە يە بولعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ولاردىڭ ۇرپاعى – بىزگە بۇگىن سەنىمدى قارىم-قاتىناستاردى جاڭادان ورناتىپ, ورتالىق ازياداعى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ تەتىكتەرىن قايتا قۇرۋ ماڭىزدى بولىپ تۇر. بارلىق ورتالىق ازيا ەلدەرى ەكونوميكالارىنىڭ ورنىقتى گۇلدەنۋى مەن وسۋىنە جانە ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ سۋ-ەنەرگەتيكالىق تەپە-تەڭدىگىن قالىپتاستىرۋدا كەلىسكەن ءىس-قيمىلدار مەن ءبىر-بىرىمىزگە قولداۋ كورسەتۋگە بايلانىستى بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا كورشىلەرمەن تاتۋ بولىپ, الدىمىزدا دامۋدىڭ جاڭا بەتىن اشۋعا ورايلى تاريحي مۇمكىندىك تۋىنداپ تۇر.
ايىمدوس بوزجىگىتوۆ,
«سىرتقى ساياسي زەرتتەۋلەر
ينستيتۋتى» اق باسقارما توراعاسى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
