«اسىل ت ۇلىك» رەسپۋبليكالىق مال اسىلداندىرۋ ورتالىعى – ءتورت ت ۇلىك مالدان ۇرىق الۋ جانە ونى مۇزداتۋدىڭ (كريوكونسەرۆاتسيالاۋ) زاماناۋي تەحنولوگياسىن يگەرگەن ورتالىق ازياداعى العاشقى كاسىپورىن. مەكەمە رەسپۋبليكاداعى قارا مال تۇقىمىن ساقتاۋ, ءبىر جىنىستى ۇرىقپەن ۇرىقتاندىرۋ جانە ەمبريونداردى ترانسپلانتاتسيالاۋ سياقتى زاماناۋي بيوتەحنولوگيالىق ادىستەردى وندىرىستە كەڭىنەن قولدانىپ كەلەدى.
جيىرما جىلدىق مەجە اياسىندا اتقارىلعان جۇمىسقا كوز جۇگىرتسەك, ورتالىق قۇرىلعالى بەرى قارا مال تۇقىمدارىنىڭ اتالىق بۇقالارىنان 12 ملن-نان استام ۇرىق سىناماسى ءوندىرىلىپتى. 2001-2020 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدەگى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن تاۋار وندىرۋشىلەر ورتالىقتىڭ ۇرىق ساقتاۋ قويماسىنان 6 ملن-نان استام ۇرىق سىناماسىن الىپ, رەسپۋبليكاداعى مال باسىن وسىرۋگە پايدالانعان.
قازاقستان ءۇشىن مال شارۋاشىلىعى – ارينە ءداستۇرلى سالا. XX عاسىردىڭ باسىندا قازاق جەرىندە ميلليونداعان مال ءوسىرىلىپ, ەت ونىمدەرىن ەكسپورتقا تۇراقتى شىعارۋ قالىپتاسقان ەدى.
سوڭعى جىلدارى مال شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋ ەسەلەپ ارتسا دا, بۇل سالادا تۇبەگەيلى وزگەرىس بايقالمادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كوبەيۋى ادەتتە مال باسىنىڭ وسۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى انىق. بۇل شارۋاشىلىق تاراپىنان دا, مەملەكەتتىك قولداۋ جاعىنان دا كوبىرەك قاراجات قاراستىرۋدى قاجەت ەتەدى. وسى رەتتە مال باسىنىڭ ماردىمسىز بولۋىنىڭ باستى ەكى سەبەبىن اتاپ كورسەتۋگە بولادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – مال اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ دارمەنسىزدىگى بولسا, ەكىنشىسى, مالعا ازىق دايىندايتىن بازانىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. وسىعان بايلانىستى مال ءوسىرۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرى ىزدەستىرىلىپ, بىرقاتار جۇمىس قولعا الىندى. سونىڭ بىرەگەيى − 2010 جىلى قارا مال تۇقىمدارىن اسىلداندىراتىن «كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيا» جوباسى باستالدى. ورتالىق بار مۇمكىندىگىن اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتادى. سۋبسيديا الۋشى شارۋالارعا مال اسىلداندىرۋ ءۇردىسىن عىلىمي تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ, بۇقالاردى تابىندارعا جوسپارلى تۇردە قوسۋ سىندى تالاپتار قويىلدى. جوبا اياسىندا سيىر مالىن قولدان ۇرىقتاندىرۋ قىزمەتىنىڭ اياسى كەڭەيدى, اسىل تۇقىمدى اتالىق بۇقالاردىڭ قولدا بار ۇرىعىن پايدالانۋ ماسەلەسى ءبىر جۇيەگە ءتۇستى, تۇقىمدى بۇقاشىقتاردىڭ ۇرىعىن ىرىكتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. وسىلايشا, جىلدار بويى قوردالانعان ىستەردىڭ ءتۇيىنى بىرتىندەپ شەشىلىپ جاتتى.
«مال شارۋاشىلىعى جانە ۆەتەريناريا عىلىمي-يننوۆاتسيالىق ورتالىعىنىڭ» باستاماسىمەن اسىل تۇقىمدى مالداردى جەدەل كوبەيتۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرى تاجىريبەگە ەندى. بۇل تاسىلدەر قولدان ۇرىقتاندىرۋ ءىسىن جانداندىرىپ, قاشارلاردى ءبىر جىنىستى ۇرىقپەن ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى مالدى ءوز تولىنەن كوبەيتۋ ىسىنە سۇبەلى ۇلەس قوستى. وزىق شارۋاشىلىقتاردا جوعارى ءونىمدى سيىرلاردى اسىل تۇقىمدى اتالىق بۇقالار ۇرىعىمەن شاعىلىستىرۋ ارقىلى ەمبريوندار قورىن جاساقتاۋ قولعا الىندى. وندىرىستىك ماسشتابتا ەمبريونداردى ترانسپلانتاتسيالاۋ ءۇشىن ستاتسيونارلىق (in-vitro) زەرتحانا ىسكە قوسىلدى, مۇندا كلاسسيكالىق تەحنولوگيامەن قاتار, سيىردىڭ انالىق جۇمىرتقاسىن تۇتىكشەدە ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى ەمبريوندار الۋ تەحنولوگياسى يگەرىلدى. وسىنداي كەشەندى شارالار مال باسىن كوبەيتۋ ىسىنە ۇلكەن سەرپىن بەردى.
الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن قولدان ۇرىقتاندىرۋدىڭ ماڭىزى ۇلكەن. بىراق قازاقستاندا ءىرى قارا مال عانا قولدان ۇرىقتاندىرىلادى. ونىڭ وزىندە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا ساۋىن مال تولىق قامتىلماعان. وكىنىشكە قاراي, شارۋالاردىڭ قولدان ۇرىقتاندىرۋعا دەگەن سەلقوستىعىنان مالدىڭ ونىمدىلىك قاسيەتتەرىن جاقسارتۋ مۇمكىندىگىنەن ايرىلىپ وتىرمىز. وسى ورايدا «اسىل ت ۇلىك» مەكەمەسىنىڭ ساقتاۋ قويماسىندا ساپاسى جاعىنان سىناقتان وتكەن جانە قۇناجىندارى ءسۇتتى بولىپ كەلەتىن اسىل تۇقىمدى بۇقالاردىڭ ۇرىقتارى ساقتاۋلى تۇر.
قازىرگى تاڭدا «اسىل ت ۇلىك» ۇرىق ساقتاۋ قويماسىندا قارا مال تۇقىمىنان الىنعان 6 ملن-نان استام ۇرىق سىناماسى بار. ولار سۇيىق ازوت قۇيىلعان ىدىستاردا ساقتالاتىندىقتان ۇزاق مەرزىمگە جارامدى. قويمادا وتاندىق مال تۇقىمدارىمەن قاتار, شەتەلدىك بۇقالاردىڭ دا ۇرىقتارى ساقتاۋلى. ورتالىق قۇرىلعان 2001 جىلدان بەرى رەسپۋبليكانىڭ الدىڭعى قاتارلى شارۋاشىلىقتارىنان 200-دەن استام بۇقاشىق جانە رەسەي, ۋكراينا, گەرمانيا, كانادا مەن اقش-تان 150-دەن استام اسىل تۇقىمدى اتالىق بۇقاسى اكەلىندى.
مال تۇقىمىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان وسىنداي سەلەكتسيالىق جۇمىستار لەگى استە تولاستاعان ەمەس. بۇگىنگە دەيىن ءوسىمتال بۇقاشىقتاردى باعالاۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر. «اسىل ت ۇلىك» تاڭداپ الىپ, سىناققا قويعان بۇقالاردىڭ 70%-دان استامى تۇقىمدى اسىلداندىرۋ ساناتىنا يە. بۇل كورسەتكىشتىڭ ءوزى اسىل تۇقىمدى اتالىق بۇقاشىقتاردى الدىن الا تاڭداۋ, ىرىكتەۋ جۇمىستارىنىڭ ساپالى جۇرگىزىلگەنىن بايقاتادى.
«اسىل ت ۇلىك» قويماسىنان شىققان ساپالى ۇرىقتار 2 ملن-نان استام سيىردان اسىل تۇقىمدى ۇرپاق الۋعا جول اشتى. قالعان 6 ملن-نان استام ۇرىق مۇزداتىلعان قالپىندا قويمادا ساقتاۋلى. ورتا ەسەپپەن العاندا, «اسىل ت ۇلىكتە» الىنعان ۇرىقتان وربىگەن اسىل تۇقىمدى مالداردىڭ ۇلەسى رەسپۋبليكاداعى تۇقىمدى مالداردىڭ 30%-دان استامىن قۇرايدى, ياعني ءار ءۇشىنشى قۇناجىن − «اسىل ت ۇلىك» ورتالىعىنىڭ ءونىمى.
ورتالىق وندىرگەن تۇقىمدىق ماتەريالداردىڭ ساپاسى كۇمان تۋدىرمايدى, ويتكەنى ۇرىقتى الۋ مەن كريوكونسەرۆاتسيالاۋ ءۇردىسى زاماناۋي تەحنولوگيا نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلعان. تەحنولوگيالىق ءۇردىس كەزەڭدەرى ادام فاكتورىنىڭ ىقپالىن ازايتىپ, اۆتوماتتاندىرۋ جۇيەسىمەن قامتىلعان. ورتالىق وندىرگەن ءاربىر ۇرىق سىناماسىنىڭ (دوزا) تۇتىكشەسىندە ۇرىقتىڭ قاي بۇقادان جانە قاي ۋاقىتتا الىنعانى تۋرالى اقپارات بەرىلگەن. ارنايى كىتاپشادا اسىل تۇقىمدى بۇقانىڭ وندىرىستىك كورسەتكىشتەرىمەن قاتار, ونىڭ ءتورتىنشى ۇرپاعىنا دەيىنگى اتا-تەگى تۋرالى مالىمەتتەر جازىلعان. ۇرىقتى الۋ جانە كريوكونسەرۆاتسيالاۋ ءۇردىسى باقىلاۋدىڭ ءۇش كەزەڭىنەن وتەدى. قاتال سىناقتان وتكەن سىنامالار عانا ۇزاق مەرزىمدى ساقتاۋعا جىبەرىلەدى.
ورتالىق ماماندارى مالدىڭ اسىل تۇقىمدى قۇندىلىعىن يندەكستەۋ نەگىزىندە مالدى باعالاۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە دەن قويىپ كەلەدى. ويتكەنى قولدانىستاعى ەسكى كلاسسيكالىق باعالاۋ جۇيەسى مالدىڭ جەكە ەرەكشەلىكتەرىنە تەرەڭ بويلامادى. ال LPi (كانادا), TPi (اقش) جانە RZG (گەرمانيا) يندەكستەرى مالدىڭ اسىل تۇقىمدى قاسيەتتەرى تۋرالى بارلىق اقپاراتتى قامتيدى. مىسالى, ءسۇتتىڭ ونىمدىلىگى مەن ساپاسى, شارۋاشىلىقتا پايدالانۋ ۇزاقتىعى, ءتول بەرۋ قابىلەتى جانە مالدىڭ سىرتقى تۇرقى كەم دەگەندە 18 بەلگى بويىنشا باعالانۋى كەرەك. وسى بەلگىلەر جيناقتالىپ, يندەكستىك جۇيەگە بىرىكتىرىلگەن كەشەندى ساراپتاما جۇيەسىن قۇرايدى. ءسويتىپ, مالدىڭ تۇقىمدىق قۇندىلىعىن تولىققاندى سيپاتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قورىتا ايتقاندا, كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيا ۇستانىمدارىن ەنگىزۋ ناتيجەلەرى قازاقستاندا ءسۇتتى جانە ەتتى سيىر شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا وڭ وزگەرىستەر اكەلدى. «اسىل ت ۇلىك» مەكەمەسى وسى يگى ىسكە ۇيىتقى بولدى. سەلەكتسيالىق ساياساتتا «اسىل ت ۇلىك» ماماندارى جانە كوپتەگەن سەلەكتسيونەر وتاندىق مال تۇقىمىن ءوز تولىنەن كوبەيتۋگە باسىمدىق بەرۋدى ۇدايى نازاردا ۇستاپ كەلەدى. ارينە, مالدىڭ تۇقىمىن جاقسارتۋ ءۇشىن الەمدىك وزىق مال تۇقىمىنىڭ تەكتىك الەۋەتىن پايدالانۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. وسىنداي ماقساتتى جۇمىستار ۇدايى جۇرگىزىلىپ, ارنايى ازىقتاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلسە, وتاندىق تۇقىمداردىڭ الەۋەتى دە جاقسى كورسەتكىشتەرگە جەتەتىنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەدى. بۇل − ءتيىمدى, سەنىمدى جانە شىعىنى از ءادىس.
الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, كەيبىر مال تۇقىمى شارۋاشىلىقتار تاراپىنان ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ, ءوسىرىلىپ جاتسا, كەيبىرى ماڭىزىن جوعالتىپ, جويىلىپ جاتىر. سوڭعى ءجۇز جىلدا الەمنىڭ ءتۇرلى ايماقتارىندا 450-دەن استام ابوريگەندىك مال تۇقىمى جويىلىپ كەتتى. وسىعان قاراپ, وتاندىق عالىمدار مەن ماماندار شىعارعان, الەمگە تانىمال بولعان مال تۇقىمدارى كۇيزەلىسكە ۇشىراماسا دەيسىڭ. مىسالى, قازاقتىڭ اقباس سيىرى جانە بيازى ءجۇندى قازاق قويى − كەزىندەگى وداق كولەمىندە ايگىلى بولعان اسىل مال تۇقىمدارى. وسى تەكتەس اسىل تۇقىمداردى ساقتاپ قالۋعا دا, جەتىلدىرۋگە دە «اسىل ت ۇلىك» ۇرىق قويماسىنداعى تەكتىك قور كەپىلدىك بولا الادى.
رەسپۋبليكالىق مال اسىلداندىرۋ ورتالىعىنىڭ باستى مىندەتى − جەرىمىزگە بەيىمدەلگەن, ەلىمىزدىڭ شارۋاشىلىقتارى ءوسىرىپ جاتقان مال تۇقىمدارىن ءوز تولىنەن كوبەيتۋ شارالارىنا بارىنشا قىزمەت ەتۋ, اسىرەسە مالدى تولىنەن جەدەل كوبەيتۋ ۇردىسىنە سەرپىن بەرىپ, سەلەكتسيالىق جۇمىستاردىڭ جۇيەلى, ءارى پارمەندى اتقارىلۋىنا اتسالىسۋ.
ايبىن تورەحانوۆ,
پروفەسسور
