تاريح • 17 اقپان، 2021

جيھانكەز جىلناماسى

84 رەت كورسەتىلدى

جيھانكەز جازۋشى ادولف يانۋشكەۆيچتىڭ «كۇندەلىكتەر مەن حاتتار» اتتى كىتابىنىڭ تاريحى ايرىقشا. 1966 جىلى ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ، الماتىداعى «قازاقستان» باسپاسىنان جارىق كورگەن كىتاپتا حالىق جىرلارىندا جاقسى اتى شىققان باراق سۇلتان سىندى باتىرلار مەن ورىنباي سياقتى جىرشى-اقىن بەينەلەرى، جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى نانىمدى سۋرەتتەلگەنى سونشالىق، وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىنعى قازاق دالاسىنىڭ كەڭ پانوراماسى كينوفيلمدەي كوز الدىڭنان تىزبەكتەلە ءوتىپ جاتادى.

يانۋشكەۆيچتىڭ كىتابىندا تۋ­عان-تۋىستارى مەن دوستارىنا جاز­عان حاتتارى مەن كۇندەلىگى الما-كەزەك الماسىپ وتىرادى. شى­نا­يى كوڭىلدەن تۋعان جولساپار ەستە­لىك­­­تەرى وقىرمانىن سول كۇنگە، سول سات­كە ەرتىپ اپارىپ، تاۋ-تاس، ورمان-تو­عايدىڭ سىز تارتقان دىم­قىل اۋاسىمەن تىنىستاتقانداي. وم­بىدان باستالعان مارشرۋت سەمەي­دى باسىپ ءوتىپ، اياگوزگە بەتتە­گەن ساپاردىڭ جاي-جاپسارىن ناق­تى بايانداي وتى­­رىپ، كوڭىلى اۋعان جايتتاردى ەگ­­جەي-تەگجەي سۋرەت­تەۋگە تىرىسادى. جيھانكەز اياگوزگە ايالداعان ون­شاقتى كۇندە دالا توسىندە ەمىن-ەر­كىن كوشىپ-قونعان قازاق تۇر­مىسىنا قاتىستى ويعا تۇيگەنىن، تۇنە­گەن، تۇستەنگەن جەرلەرىن مايىن تامىزا اڭگىمەلەي وتىرىپ، مول دەرەككە قانىقتىرادى.

ء«بىز ءالى دە اياگوزدەمىز. اياگوز قا­زىر گۇل-گۇل جايناپ قۇلپىرىپ، كو­­­­ڭىل اۋلاۋعا جاراپ قالدى. ەڭ اتاق­تى رۋ­لاردىڭ بىرنەشە سۇل­تان­دا­رى (سو­لاردىڭ ىشىندە ابىلاي حان­نىڭ دا جۇ­راعاتى بار) تەرەكتەن جا­سالعان ءبىزدىڭ ۇيشىگىمىزدىڭ قا­سىنا وزدەرىنىڭ اقشاڭقان كيىز ۇي­لە­رىن جانە ءتۇرلى-ءتۇستى جولاق­تا­­رى بار شاتىرلا­رىن تىكتى. الا شا­پان مەن بەشپەنت كيىپ، ولار بىز­گە سىپايىگەرشىلىكپەن كى­رىپ شى­­عادى; بيازىلىق كورسەتۋگە تى­رى­­ساتىن قازاق اقسۇيەكتەرىنىڭ ادە­­تىن ساقتاپ، ساراڭ سويلەيدى»، دەپ جا­زادى 5 ماۋسىم كۇنگى اناسى­نا جول­­­داعان حاتىندا. ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي جايىندا تارتىمدى سۋرەت­تەي وتىرىپ، تابيعاتتىڭ وعان كەسەك اقىل، عاجايىپ ەس، جۇي­رىك ءتىل بەرگەن اۋليە داڭقىنا بو­لەنگەن جان دەپ سۋرەتتەيدى. بۇ­دان باس­قا قازاقتاردىڭ سالت-ءداس­تۇ­رى مەن عۇرىپتارىنىڭ توپتار ارا­­سىن­­داعى قارىم-قاتىناستى جان­­­دان­­­دىرۋداعى ماڭىزى، قۇرمەت كور­­­سەتۋ، قوناقجايلىق، اعا سۇلتان ساي­­­لاۋ ءراسىمى، جىرتىس الۋ، دا­لا بارد­­تارىنىڭ ورىنداۋشىلىق شە­بەر­­لىگى جا­­­يىندا شەشىلە اڭگىمە­لەي­دى. ا.يانۋش­كەۆيچ گ.زەلينسكي­گە 12 ماۋ­­­سىمداعى حاتىندا ورىنباي مەن جا­ناق اقىننىڭ ايتىسى جايىندا:

«…ورىنباي دومبىراسىن قا­عىپ-قاعىپ جىبەرىپ، دۇنيەنىڭ باسى­نان اداماتا مەن حاۋانادان ءتۇ­سىپ، مىنا وتىرعان سۇلتاندارعا تاع­زىم ەتكەندەي، اتى شىققان ارعى اتالاردىڭ ارقايسىسىن ءبىر-ءبىر كوتەرىپ تاستادى; سودان نۇح كە­مە­سىنە ءمىنىپ توپان سۋدان ءوتتى دە، ارا­راتتىڭ بيىگىنەن بۇكىل ءىنجىل تاريحىن شولىپ ءوتتى. جولشىباي بارلىق وقيعانى، ءتىپتى ۆاۆيلون ناۆۋحودونوسسورىن دا، ەگيپەتتىڭ پەرعاۋىندارىن دا قالدىرماي ءسۇزىپ شىقتى. ساعات بويى تولاسسىز جىرلاپ، نياگار سارقىراماسىنداي ارىنداپ كەلىپ، اقىرى ول امان-ساۋ مۇحاممەدتىڭ وزىنە دە جەتتى-اۋ. سوڭ­­عى ون عاسىردى قۇشاعىنا الىپ داۋىل­داتقان بۇل جىر يسلاميزم قاھار­ماندارىنىڭ باسىنا قۇيى­لىپ، بۇكىل قازاق دالاسىنا تولىقسي جايىلار ما ەدى، قايتەر ەدى… جوق! مەككەدەن جاڭا شىعا بەرگەن كەزدە ءبىزدىڭ جەزتاڭداي ءانشىمىزدىڭ دوم­بىراسىنىڭ شەگى ءۇزىلدى». قا­زاق ءتىلىن ءوزى دە ءتاۋىر بىلگەن ول ءتىل­ماشتاردىڭ ءتارجىماسىنا سۇيەنە وتىرىپ، اتالعان ايتىستى جازىپ العان. حالىق اراسىنداعى اڭىزدار مەن جىرلارعا، تولعاۋلارعا دەن قويا وتىرىپ، جەكەلەگەن ۇلگىلەرىن كۇندەلىگىنە ءتۇسىرىپ وتىرعان. شە­شەن­دىك ونەردىڭ تەك جاقسى مەن جاي­ساڭنىڭ عانا ەنشىسى ەمەس، حالىق بولمىسىنا ءتان قاسيەت ەكەندىگىن اڭ­عارعان پولياك ساياحاتشىسى «...مەن تەرەڭ ويعا قالدىم. وسىنىڭ ءبارىن الەم جابايى سانايتىن حالىقتىڭ ورتاسىندا ءوز قۇلاعىممەن تىڭدا­دىم عوي! بۇدان بىرنەشە كۇن بۇ­رىن جاۋلاسقان ەكى پارتيانىڭ ارا­­سىنداعى قاقتىعىستىڭ كۋاسى بول­عان ەدىم. سوندا دەموسفەن، تسي­تسە­روننان اسقان شەشەندەرگە تاڭ­عالىپ قول سوققانمىن. ال بۇ­گىن وقي دا، جازا دا بىلمەيتىن اقىن­دار ءوز ونەرلەرىن جايىپ سالدى. سوندا بۇلار جابايى بولعانى ما؟ جو-جوق! يمانداي سىرىم! ءتا­ڭىرىم بويىنا وسىنشا قابىلەت دارىتقان ۇرپاقتىڭ رۋحى بۇكىل قا­زاق دالاسىنا جارقىراپ ساۋلە شاشا­تىن بولادى. وزىنە جوعارىدان قارايتىن حالىقتار ارا­سىنان بۇل كوشپەندىلەردىڭ دە قۇرمەتتى ورىن الاتىن كەزى كەلەدى…»، دەپ جازادى. ونىڭ سول كەزدەگى قازاق ءتىلى تۋ­­رالى جازبالارىنان بىلەتىنىمىز، كەڭەستىك جۇيەگە دەيىن قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى جوعارى بولعاندىعى. «جوڭعار قالالارىن قيراتقان ەجەلگى قونىستاردىڭ ورنىنا سالىنعان سەمەيدە حالىقتىڭ سانى 7 مىڭعا جۋىق، ولاردىڭ كوپ­شىلىگى تاتارلار، تاشكەنتتىكتەر، بۇ­حا­رالىقتار. بارلىق جەردە قازاق ءتىلى كەڭىنەن قولدانىلادى. وسى جەرلەردەگى تىم مادەني جانە زيالى ورىس حالقىنىڭ جارتىسى دا، ءبىزدىڭ سۇيىكتى حانىمدارىمىز فرانتسۋزشا سويلەيتىنى سياقتى، بۇل تىلدە دە ەركىن سويلەيدى»، دەگەن جازبالار وسىنى ايعاقتايدى.

پوزنانداعى ادام ميتسكەۆيچ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ PhD دوكتوران­تى دانا سۇلەيمەن اتالعان ەڭبەك­تىڭ تۇركىتانۋشىلار ءۇشىن عانا ەمەس، ورتالىق ازيا تاريحىنا قىزى­عۋ­شىلىق تانىتاتىن كوپشىلىك ءۇشىن تاپ­تىرماس قۇندى ەڭبەك ەكەنىن ايتادى. «پوزنان قالاسىنداعى ادام ميتسكەۆيچ ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ شىعىس تىلدەرى ينستيتۋتىنداعى تۇر­­كولوگيا كا­فەدراسىندا پولياك­تارعا قازاق ءتى­لىن العاش ۇيرەتكەن كۇلايحان اقتايقى­زى جۇمىس ىستەي­دى. ورتالىق ازيا ەلدە­رىنىڭ ما­دە­نيەتى، قوعامى جا­يىندا اتالعان ەڭبەك­پەن تانىستىرىپ، تالدايدى. يانۋش­كەۆيچتىڭ كۇندەلىگى پولياكتار ارا­سىندا ەرەكشە تانى­­مال، تا­­­نىس ەڭبەك»، دەيدى ول. كىتاپتا ۇلى ءجۇز قازاق­تارىنىڭ رەسەيگە قو­­سىلۋى، ولاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­­نو­ميكالىق جاعدايىنا تالداۋ، قول­­دانبالى ونەرگە سيپاتتاما بەرە وتى­­رىپ، XIX عاسىرداعى قا­زاق تاري­حىنداعى ماڭىزى زور كەزەڭ­دەرگە توقتالادى. ورتا جۇزدەگى ازات­­تىق كۇرەسىن باستاعان كەنەسارى قا­سىم­­ ۇلى مەن اعاسى سارجان، الا­شا­ حان مەن جوشى حان مازارىنا جا­قىن جاتقان دامباۋىل مەرگەن جا­يىندا ەستىگەن-كورگەندەرىن قا­عاز­عا قالدىرماي تۇسىرگەن جازبالا­رى – فيلم تۇسىرۋگە دايىن تۇرعان ستسە­­ناري. وسى رەتتە كەزىندە از تيراجبەن تارالعان اتالعان ەڭبەكپەن كەڭىرەك تانىسۋ ءۇشىن قايتا باسىپ شىعارۋ، ۇلى ءجۇز قازاقتارىنىڭ رە­سەيگە قوسىلۋىنىڭ سوڭعى كەزەڭى جا­يىندا دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ مۇم­كىن­دىگىن قاراستىرۋدى قاجەت ەتە­تىندەي. ويتكەنى كۇندەلىكتەر مەن حات­تار­دا باياندالعان دەرەكتەر ەل تاري­حىن جاڭاشا ءتۇسىنۋدى قاجەت ەتە­تىن ماڭىزدى قوسىمشا.

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى قالاسى «سارى» ايماقتا

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:28

ۇقساس جاڭالىقتار