پاۆلودار وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى دا وبلىس تۇرعىندارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ جونىندەگى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ الدىندا تالقىلاۋعا قاتىسۋعا شاقىرۋدا. بۇل بولجامدى وزگەرىستەر «از قامتىلعان وتباسىلارعا كەپىلدىك بەرىلگەن الەۋمەتتىك پاكەت ۇسىنۋعا» جانە «ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر الۋعا» قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ سياقتى قوسىمشالاردى قامتيدى. ءوتىنىش, پىكىر, ۇسىنىستاردى ارنايى سايت, Facebook, Instagram الەۋمەتتىك جەلىلەرى جانە oriv.dsz@pavlodar.gov.kz ەلەكتروندىق پوشتاسى ارقىلى بەرۋگە بولادى.
باسقارما باسشىسى الميرا ءجۇسىپوۆانىڭ ايتۋىنشا, مىسالى, ەندى ءى توپتاعى مۇگەدەكتەرگە نەمەسە قوزعالىسىندا قيىندىقتارى بار ادامدارعا مۇگەدەكتىكتىڭ سەبەبىنە قاراماستان جاردەماقى ەنگىزىلمەك. قازىر وڭىردە مۇنداي جاردەماقىعا ءماجبۇر 1 مىڭعا جۋىق ادام بار. سونىمەن قاتار زاڭ جوباسىندا 7 جاستان 16 جاسقا دەيىنگى بالالاردى مۇگەدەكتىك توپتارى بويىنشا ءبولۋ جانە ولارعا ارنالعان جاردەماقى مولشەرىن ارتتىرۋ قاراستىرىلعان. زاڭ جوباسى قابىلدانعان جاعدايدا بۇل مۇمكىندىككە وبلىستاعى 3 مىڭنان استام بالا يە بولماق. مۇگەدەك بالا تاربيەلەپ وتىرعان جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان وتباسىلار ءۇشىن دە وزگەرىستەر بار. ولار ەكى جاردەماقىنى قاتار الۋى دا مۇمكىن.
زاڭ جوباسىندا 2023 جىلدان باستاپ ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ بويىنشا كۆوتانى ورىندامايتىن جۇمىس بەرۋشىلەر ءۇشىن وتەماقى جارنالارىن ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. ماقسات – جيناقتالعان قاراجاتتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ وسۋىنە بايلانىستى جاردەمدەسۋگە باعىتتاۋ.
– تاعى ءبىر ماڭىزدىسى, تۇرعىن ءۇي كەزەگىن ساقتاۋ ماسەلەسى. قازىر مۇگەدەكتىگى بار بالا تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلار كامەلەتكە تولعانعا دەيىن مەملەكەتتىك قوردان پاتەر الماسا, ولار قايتادان كەزەككە تۇرۋعا ءماجبۇر. بولاشاقتا ولار بالاسى 18 جاسقا تولعاننان كەيىن دە تۇرعىن ءۇي الۋعا ۇمىتكەر بولا الادى, – دەيدى ا.ءجۇسىپوۆا.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ۇسىنعان تاعى ءبىر شارا – مۇگەدەك بالانى كۇتۋ كەزەڭىن 16 جاستان 18 جاسقا دەيىن ۇزارتۋ. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, بۇل «ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردى» تاربيەلەپ وتىرعاندار ءۇشىن جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرى مەن بازالىق زەينەتاقى تاعايىنداۋعا وڭ اسەر ەتەدى.
ءوڭىردىڭ 27 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى – ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار مۇگەدەك جاندار قاتارىندا, ولاردىڭ 10 پايىزعا جۋىعى – بالالار. سوڭعى جىلدارى وڭىردە مۇگەدەكتىگى بار جاندارعا كوپ كومەك كورسەتىلۋدە, بيلىك تاراپىنان نازار اۋدارىلۋدا, بىراق ءالى دە شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر بار. ايتار بولساق, كەيبىر مەكەمەلەردە ءالى كۇنگە دەيىن مۇگەدەك جاندار ءۇشىن ءجۇرىپ-تۇراتىن ارنايى جولدار جاسالماعان, پاندۋستار ورناتىلماعان. الدىڭعى جىلدارى وبلىستىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن شارباقتى اۋدانى شالداي اۋىلىندا جۇيكە اۋرۋلارىن ەمدەيتىن, ماي اۋدانىندا اۋداندىق اۋرۋحانا نەگىزىندە اياق-قولدارىنىڭ كەمتارلىعى بار جاندارعا ارنالعان وڭالتۋ ورتالىقتارى اشىلىپ, قازىر تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەۋدە.
وبلىس ورتالىعىنداعى «سامال» ساۋىقتىرۋ ورتالىعى ۇلكەن قايىرىمدىلىق, ساۋاپتى ءىس جاساپ, سال اۋرۋىنا شالدىققان بالالاردى ەمدەۋمەن 20 جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلەدى. ورتالىق ديرەكتورى زينايدا باگنەنكونىڭ ايتۋىنشا, وندا 54 قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى, 180-دەي بالا بار, ولاردىڭ 105-ءى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جەتكىنشەك, 75 بالعىن شاعىن ورتالىققا بارادى. وسى جىلدار ىشىندە ورتالىق 4,6 مىڭنان استام بالانىڭ دەنساۋلىعىن ساۋىقتىرعان.
ال مۇگەدەكتەردىڭ وبلىستىق ەرىكتى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باسشىسى گەورگي چەتۆەريكوۆتىڭ باستاماسىمەن مۇگەدەك جاندار شاعىن اۆتوبۋستارعا ورناتىلعان مۇگەدەكتەرگە ارنالعان اربادان ءتۇسىپ-شىعۋدىڭ وزىندىك جۇيەسىن جاساپ شىققانى دا دەنى ساۋ ادامداردىڭ ويلانۋىنا جاقسى ءبىر مىسال بولادى.
وبلىس ورتالىعىنداعى Profimed مەديتسينالىق كەشەنىنىڭ كىرەبەرىسىندە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا عانا ەمەس, سونداي-اق اربامەن جۇرەتىن انالارعا ارنالعان سالماعى 500 كيلو كوتەرەتىن قۇرىلعى ورنالاسقان.
− ءبىز پاندۋستاردان باس تارتتىق, − دەيدى كەشەن ديرەكتورى گۇلبانۋ سەيتەنوۆا. – ءليفتى ارقىلى ىڭعايلى. مۇگەدەكتەرگە قىزمەت جاسايتىن ارنايى سانيتارلىق توپ بار. ورتالىقتان شىقپاي-اق, باسقا ءبىر كوتەرەتىن قۇرىلعىنىڭ كومەگىمەن دارىحاناعا بارىپ, كەرى قايتۋلارىنا بولادى. بۇل قۇرىلعىنى ورناتپاس بۇرىن ساراپشىلار رەتىندە مۇگەدەكتەردىڭ وزدەرى شاقىرىلدى.
بىراق كەدەرگىسىز ورتا قۇرۋ ءۇشىن كەدەرگىلەر ءالى دە از ەمەس. وڭىردەگى Tandau Foundation قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى الەكساندرا شارونوۆانىڭ ايتۋىنشا, ءتىپتى ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدار ءۇشىن نىسانداردىڭ قولجەتىمدىلىگى ەسكەرىلمەگەن جاڭا قۇرىلىس جوبالارىن جۇمىسقا قابىلداۋ جالعاسۋدا.
– بىلتىر 30-عا جۋىق قايتا جاڭارتىلعان, جاڭادان سالىنعان نىسانداردى, تۇرعىن ۇيلەردى, بيزنەس نىساندارىن, سپورت عيماراتتارىن تەكسەردىك. ولاردىڭ تەك بىرەۋى عانا بارلىق تالاپقا سايكەس سالىنعانىن كوردىك. مۇمكىن, قۇرىلىس جوبالاۋشىلارىنا اسەر ەتۋ ءۇشىن ولارعا ارنالعان ارنايى مەيىرىمدىلىك كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك شىعار, – دەيدى ا.شارونوۆا.
ياعني بيۋدجەتتىك جانە جەكە قاراجات مۇگەدەكتىگى بار ادامدار ءۇشىن قولجەتىمدى ەمەس نىسانداردى سالۋعا جۇمسالۋدا دەگەن ءسوز. جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر ەندى وسى الەۋمەتتىك ماسەلەنى قۇرىلىس نىساندارى جوباسى سىزىلعان كۇننەن باستاپ قولعا السا, ارينە, وركەنيەت تالاپتارىنا ساي تالپىنىس بولار ەدى.
ال وبلىستاعى مەكتەپتەردىڭ بۇل تالاپتاردى ورىنداۋى قالاي دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, 90 پايىزعا جۋىعىندا ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردىڭ ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاسالىپتى. ءبىلىم باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, قازىر وبلىستا ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرى بار
6 832 بالا بولسا, 3 387-ءى ينكليۋزيۆتى ءبىلىم الۋدا.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى – اركىمنىڭ ساپالى ءبىلىم الۋعا تەڭ قۇقىعى بار. وتكەن جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنان باستاپ مەكتەپتەردە تىرەك-قيمىل اپپاراتى بۇزىلعان جانە اۋتيزم سپەكترى بۇزىلعان بالالارعا ارنالعان قوسىمشا مۇمكىندىكتەر جاسالدى. سونىمەن بىرگە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردى جانە ولاردىڭ اتا-انالارىن قولداۋ ءۇشىن اتالعان ساناتتاعى بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلارعا قولداۋ كورسەتىلۋدە.
بىلتىر وبلىس ورتالىعىندا بولات وتەمۇراتوۆتىڭ «اۋتيزم – الەم بارىنە بىردەي» قورىنىڭ باعدارلاماسى اياسىندا قوردىڭ وبلىس اكىمدىگىمەن بىرلەسكەن مەموراندۋمى بارىسىندا «اۋتيزم ورتالىعى» اشىلدى. ورتالىق ديرەكتورى دينارا قايسينانىڭ ايتۋىنشا, اۋتيزم ورتالىعى 18 جاسقا دەيىنگى «راس», «اۋتيزم», «ەموتسيالىق-ەرىك سالاسىنىڭ بۇزىلۋى» دياگنوزى بار بالالاردى قابىلدايدى. ورتالىقتا دياگنوستيكا, ومىرلىك داعدىلاردى يگەرۋ, ەرتە جاستان دامىتۋ, الەۋمەتتىك داعدىلاردى وقىتۋ ءۇشىن مامانداندىرىلعان كابينەتتەر, «دجاسپەر» ادىستەمەسى بويىنشا ەكى كابينەت بار.
– مەنىڭ ۇلىم التى جاسقا تولعاندا اۋتيزم دياگنوزى قويىلدى. ءبىز بالانىڭ قاراپايىم مەكتەپكە بارۋىنا, ءبىلىم الۋىنا – جالپى قاراپايىم بالا بولۋىنا كومەكتەسەتىن بارلىق مۇمكىندىكتەر مەن ادىستەردى زەرتتەدىك. بالاباقشادا قيىن بولعاندىقتان, ول ۇيدە بولدى. ءارتۇرلى ورتالىقتارداعى ساباقتار ءۇشىن ايىنا 180 مىڭ تەڭگەدەن تولەگەن كەزدەر بولدى. وبلىس اكىمىنىڭ جەكە قابىلداۋىنا كەلىپ, ءبىز, انالار, بالالارىمىز ءۇشىن تەگىن ءارى ناتيجەلى ورتالىق اشۋدى سۇرادىق. ەندى مىنە, كۇتكەن كۇن دە كەلدى, قۋانىشتىمىز, – دەيدى ءاليا سابىرجانقىزى.
بۇگىندە ورتالىقتا وقۋ كۋرستارىنان وتكەن ماماندار قىزمەت كورسەتۋدە. ورتالىق اۋتيزممەن اۋىراتىن بالالارعا كومەكتەسەتىن زاماناۋي ءتيىمدى ادىستەمەلەردى بىرىكتىرەدى. اتلانتاداعى Marcus Autism Center, لوس-اندجەلەستەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتى, ورەگونداعى مەديتسينا مەكتەبى, نيۋ-يوركتەگى Autism Speaks ۇيىمى سياقتى ءىرى ورتالىقتارمەن ىنتىماقتاستىق بايلانىس بار.
ارنايى اۋتيزم ورتالىعى ءۇشىن الەمنىڭ 15 ەلىندە سەرتيفيكاتتالعان ا-DOS ادىستەمەسى بويىنشا ءتورت دياگنوستيكالىق مودۋل ساتىپ الىندى.
– دياگنوستيكا كەزىندە ءار بالانىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرى انىقتالادى. ءبىرى سويلەي المايدى, ءبىرىنىڭ اگرەسسياسى, ءبىرىنىڭ سەنسورلىق جەتىسپەۋشىلىگى بار. دياگنوزدان كەيىن ارقايسىسى ءۇشىن ءۇش اي جۇمىس ىستەيتىن جەكە باعدارلاما جاسالادى, – دەيدى ورتالىقتىڭ وقىتۋشىسى يرينا بەلسكايا.
دەمەك, بالالاردىڭ الەۋمەتتىك ورتاعا – مەكتەپتەرگە قايتا ورالىپ, ءبىلىم الىپ, قوعامنىڭ تولىق قۇقىلى مۇشەسى, دوس جانە ارىپتەس بولۋى ءۇشىن ناتيجەلەرىن كورە الامىز.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە شەتەلدەردەگىدەي مۇگەدەك جاندارعا دەگەن ادامي كوزقاراستى قالىپتاستىرىپ, «ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردى وڭالتۋ جۇيەسىنىڭ ناقتى ستاندارتىن» جاساۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. ۇكىمەتتىڭ جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي كەلەتىن ستاندارتقا كوشۋ كەرەگىنە وراي زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى حالىقتىق تالقىلاۋعا جىبەرگەنى دە سول. باستى مىندەت – ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردىڭ قوعام ومىرىنە بىرتىندەپ قوسىلۋلارىنا كومەكتەسۋ.
پاۆلودار وبلىسى
