قوعام • 17 اقپان، 2021

كەدەرگىسىز ورتا – ادامي كوزقاراس

7 رەت كورسەتىلدى

قازىر ەلىمىزدە «تۇرعىنداردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا» زاڭ جوباسى بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا شىعارىلعانى بەلگىلى. زاڭ جوباسى «ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى جانە ولاردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتەرىنە ارنالعان» جاڭا مۇمكىندىكتەر باعىتىندا جۇزەگە اسىرىلماق.

پاۆلودار وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى دا وبلىس تۇرعىندارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ جونىندەگى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ الدىندا تالقىلاۋعا قاتى­سۋ­عا شاقىرۋدا. بۇل بولجامدى وزگە­رىستەر «از قامتىلعان وتباسى­لار­عا كەپىلدىك بەرىلگەن الەۋمەتتىك پاكەت ۇسىنۋعا» جانە «ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر الۋعا» قۇجات­تاردى رەسىمدەۋ سياقتى قوسىم­شا­لاردى قامتيدى. ءوتىنىش، پىكىر، ۇسى­نىس­تاردى ارنايى سايت، Facebook، Instagram الەۋمەتتىك جەلى­لەرى جانە oriv.dsz@pavlodar.gov.kz ەلەك­ترون­دىق پوشتاسى ارقىلى بەرۋگە بولادى.

باسقارما باسشىسى الميرا ءجۇسىپو­ۆانىڭ ايتۋىنشا، مىسالى، ەندى ءى توپتاعى مۇگەدەكتەرگە نەمەسە قوزعالىسىندا قيىندىقتارى بار ادامدارعا مۇگەدەكتىكتىڭ سەبەبىنە قاراماستان جاردەماقى ەنگىزىلمەك. قازىر وڭىردە مۇنداي جاردەماقىعا ءماجبۇر 1 مىڭعا جۋىق ادام بار. سونىمەن قاتار زاڭ جوباسىندا 7 جاستان 16 جاسقا دەيىنگى بالالاردى مۇگەدەكتىك توپتارى بويىنشا ءبولۋ جانە ولارعا ارنالعان جاردەماقى مولشەرىن ارتتىرۋ قاراستىرىلعان. زاڭ جوباسى قابىلدانعان جاعدايدا بۇل مۇمكىندىككە وبلىستاعى 3 مىڭ­نان استام بالا يە بولماق. مۇگەدەك بالا تاربيەلەپ وتىرعان جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان وتباسىلار ءۇشىن دە وزگەرىستەر بار. ولار ەكى جاردەماقىنى قاتار الۋى دا مۇمكىن.

زاڭ جوباسىندا 2023 جىلدان باستاپ ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ بويىنشا كۆوتانى ورىندامايتىن جۇمىس بەرۋشىلەر ءۇشىن وتەماقى جارنالارىن ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. ماقسات – جيناقتالعان قاراجاتتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ وسۋىنە بايلانىستى جاردەمدەسۋگە باعىتتاۋ.

– تاعى ءبىر ماڭىزدىسى، تۇرعىن ءۇي كەزەگىن ساقتاۋ ماسەلەسى. قازىر مۇگە­دەكتىگى بار بالا تاربيەلەپ وتىر­عان وتباسىلار كامەلەتكە تولعان­عا دەيىن مەملەكەتتىك قوردان پاتەر الماسا، ولار قايتادان كەزەككە تۇرۋعا ءماجبۇر. بولاشاقتا ولار بالاسى 18 جاسقا تولعاننان كەيىن دە تۇرعىن ءۇي الۋعا ۇمىتكەر بولا الادى، – دەيدى ا.ءجۇسىپوۆا.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ۇسىنعان تاعى ءبىر شارا – مۇگەدەك بالانى كۇتۋ كەزەڭىن 16 جاستان 18 جاسقا دەيىن ۇزارتۋ. مامانداردىڭ پىكىرىنشە، بۇل «ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردى» تاربيەلەپ وتىرعاندار ءۇشىن جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرى مەن بازالىق زەينەتاقى تاعايىنداۋعا وڭ اسەر ەتەدى.

ءوڭىردىڭ 27 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى – ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار مۇگەدەك جاندار قاتارىندا، ولاردىڭ 10 پا­يىزعا جۋىعى – بالالار. سوڭعى جىلدارى وڭىردە مۇگەدەكتىگى بار جان­دارعا كوپ كومەك كورسەتىلۋدە، بيلىك تاراپىنان نازار اۋدارىلۋدا، بىراق ءالى دە شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر بار. ايتار بولساق، كەيبىر مەكەمەلەردە ءالى كۇنگە دەيىن مۇگەدەك جاندار ءۇشىن ءجۇرىپ-تۇراتىن ارنايى جولدار جاسالماعان، پاندۋستار ورنا­تىلماعان. الدىڭعى جىلدارى وبلىستىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن شارباقتى اۋدانى شالداي اۋىلىندا جۇيكە اۋرۋلارىن ەمدەي­تىن، ماي اۋدانىندا اۋداندىق اۋرۋحانا نەگىزىندە اياق-قولدارىنىڭ كەمتارلىعى بار جاندارعا ارنالعان وڭالتۋ ورتالىقتارى اشىلىپ، قازىر تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەۋدە.

وبلىس ورتالىعىنداعى «سامال» سا­ۋىق­تىرۋ ورتالىعى ۇلكەن قا­يىرىم­دىلىق، ساۋاپتى ءىس جاساپ، سال اۋرۋىنا شالدىققان بالالاردى ەمدەۋمەن 20 جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلەدى. ورتالىق ديرەكتورى زينايدا باگنەنكونىڭ ايتۋىنشا، وندا 54 قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى، 180-دەي بالا بار، ولاردىڭ 105-ءى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جەتكىنشەك، 75 بالعىن شاعىن ورتالىققا بارادى. وسى جىلدار ىشىندە ورتالىق 4،6 مىڭنان استام بالانىڭ دەنساۋلىعىن ساۋىقتىرعان.

ال مۇگەدەكتەردىڭ وبلىستىق ەرىك­تى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باسشىسى گەورگي چەتۆەريكوۆتىڭ باستا­ماسىمەن مۇگەدەك جاندار شاعىن اۆتوبۋستارعا ورناتىلعان مۇگە­دەك­تەرگە ارنالعان اربادان ءتۇسىپ-شى­عۋدىڭ وزىندىك جۇيەسىن جاساپ شىق­قانى دا دەنى ساۋ ادامداردىڭ ويلانۋىنا جاقسى ءبىر مىسال بولادى.

وبلىس ورتالىعىنداعى Pro­fi­med مەديتسينالىق كەشەنىنىڭ كىرە­بەرى­سىندە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جان­دارعا عانا ەمەس، سونداي-اق اربامەن جۇرەتىن انالارعا ارنالعان سالماعى 500 كيلو كوتەرەتىن قۇرىلعى ورنالاسقان.

− ءبىز پاندۋستاردان باس تارتتىق، − دەيدى كەشەن ديرەكتورى گۇلبانۋ سەي­تەنوۆا. – ءليفتى ارقىلى ىڭعاي­لى. مۇگەدەكتەرگە قىزمەت جاسايتىن ارنايى سانيتارلىق توپ بار. ورتالىقتان شىقپاي-اق، باسقا ءبىر كوتەرەتىن قۇرىلعىنىڭ كومەگىمەن دارىحاناعا بارىپ، كەرى قايتۋلارىنا بولادى. بۇل قۇرىلعىنى ورناتپاس بۇرىن ساراپشىلار رەتىندە مۇگە­دەكتەردىڭ وزدەرى شاقىرىلدى.

بىراق كەدەرگىسىز ورتا قۇرۋ ءۇشىن كەدەرگىلەر ءالى دە از ەمەس. وڭىردەگى Tandau Foundation قورىنىڭ اتقا­رۋ­شى ديرەكتورى الەكساندرا شارو­نوۆانىڭ ايتۋىنشا، ءتىپتى ەرەك­شە قا­جەتتىلىكتەرى بار ادامدار ءۇشىن نى­سانداردىڭ قولجەتىمدىلىگى ەسكە­رىل­­مەگەن جاڭا قۇرىلىس جوبالارىن جۇمىسقا قابىلداۋ جالعاسۋدا.

– بىلتىر 30-عا جۋىق قايتا جا­ڭار­­تىلعان، جاڭادان سالىنعان نىسانداردى، تۇرعىن ۇيلەردى، بيزنەس نىساندارىن، سپورت عيماراتتارىن تەكسەردىك. ولاردىڭ تەك بىرەۋى عانا بارلىق تالاپقا سايكەس سالىنعانىن كوردىك. مۇمكىن، قۇرىلىس جوبالاۋ­شى­لارىنا اسەر ەتۋ ءۇشىن ولارعا ارنالعان ارنايى مەيىرىمدىلىك كۋرس­تارىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك شىعار، – دەيدى ا.شارونوۆا.

ياعني بيۋدجەتتىك جانە جەكە قارا­جات مۇگەدەكتىگى بار ادامدار ءۇشىن قول­جەتىمدى ەمەس نىسانداردى سالۋعا جۇم­سالۋدا دەگەن ءسوز. جەرگىلىكتى اكىم­دىكتەر ەندى وسى الەۋمەتتىك ماسەلەنى قۇرىلىس نىساندارى جوباسى سىزىلعان كۇننەن باستاپ قولعا السا، ارينە، وركەنيەت تالاپتارىنا ساي تالپىنىس بولار ەدى.

ال وبلىستاعى مەكتەپتەردىڭ بۇل تالاپتاردى ورىنداۋى قالاي دەگەن ما­سەلەگە كەلسەك، 90 پايىزعا جۋى­عىندا ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردىڭ ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاسالىپتى. ءبىلىم باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە، قازىر وبلىستا ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرى بار
6 832 بالا بولسا، 3 387-ءى ينكليۋزيۆتى ءبىلىم الۋدا.

ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مەم­لە­كەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى قاعيدات­تا­رىنىڭ ءبىرى – اركىمنىڭ ساپالى ءبىلىم الۋعا تەڭ قۇقىعى بار. وتكەن جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنان باستاپ مەكتەپتەردە تىرەك-قيمىل اپپاراتى بۇزىلعان جانە اۋتيزم سپەكترى بۇ­زىل­عان بالالارعا ارنالعان قو­سىمشا مۇمكىندىكتەر جاسالدى. سو­­­نى­مەن بىرگە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قا­جەت­تىلىكتەرى بار بالالاردى جانە ولاردىڭ اتا-انالارىن قولداۋ ءۇشىن اتالعان ساناتتاعى بالالاردى تار­بيەلەپ وتىرعان وتباسىلارعا قولداۋ كور­سەتىلۋدە.

بىلتىر وبلىس ورتالىعىندا بولات وتەمۇراتوۆتىڭ «اۋتيزم – الەم بارىنە بىردەي» قورىنىڭ باع­دار­لاماسى اياسىندا قوردىڭ وبلىس اكىمدىگىمەن بىرلەسكەن مەموراندۋمى بارىسىندا «اۋتيزم ورتالىعى» اشىلدى. ورتالىق ديرەكتورى دينارا قايسينانىڭ ايتۋىنشا، اۋتيزم ورتالىعى 18 جاسقا دەيىنگى «راس»، «اۋتيزم»، «ەموتسيالىق-ەرىك سالاسىنىڭ بۇزىلۋى» دياگنو­زى بار بالالاردى قابىلدايدى. ورتا­لىقتا دياگنوستيكا، ومىرلىك داعدىلاردى يگەرۋ، ەرتە جاستان دامىتۋ، الەۋمەتتىك داعدىلاردى وقىتۋ ءۇشىن مامانداندىرىلعان كابينەتتەر، «دجاسپەر» ادىستەمەسى بويىنشا ەكى كابينەت بار.

– مەنىڭ ۇلىم التى جاسقا تول­عاندا اۋتيزم دياگنوزى قويىلدى. ءبىز بالا­نىڭ قاراپايىم مەكتەپكە بارۋىنا، ءبىلىم الۋىنا – جالپى قاراپايىم بالا بولۋىنا كومەكتەسەتىن بارلىق مۇم­كىندىكتەر مەن ادىستەردى زەرت­تەدىك. بالاباقشادا قيىن بول­عان­دىق­تان، ول ۇيدە بولدى. ءارتۇرلى ورتا­لىقتارداعى ساباقتار ءۇشىن ايى­نا 180 مىڭ تەڭگەدەن تولەگەن كەزدەر بولدى. وبلىس اكىمىنىڭ جەكە قابىل­دا­ۋىنا كەلىپ، ءبىز، انالار، بالالارىمىز ءۇشىن تەگىن ءارى ناتيجەلى ورتالىق اشۋدى سۇرادىق. ەندى مىنە، كۇتكەن كۇن دە كەلدى، قۋانىشتىمىز، – دەيدى ءاليا سابىرجانقىزى.

بۇگىندە ورتالىقتا وقۋ كۋرس­تارىنان وتكەن ماماندار قىزمەت كور­سەتۋدە. ورتالىق اۋتيزممەن اۋى­راتىن بالالارعا كومەكتەسەتىن زاماناۋي ءتيىمدى ادىستەمەلەردى بىرىكتىرەدى. اتلان­تاداعى Marcus Autism Center، لوس-اندجەلەستەگى كالي­فور­نيا ۋنيۆەرسيتەتى، ورەگون­داعى مەدي­تسي­نا مەكتەبى، نيۋ-يوركتەگى Autism Speaks ۇيىمى سياقتى ءىرى ورتالىق­تار­مەن ىنتىماقتاستىق بايلانىس بار.

ارنايى اۋتيزم ورتالىعى ءۇشىن الەم­نىڭ 15 ەلىندە سەرتيفيكاتتالعان ا-DOS ادىستەمەسى بويىنشا ءتورت دياگ­­­نوس­تيكالىق مودۋل ساتىپ الىن­­دى.

– دياگنوستيكا كەزىندە ءار بالا­نىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن كەمشى­لىكتەرى انىقتالادى. ءبىرى سوي­لەي المايدى، ءبىرىنىڭ اگرەسسياسى، ءبىرىنىڭ سەنسورلىق جەتىسپەۋشىلىگى بار. دياگنوزدان كەيىن ارقايسىسى ءۇشىن ءۇش اي جۇمىس ىستەيتىن جەكە باع­­دارلاما جاسالادى، – دەيدى ور­تا­­­لىقتىڭ وقىتۋشىسى يرينا بەل­سكايا.

دەمەك، بالالاردىڭ الەۋمەتتىك ورتاعا – مەكتەپتەرگە قايتا ورالىپ، ءبىلىم الىپ، قوعامنىڭ تولىق قۇقىلى مۇشەسى، دوس جانە ارىپتەس بولۋى ءۇشىن ناتيجەلەرىن كورە الامىز.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە شەتەل­دەر­دە­گىدەي مۇگەدەك جاندارعا دەگەن ادامي كوزقاراستى قالىپتاستىرىپ، «ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردى وڭالتۋ جۇيەسىنىڭ ناقتى ستان­دارتىن» جاساۋ قاجەتتىگى تۋىن­دادى. ۇكىمەتتىڭ جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي كەلەتىن ستان­دارتقا كوشۋ كەرەگىنە وراي زاڭعا وزگە­رىس­تەر ەنگىزۋدى حا­لىقتىق تال­قى­لاۋعا جىبەرگەنى دە سول. باستى مىندەت – ەرەكشە قاجەت­تى­لىكتەرى بار ادامداردىڭ قو­عام ومى­رىنە بىرتىندەپ قوسىلۋ­لا­رىنا كومەكتەسۋ.

 

پاۆلودار وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

«كيىك جاپپاي قىرىلىپ جاتىر»..

ايماقتار • بۇگىن، 14:15

پنەۆمونيادان 5 ادام قايتىس بولدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:00

شقو-دا تۇرعىندار ەۆاكۋاتسيالاندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

تاسقىن قاۋپى اۋەدەن زەرتتەلدى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

الماتىدا تاۋ باۋرايى وتقا وراندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار