سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار
دوڭگەلەك ۇستەل جۇمىسىنا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ, مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى ايدا بالاەۆا, ۇزاق جىلدار بويى وسى تاقىرىپتا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن بەلگىلى عالىمدار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى. عالىمداردىڭ بىرقاتارى سانيتارلىق جاعدايعا بايلانىستى ءىس-شاراعا بەينەبايلانىس ارقىلى قاتىسىپ وتىردى. اۋقىمدى جيىن پارلامەنت سەناتىنىڭ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ جانە ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءوتتى.
كەڭەس وداعىنداعى حالىقتاردىڭ ورتاق قاسىرەتى
ماۋلەن اشىمباەۆ ءوز سوزىندە:
– اشارشىلىق قازاق حالقىنىڭ عانا باسىنا تۇسكەن ناۋبەت ەمەس, ول – بارشا ادامزاتتىڭ الاپات گۋمانيتارلىق قاسىرەتى دەپ ايتۋعا بولادى. سول سەبەپتى, اشارشىلىق تاقىرىبىن ساياسيلاندىرماي, ەڭ الدىمەن, وعان عىلىمي تۇرعىدان قاراعانىمىز ابزال, – دەدى.
سونداي-اق سەنات توراعاسى وبەكتيۆتى عىلىمي قورىتىندى جاساۋ ءۇشىن سول كەزدەگى كەڭەستىك جۇيەنى تولىق قامتۋ كەرەكتىگىن جانە سول تۇستاعى بولشەۆيكتىك بيلىكتىڭ ماقساتى, جوسپارى قانداي بولدى, ونى قالاي جۇزەگە اسىردى, قانداي قاتەلىكتەرى بولدى دەگەن ساۋالدارعا ناقتى جاۋاپ ىزدەۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. سەبەبى الاپات اشتىققا ۇجىمداستىرۋدىڭ دايىن ەمەس ورتادا جۇرگىزىلۋى, جوسپارلاۋ ىسىندە جەرگىلىكتى جەردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن شارۋاشىلىعى ەسكەرىلمەۋى جانە سول كەزدەگى رەجىمنىڭ كوزدەگەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ادام ءومىرىن ەسەپكە الماۋى سياقتى فاكتورلاردىڭ زاردابى تيگەنى ءسوزسىز. توتاليتارلىق رەجىمنىڭ وسىنداي وزبىر ساياساتى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان ەلدەردىڭ بارىندە جۇرگىزىلگەنى ءمالىم.
– قازاقستانمەن قوسا, ۋكراينا, بەلارۋس, مولدوۆا, رەسەيدىڭ بىرنەشە ايماعى, ونىڭ ىشىندە ەدىل بويى, سولتۇستىك كاۆكاز حالقى اشتىققا ۇشىرادى. وسى تۇرعىدان العاندا, اشتىقتى بەلگىلى ءبىر ۇلتقا قاراتا جاسالعان قىلمىس دەپ ايتۋعا كەلمەيتىن شىعار. بۇل ەڭ الدىمەن, سول كەزدەگى بيلىك جۇيەسىنىڭ قاتە ساياساتىنىڭ اۋىر سالدارى. اشارشىلىق – كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا ءومىر سۇرگەن حالىقتاردىڭ ورتاق تراگەدياسى دەگەنىمىز ورىندى, – دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار سەنات توراعاسى اشارشىلىق كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە جابىق تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى بولعانىن, تەك تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تاريحىمىزداعى اقتاڭداقتار مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوتەرىلە باستاعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي ناقتى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى رەتىندە بەلگىلەنگەنى بەلگىلى.
– بيىل 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىققا 100 جىل تولىپ وتىر. الاپات ناۋبەتتىڭ 30-جىلدارداعى ەكىنشى كەزەڭىنە دە 90 جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا وسى تاقىرىپقا توقتالىپ, تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن مۇقيات زەرتتەۋ كەرەكتىگىن ايتقان بولاتىن. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىق مەرەيلى بەلەسىندە مەملەكەت تاراپىنان بۇل ماسەلەگە باسىمدىق بەرىلۋى وتە ورىندى, – دەدى سەنات توراعاسى.
ماۋلەن اشىمباەۆ اشارشىلىق تاقىرىبىن كوتەرۋ ەگەمەندىكتىڭ قادىرىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ ءۇشىن دە كەرەك ەكەنىن ايتتى.
– بۇل تاقىرىپ, ەڭ الدىمەن, تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋ ءۇشىن قاجەت. ويتكەنى قازىر الەمدىك احۋال وتە كۇردەلى جانە قۇبىلمالى ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. كۇن وتكەن سايىن قاراما-قايشىلىقتار تەرەڭدەپ, ءتۇرلى قاقتىعىستار قارقىن الىپ تۇر. ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىنە دە تونەتىن سىن-قاتەرلەر جوق ەمەس. ءدال وسىنداي جاعدايدا تاۋەلسىزدىگىمىزدى مىزعىماستاي بەرىك ەتۋ – باستى مىندەتىمىز. سول ءۇشىن ونىڭ قادىرىنە جەتە ءبىلۋىمىز قاجەت. ال تاۋەلسىزدىكتى قادىرلەپ, ۇلىقتاۋ ءتول تاريحىمىزدى جانە ونىڭ شەشۋشى كەزەڭدەرىن تەرەڭ تانۋدان باستالادى, – دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, اشارشىلىق تاقىرىبىن زەرتتەۋ تاۋەلسىز تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋعا مول ۇلەسىن قوسادى. تاريحي سانا وتكەن وقيعالارعا قاتىستى ۇجىمدىق كوزقاراستان تۋىندايدى. ال ورتاق تاريحي تانىم ءبىرتۇتاس ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل, تۇپتەپ كەلگەندە, مەملەكەتتىگىمىزدى جانە تاۋەلسىزدىگىمىزدى كۇشەيتەتىن شەشۋشى فاكتور ەكەنى ءسوزسىز.
اشارشىلىق تاقىرىبى تاريحتان تاعىلىم الۋ ءۇشىن دە قاجەت. ءبىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن تاريحىمىز – ورلەگەن كەزەڭدەرمەن بىرگە تاقسىرەتكە دە تولى تاريح. سوندىقتان ونىڭ اششى-تۇششى تاعىلىمى مول. وسىعان وراي وتكەنىمىزدى تەرەڭ پايىمداپ, وزىق تۇسىمىزدان ونەگە تاۋىپ, قينالعان ساتتەردەن قورىتىندى شىعارۋ كەرەك.
عىلىمي كوزقاراس قاجەت
سەنات توراعاسى تاريحتى داۋرىقپا داۋ ءۇشىن ەمەس, دامىلسىز دامۋ ءۇشىن پايدالانۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىنە نازار اۋداردى.
– ءبىزدىڭ اشارشىلىق تاقىرىبىن جاڭاشا زەردەلەۋىمىزدىڭ سەبەبى وسى اتالعان فاكتورلاردان باستاۋ الادى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل ماسەلەنى كوتەرۋىنىڭ نەگىزگى ءمان-ماڭىزى دا وسىندا. وسى رەتتە ءبىرىنشى كەزەكتە, عىلىمي كوزقاراسقا باسىمدىق بەرۋىمىز كەرەك. سەبەبى حالقىمىزعا اشارشىلىقتىڭ اششى اقيقاتىن عالىمدارىمىز عانا اشىپ, دالەلدى تۇردە جەتكىزە الادى. جالپى, تاريحي تاقىرىپتارعا قاتىستى قوعامدىق وي عىلىمي پىكىرگە نەگىزدەلۋى كەرەك, – دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سەنات توراعاسى, وسىعان وراي, وتاندىق تاريحشى عالىمدارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنىن ايتىپ, ناۋبەت جىلداردىڭ اشىلماي, تاسادا قالعان تۇستارى ءالى دە بولسا كوپ ەكەنىنە نازار اۋداردى. ول بۇل جۇمىستا تاريحي فاكتىلەرگە سۇيەنگەن تەرەڭ ءارى جان-جاقتى زەرتتەۋلەر كەرەكتىگىنە باسا ءمان بەردى. سونداي-اق وسى باعىتتا ءتيىستى ارحيۆ دەرەكتەرىنە, ونىڭ ىشىندە كورشىلەس ەلدەردەگى ماتەريالدارعا قول جەتكىزۋدىڭ, ولاردى جۇيەلەۋ جانە مۇقيات زەردەلەۋدىڭ, وڭىرلەرمەن, ونداعى اشارشىلىق تاقىرىبىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدارمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋدىڭ جانە اشتىقتى باستان كەشكەن كۋاگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرىن جيناقتاۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ايتتى.
ماۋلەن اشىمباەۆ الداعى ۋاقىتتا وسى باعىتتاعى قۇندى زەرتتەۋلەر عىلىمي ورتادا عانا قالىپ قويماي, قوعامدا كەڭىنەن دارىپتەلۋى كەرەكتىگىن دە ايتىپ ءوتتى.
– بۇل رەتتە جاس اۋديتورياعا باسىمدىق بەرگەن ءجون. مەملەكەت باسشىسى تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتۋگە ارنالعان جيىندا شارالار, نەگىزىنەن, جاستارعا ارنالۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى. سەبەبى بارلىق باستاما بولاشاق ۇرپاقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن ىسكە اسىرىلۋدا. اشارشىلىق تاقىرىبىندا دا ءبىز وسى ۇستانىمنان اينىماۋىمىز كەرەك, – دەگەن سەنات توراعاسى اشارشىلىق تاقىرىبىن زەرتتەۋگە جاس عالىمداردى دا كەڭىنەن جۇمىلدىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.
ءوز كەزەگىندە ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانىنداعى ورتالىق ازياداعى ءداستۇرلى وركەنيەتتەردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تالاس وماربەك قازاقستانداعى اشارشىلىق حاقىندا ورامدى ويىن ورتاعا سالدى.
عالىم اشارشىلىق جىلدارىنداعى ادام شىعىنى ماسەلەسىنە دە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, العاشقى 1921-22 جىلدارداعى اشارشىلىق دەرەكتەرى ارحيۆتەردە اشىق جانە ولار كەڭەستىك قازاقستاندىق تاريحشىلار ەڭبەكتەرىندە ءبىرشاما زەرتتەلگەن ەكەن.
– ەگەر كەزىندە بولشەۆيكتەردىڭ وزدەرى جاريالاعان رەسمي دەرەكتەرگە جۇگىنەر بولساق, 1921-22 جىلدارداعى اشارشىلىقتا قۇرامىنا ورىنبور, قوستاناي, اقتوبە, ورال, بوكەي, تورعاي گۋبەرنيالارى كىرگەن باتىس قازاقستاندا حالىق 1917-1923 جىلدار ارالىعىندا 981384 ادامعا كەمىپ كەتتى. بۇل ايماقتارداعى اۋىل حالقى 1917 جىلمەن سالىستىرعاندا 1920 جىلى 9,7%-عا ازايسا, 1923 جىلى 1917 جىلمەن سالىستىرعاندا 38%-عا ازايدى. اسىرەسە, الاپات قىرعىن 1921-22 جىلدارداعى اشارشىلىقتا بولدى. تەك 1921-1923 جىلدار اراسىندا عانا اتالعان وڭىردە اۋىل حالقىنىڭ سانى 31,4%-عا ازايدى, – دەدى تاريحشى.
تاۋەلسىزدىك قادىرىن تاۋەلدىلىك تراگەدياسىن بىلگەندە عانا تۇسىنەمىز
دوڭگەلەك ۇستەلدە ءسوز العان ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, جازۋشى سماعۇل ەلۋباي « ۇلى دالاداعى ۇلى اپات» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ, وسىدان 30 جىل بۇرىن قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعانعا دەيىن الدىمەن «اق پاتشاعا», سودان كەيىن «قىزىل پاتشاعا» تاۋەلدى بولعانىن ەسكە سالدى.
– تاۋەلسىزدىك قادىرىن تاۋەلدىلىك تراگەدياسىن بىلگەندە عانا تەرەڭ تۇسىنەدى ەكەنبىز. ەندەشە, «قىزىل پاتشاعا» تاۋەلدى بولعان العاشقى 15 جىل ىشىندە قازاق كورگەن دوزاقتى ەسكە الايىق. ياعني 1918 جىلدان باستاپ 1933 جىلعا دەيىن قازاق ەلى باستان كەشكەن 3 اشارشىلىقتى ەسكە الايىق. ءبىرىنشى اشارشىلىق 1918-1919 جىلدارى قازاق اۋىلى اق-قىزىل بولىپ شايقاسقان ازامات سوعىسىنىڭ تابانىندا قالدى. بيلىككە كەلگەن قىزىلدار كونتريبۋتسيا دەگەندى ويلاپ تاۋىپ, حالىقتىڭ قولىنداعى نانى مەن مالىن تارتىپ الدى. 1919 جىلى وتكەن تۇركىستان كەڭەستەرىنىڭ توتەنشە سەزىندە تۇرار رىسقۇلوۆ وسى 1918-1919 جىلدارى قىرىلعان قازاقتاردىڭ سانى 1 ملن 214 مىڭ ادام بولدى دەپ مالىمدەدى, – دەيدى س.ەلۋباي.
جازۋشىنىڭ ايتۋىنشا, 1921 جىلعى ەكىنشى اشارشىلىققا قىزىل وكىمەتتىڭ «ازىق-ت ۇلىك سالعىرتىعى» ساياساتى ۇرىندىرىپتى. قىزىل وكىمەت «بەرسەڭ – قولىڭنان, بەرمەسەڭ – جولىڭنان» دەپ, تاعى دا شارۋالاردىڭ قولدا بارىن تارتىپ الىپ, ازىق-ت ۇلىكسىز قالدىرعان. سول كەزدە اشارشىلىقپەن كۇرەس كوميسسياسىندا بولعان مۇحتار اۋەزوۆ 1921 جىلعى اشارشىلىقتا 1 ملن 700 مىڭ قازاق قىرىلدى دەپ مالىمدەگەن.
ال 1992 جىلى قۇرىلعان پارلامەنتتىك كوميسسيانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, 1931-1933 جىلدارى اشارشىلىقتان قىرىلعان قازاقتاردىڭ سانى 2 ملن 300 مىڭ ادام دەلىندى. وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ شىعىنى 200 مىڭ ادامدى قۇراپتى.
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زيابەك قابىلدينوۆ بولسا, نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى مۇراعات قورىن نەگىزگە الا وتىرىپ, 1921-1922 جىلدارى ورىن العان اشارشىلىقتىڭ سەبەپتەرىنە, شىعىنىنا توقتالدى.
– 1931-1933 جىلدارعا قاتىستى مۇراعات قورلارىن زەرتتەيتىن ۋاقىت كەلدى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىنا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, جەرگىلىكتى جەرلەردە كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, ءبىز اشارشىلىققا دەرەكتەردىڭ, مۇراعاتتاردىڭ كوزىمەن قارايمىز دا, قاراپايىم قازاقتىڭ كوزىمەن كورگەن دۇنيەلەرىن ەسكەرمەيمىز. وسى ماسەلەگە نازار اۋداراتىن كەز كەلدى. ءبىزدىڭ ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى 3-4 جىل كولەمىندە جامبىل وبلىسى بويىنشا 3 توم ەڭبەكتى جارىققا شىعاردى. بۇل ەڭبەكتە اۋدان-اۋدانعا بولە وتىرىپ, جاسى 90-عا, 100-گە كەلگەن, اشارشىلىقتى ءوز كوزىمەن كورگەن ادامداردىڭ ەستەلىكتەرى توپتاستىرىلدى. وسى تاجىريبەنى جالعاستىرۋ قاجەت سەكىلدى, – دەدى ز.قابىلدينوۆ.
قۇربان بولعانداردى ۇمىتپاۋ قالىپتاسقان ۇلتقا ءتان
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ساياسي عىلىمدار كانديداتى بەرىك ابدىعالي ۇلى «اشارشىلىق جانە ۇلتتىق جادى» تاقىرىبىندا ءسوز سويلەپ, ۇلتتىق, تاريحي سانا سەزىم ماسەلەلەرىنە توقتالدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل تاقىرىپ ءبىز ءۇشىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن تولىق اشىلماي كەلەدى. عىلىمدا, زەرتتەۋدە عانا ەمەس, ۇلتتىق سانا سەزىمىمىزدە دە اقتاڭداق بار. ءار وتباسىندا ناقتى كىمنىڭ قايتىس بولعانىن بىلمەيمىز. اشارشىلىق تۋرالى ايتۋعا جاسقانامىز. ال قۇربان بولعان قانداستاردى ۇمىتپاۋ, ۇمىتتىرماۋ ماسەلەسى تەك قالىپتاسقان ۇلتقا عانا ءتان قاسيەت ەكەنىن ەسكەرمەيمىز. ماسەلەن, ايگىلى حولوكوست بۇكىل ءبىر ۇلتتى بىرىكتىردى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە وتانداستارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى اشارشىلىق جىلدارىن مۇلدە ۇمىتىپ بارادى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋىمىز قاجەت.
م.قوزىباەۆ اتىنداعى سقۋ جانىنداعى «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ليۋدميلا گريۆەننايا 1920 جىلداردىڭ باسىنداعى قازاق دالاسىنداعى اشتىققا, ايتىلماي جاتقان اقيقاتتارعا توقتالىپ, وسى ماسەلەنى ۇزاق جىلدار بويى زەرتتەپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.
– كەڭەس وكىمەتىندەگى جابىق تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – 1920 جىلداردىڭ باسىنداعى اشارشىلىق بولدى. راسىندا دا, 100 جىل وتسە دە اشارشىلىقتىڭ سەبەپتەرى, اۋقىمى مەن زارداپتارى ءالى كۇنگە دەيىن ءتيىستى باعاسىن العان جوق. كەڭەس زامانىندا بۇل ماسەلە بيلىكتىڭ شىندىقتى جاسىرۋعا جانە اشتىقتىڭ قۇربانى بولعان ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنان الىپ تاستاۋعا تىرىسۋىمەن بايلانىستى بولدى. الاپات زۇلماتتىڭ اقيقاتى جازىلعان قۇجاتتار ءالى كۇنگە دەيىن ارحيۆتەردە «اسا قۇپيا» تاڭباسىمەن ساقتالىپ كەلەدى. 1920 جىلداردىڭ باسىندا اشتىقتان قازا تاپقانداردىڭ ناقتى سانى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز, – دەدى ل.گريۆەننايا.
دوڭگەلەك ۇستەل جۇمىسىنا الماتى قالاسىنان بەينەبايلانىس ارقىلى قاتىسقان جازۋشى, پۋبليتسيست, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بەيبىت قويشىباەۆ «ۇلتتىق اپات: ءۇش دۇركىن اشارشىلىق» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى.
– اشارشىلىق شىندىعىن اشۋ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى بىردەن قولعا الىنعان بولاتىن. جوعارعى كەڭەستىڭ ارنايى كوميسسياسى قازاتكوم مەن حالكومكەڭەستىڭ كامپەسكە تۋرالى دەكرەتىن, وعان قارسىلىق كورسەتكەندەردى جاۋاپقا تارتۋ, ۇجىمداستىرۋ, كۋلاكتار مەن بايلارعا قارسى كۇرەسۋ جايلى قاۋلىلارىن زەردەلەپ, سالدارلارىن مۇقيات زەرتتەدى. ءىس جۇزىندە اشارشىلىق كەڭەس بيلىگىمەن بىرگە كەلگەن بولاتىن. 1917-1919 جىلدارى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا قاراعان قازاقتار اشىقتى. تاشكەنت بولشەۆيكتەرى ولاردىڭ جىلقىسىن, مالىن «الەمدىك رەۆوليۋتسيا جاساۋعا ءتيىس» قىزىل ارميا ءۇشىن سىپىرىپ الىپ, ولاردىڭ كۇنكورىسىنە قاجەت ازىق-ت ۇلىك بولۋدەن باس تارتتى, – دەدى ب.قويشىباەۆ.
ءسوز سوڭىندا عالىم بىرقاتار ۇسىنىس جاسادى. ب.قويشىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, 1917-1933 جىلدارى ءتورت جارىم ميلليونداي ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان ۇلتتىق اپاتتى تەرەڭ زەرتتەپ, ادام شىعىنىن مەيلىنشە ناقتىلاۋعا ارنايى قارجى بولگەن دۇرىس. ەلىمىزدەگى, كورشى ەلدەردەگى ارحيۆتەردى, جەرگىلىكتى ءباسپاسوز ماتەريالدارىن سارالاعان ءجون. «سالىق كوزدەرىن انىقتاۋ ءۇشىن پاتشا اكىمشىلىگى ءار اۋىلدى بارلىق اداممەن, مال-مۇلكىمەن تىزىمدەپ, قاعازعا تۇسىرگەن ەكەن. بۇل ءۇردىس كەڭەس داۋىرىندە دە جالعاسىپتى. ەندى سولاردى مۇقيات قاراستىرۋ قاجەت», دەدى ب.قويشىباەۆ.
اكادەميك ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كلاسسيكالىق جانە ورىس فيلولوگياسى كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى لاريسا حاريتونوۆا ءبىلىم ورداسىندا وسى تاقىرىپ اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا, تىڭ باستامالارعا توقتالدى.
جيىندا ءسوز العان مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەركىن ءابىل:
– كەڭەستىك تاريحي ادەبيەتتەگى 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىق تاقىرىبى كوپتەگەن ميفتەرگە تولى بولدى جانە اسا ساياساتتاندىرىلدى. ونىڭ سەبەپتەرىن بۇگىن ءسوز سويلەگەن سپيكەرلەر دە ايتىپ ءوتتى. ارينە, قازاق حالقى ءۇشىن, قازاق جەرىن مەكەندەگەن وزگە ەتنوس وكىلدەرى ءۇشىن اشارشىلىق ۇلكەن تراگەديا بولدى. بىراق ماسەلەنى وبەكتيۆتى تۇرعىدان زەرتتەۋ ءۇشىن ەموتسيانى قالدىرىپ, اشارشىلىقتى عىلىمي فەنومەن رەتىندە زەرتتەۋ قاجەت, – دەدى.
عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, اشارشىلىق ماسەلەسىن تىم ساياسيلاندىرۋعا بولمايدى. اكادەميالىق زەرتتەۋلەر شەڭبەرىندە قالعانى دۇرىس. ارينە, بۇگىندە زۇلماتقا قاتىستى ساياسي باعا بەرۋدى تالاپ ەتىپ جاتقاندار از ەمەس. «بۇگىنگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاريحي تۇرعىدان كەڭەس قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇراگەرى بولعانىمەن, فورمالدى-قۇقىقتىق جاقتان ونىڭ قاتەلىكتەرى مەن قىلمىستارىنا جاۋاپتى بولا المايدى. ءدال سولاي, بۇگىنگى كۇننىڭ كوممۋنيستەرىن ءبىر عاسىر بۇرىن بولعان قىلمىسقا جاۋاپتى قىلۋ دۇرىس ەمەس. وسى قايعىلى وقيعالاردى ەتنوسارالىق ديسكۋرستا قولدانۋ ءتىپتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن زيان كەلتىرەدى», دەپ ءتۇيدى ە.ءابىل.
جيىن بارىسىندا بەينەجازبا ارقىلى مەريلەند شتاتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى (اقش) سارا كامەرون دا وسى تاقىرىپقا قاتىستى ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ, كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا وعان قاتىسۋشىلار تاراپىنان ءتۇرلى سۇراق قويىلىپ, پىكىر الماسۋ, تالقىلاۋ بولدى. عالىمدار ءوز ۇسىنىستارىن جەتكىزىپ, الداعى ماقساتتارىمەن ءبولىستى.
جيىندى سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ تۇيىندەپ, ءىس-شارانىڭ مازمۇندى دا ماعىنالى بولعانىن, وزەكتى ماسەلەلەردى قامتىعان جاقسى باياندامالار جاسالعانىن, تۇجىرىمدى ويلار مەن ۇسىنىستار ايتىلعانىن جەتكىزدى.
– بۇل ماسەلەدە ءبىر دوڭگەلەك ۇستەلمەن شەكتەلىپ قالۋعا بولمايتىنى تۇسىنىكتى. ويتكەنى اشارشىلىق – وتە كۇردەلى جانە تەرەڭ تاقىرىپ. بۇل – بۇگىن ەسكە الىپ, ەرتەڭ ۇمىت قالدىرۋعا بولاتىن دۇنيە ەمەس. اشارشىلىق حالقىمىزدىڭ كوپتەگەن شاڭىراعىن شارپىپ ءوتتى. ول قازىرگى كۇنگە دەيىن سانادا جاڭعىرىپ تۇر دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. سوندىقتان بۇل تاقىرىپقا ناۋقانشىل كوزقاراسپەن كەلۋگە بولمايدى. سول سەبەپتى, الدىمىزدا اۋقىمدى, ۇزاقمەرزىمدى جانە كەشەندى جۇمىستار تۇر. بۇگىنگى جيىنىمىزدى سول ىرگەلى ىسكە تىڭ سەرپىن بەرەتىن ماڭىزدى قادام دەپ قابىلداۋعا بولاتىن شىعار, – دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
دوڭگەلەك ۇستەل قورىتىندىسى بويىنشا عالىمدار مەن تاريحشىلاردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرى ەسكەرىلگەن ارنايى ۇسىنىمدار دايىندالىپ, مەملەكەتتىك ورگاندارعا جولداندى.
