«جىرتقىش جۋرنالدار» دەگەن نە؟
الدىمەن وسى سۇراققا جاۋاپ تاۋىپ العانىمىز ءجون شىعار. عىلىم جاساۋدا عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە جازىلعان ماقالانى حالىقارالىق جۋرنالداردا جاريالاۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. عىلىمي جوبالار مەن زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىراتىن گرانتتاردى الۋ, ونىڭ ەسەبىن تاپسىرۋ كەزىندە دە ماقالا جاريالاۋ تالاپ ەتىلەدى. ايتپاقشى, ۇمىتكەر قانداي دا ءبىر عىلىمي دارەجەگە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا, ماسەلەن, PhD دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانى قورعاۋعا رۇقسات الۋ ءۇشىن دە عىلىمي جۋرنالداردا ماقالا جاريالاۋى ءتيىس. ءوز بەتىنشە جاريالاۋدى ءجون كورەتىندەر تاعى بار, مۇنداي عالىمدار كاسىبي جەتىستىكتەردى كوزدەپ ۇنەمى ىزدەنىسپەن جۇرەدى. مىنە, وسى تالاپتانۋدان تۋاتىن ءبىر پروبلەما بار. بۇل – عالىمداردىڭ «جىرتقىش جۋرنالداردىڭ» «قاقپانىنا» ءتۇسىپ قالۋى. نەگىزىنەن مۇنداي باسىلىمداردى «جالعان جۋرنالدار» دەپ تە اتايدى.
ۋيكيپەديانىڭ اعىلشىن نۇسقاسىندا «جىرتقىش جۋرنالدار» كەيدە تەك جازۋعا ارنالعان باسىلىم دەپ اتالادى. مۇنداي جۋرنالدار اۆتورلاردىڭ ماقالالار ساپاسى مەن زاڭدىلىعىن تەكسەرمەي, رەداكتسيالىق جانە باسپا قىزمەتتەرىن ۇسىنباي جاريالاعانىنا اقى الۋدى كوزدەيدى. ال زاڭدى اكادەميالىق جۋرنالدار اشىق دەرەككوزدەردە قولجەتىمدى ەمەس. باسپاگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, دامۋشى ەلدەردىڭ جاڭا عالىمدارى (عىلىمعا ەندى كەلگەندەر, ياعني تاجىريبەسى ازدار) اسىرەسە «جىرتقىش جۋرنالدارعا» الدانىپ قالادى. وسى ماسەلەگە قاتىستى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, «جىرتقىش جۋرنالداردا» جاريالانعان ماقالالاردىڭ 60 پايىزىنا جاريالانعاننان كەيىنگى 5 جىل ىشىندە ەشقانداي سىلتەمە جاسالماعان», دەپ تۇسىنىكتەمە بەرىلىپتى.
باسپالارداعى «جىرتقىشتىق» – پايدا تابۋدان, كىرىس كىرگىزۋدەن تۋعان قۋلىق. نارىق زامانىندا, سانانى تۇرمىس بيلەگەن شاقتا مۇنداي پىسىقتىق بىزگە ۇيرەنشىكتى كورىنىسكە اينالعانداي. الايدا عالىمدار ءۇشىن مۇندايعا قالىپتى قاراپ, زەرتتەۋلەرى تۋرالى ماقالالارىن سانالى تۇردە «جىرتقىش جۋرنالدارعا» جاريالاۋ, «جالعان باسىلىمداردا» اتى-ءجونىنىڭ ءجۇرۋى ابىروي اكەلمەيدى.
زەرتتەۋشىلەر زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى بىلمەيدى
ەلىمىزدە دوكتورانتتار دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاۋعا جولداما الۋ ءۇشىن حالىقارالىق جۋرنالداردا ماقالا جاريالاۋى ءتيىس. ال سول ستۋدەنتتەردىڭ كوبى عىلىمعا قادام باسسا دا, كەيبىرى ءتىپتى دوكتورانتۋرانى بىتىرگەلى جۇرسە دە «جىرتقىش جۋرنالدار» جونىندە بىلمەيدى ەكەن. بۇل تۋرالى بىزگە وسى تاقىرىپقا قاتىستى كاسىبي بلوگ جۇرگىزىپ, جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ ساۋاتىن اشۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن عالىم, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەكتەبىنىڭ زەرتتەۋشىسى, PhD دوكتورى لاۋرا قاراباسوۆا ايتتى.
– الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشامدا وسى تاقىرىپتا ءجيى جازامىن. وتكەن جىلى تەگىن ترەنينگتەر دە وتكىزدىم. جاس عالىمدارعا اكادەميالىق ادالدىق پرينتسيپىنە نەگىزدەلگەن عىلىمي كارەرا جاساۋ, بەدەلدى جۋرنالدارعا ماقالا جازۋ جانە «جىرتقىش جۋرنالداردىڭ» قاقپانىنا قالاي ءتۇسىپ قالماۋعا بولاتىنى تۋرالى اقپارات بەرەمىن. وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ دوكتورانتتارى جەكەمە شىعىپ, كومەك, كەڭەس سۇرايدى. ولار ءتىپتى «جىرتقىش جۋرنالدار» دەگەن ۇعىمنىڭ بارىن بىلمەيتىن سەكىلدى ءارى ماقالا جاريالاۋدا اقشا تولەۋ مىندەتتى دەپ تۇسىنەدى. ولارعا ء«وز سالامداعى ۇزدىك, ياعني ءبىرىنشى كۆارتيلگە كىرەتىن جۋرنالداردا جالعىز اۆتور رەتىندە ءۇش ماقالام, ءبىرىنشى اۆتور رەتىندە ءبىر ماقالام جاريالانعان, بىراق سول ءۇشىن ەشقانداي اقشا تولەمەدىم» دەسەم, تاڭعالادى. سوندىقتان جاس عالىمداردى بىرەۋدىڭ قولىنان كەلگەن ءىس ەكىنشىنىڭ دە قولىنان كەلەتىنىن ايتىپ جىگەرلەندىرەمىن, – دەيدى ول.
ساراپشىمىز «نەگە ءبىزدىڭ قازاقستاندىق عالىمدار رەيتينگى جوعارى جۋرنالدارعا ماقالا جاريالاۋعا قينالادى؟» دەگەن سۇراققا كوپ ۋاقىت جاۋاپ ىزدەگەن ەكەن. ءسويتىپ مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بارىن انىقتاپتى.
– ارينە ەڭ الدىمەن جاس عالىمداردىڭ جۋرنال يندەكساتسياسى, جۋرنال مەتريكاسى مەن كۇماندى جۋرنالدار بازاسىن تەكسەرۋ جانە جۋرنال ىزدەۋ سەكىلدى قاراپايىم داعدىلاردى مەڭگەرمەۋى سەبەپ بولادى. قالىپتى جاعدايدا جۋرنالعا ماقالا جاريالاۋ پروتسەدۋراسى قانداي بولاتىنىن ءبىلۋ دە ماڭىزدى. ەكىنشىدەن, ەمپيريكالىق زەرتتەۋگە نەگىزدەلمەگەن, تۇپنۇسقا مالىمەت ۇسىنا الماعان ءارى زەرتتەۋ ادىستەمەسى ءالسىز تۇسىندىرىلگەن ماقالا البەتتە جاقسى جۋرنالدارعا كەرەك ەمەس. مەن الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. زەرتتەۋدىڭ ەتيكالىق تالاپتارعا ساي جۇرگىزىلۋى دە – جۋرنالدار قوياتىن تالاپتاردىڭ ءبىرى. ءبىزدىڭ جوو-نىڭ كوبىندە ەتيكا كوميتەتى جوق. ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارى وسىعان نازار اۋدارۋى ءتيىس. ءۇشىنشى, ءبىراز ۋنيۆەرسيتەتتە زەرتتەۋ ادىستەرى جاڭاشا ستاندارتتارمەن وقىتىلمايدى. پاندەردىڭ تىزىمىندە تۇر, بىراق وكىنىشكە قاراي, اتى بار, زاتى جوق. ستۋدەنتتەرمەن سويلەسكەننەن بىلەمىن, جوو-داعى 1-كۋرس دوكتورانتتارىنا ارنالعان وقۋ باعدارلاماسىندا «زەرتتەۋ ادىستەرى» نەمەسە «زەرتتەۋ فيلوسوفياسى» دەگەن ادەمى اتاۋلار بار. الايدا ونى كىم وقىتىپ جاتىر, سول پاننەن ساباق بەرەتىن وقىتۋشىنىڭ ءوزى زەرتتەۋمەن اينالىسا ما؟ ول قانداي كاسىبي دايارلىقتان وتكەن؟ مىنە, ماسەلە وسىدان شىعادى. ءبىز اۋەلى عالىمدار دايارلاۋداعى تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ الۋىمىز كەرەك, – دەيدى ل.قاراباسوۆا.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, عىلىمعا قادام باسقاندار ءبىر نارسەنى ءتۇسىنىپ العانى ابزال. جۋرنالدار «اشىق قولجەتىمدى» (open access) جانە «جابىق قولجەتىمدى» (close access) دەپ ەكىگە بولىنەدى. «جابىق» جاعدايدا قولجەتىمدى جۋرنالداردىڭ بارىنە ماقالا شىعارۋ تەگىن. ويتكەنى مۇنداي جۋرنالدار جازىلىمدى تالاپ ەتەدى. «اشىق قولجەتىمدى» جۋرنالدارعا جاريالاۋ اقىلى, بىراق بىردەن اۆتوردان اقشا سۇرامايدى. الدىمەن رەداكتسيا القاسى ماقالانىڭ جارامدىلىعىن تەكسەرەدى دە, رەتسەنزياعا جىبەرەدى. عالىمنىڭ ماقالاسى تۋرالى قاراعان بىرنەشە رەتسەنزەنتتىڭ سىن-پىكىرى كەلۋى كەرەك. بەدەلدى باسىلىمداردا ماقالانىڭ شىعۋىن كەيدە عالىمدار ءبىر جىلعا دەيىن كۇتەدى. ال «جىرتقىش جۋرنالداردا» رەتسەنزيالاۋ جۇيەسى جوق جانە تەز جاريالايدى.
سان ساپانى تومەندەتتى
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, PhD دوكتور جەكسەنبەك توقتارباي دوكتورانتۋراعا گرانت سانىن كوبەيتكەننەن ساپاسىز كادرلاردىڭ سانى ارتقانىن ايتادى.
– مەن 2012 جىلى دوكتورانتۋراعا قۇجات تاپسىرعاندا 4 ادام عانا تۇستىك. قازىر 60 ادام تۇسەدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىمي جەتەكشىگە قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتتى. بىراق سول تالاپتارعا ساي كەلەتىن ماماندار وڭىردەگى جوو-دا تۇرماق, ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وزىنەن تابىلماي قالادى. ارينە بار, دەگەنمەن ولاردىڭ سانى كوپ ەمەس. دوكتورانتتار كوپ, بارىنە بىردەي لايىقتى جەتەكشى جوق. ونىڭ ۇستىنە جەتەكشىلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى, وعان تولەنەتىن قوسىمشا ۇستەمەاقى وتە تومەن بولعاندىقتان, كوبى دوكتورانت العىسى دا كەلمەيدى. سودان امالسىز بىلىكتىلىگى ساي بولماسا دا تابىلعان جەتەكشىگە جازادى. ال ءوزى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ماقالا جازىپ, جاريالاپ كورمەگەن ادام نە ۇيرەتەدى؟ قازىر دوكتورانتۋراعا بولىنگەن گرانت سانىنىڭ ارتقانىنا قۋانىپ ءجۇرمىز عوي, اقيقاتىندا بۇل ساپانى مۇلدە ءتۇسىرىپ جىبەردى. ناق عىلىمدى قالايتىندار ەمەس, ستيپەنديا ءۇشىن عانا تۇسەتىندەر كوپ. ولار ادەتتە ستيپەنديانى الىپ ءجۇرىپ وقيدى دا, قورعاماي كەتىپ قالا سالادى. وسى جۇيەنى وزگەرتۋىمىز كەرەك. مەملەكەتتىك گرانتقا وقىدى ما, مىندەتتى تۇردە عىلىمي تاقىرىبىن قورعاسىن, قورعاي الماسا, گرانتتى قايتارۋدى مىندەتتەۋ قاجەت. سوندا عانا ناعىز عىلىم جولىنا ءتۇسۋدى قالايتىندار كەلەدى. قۇر اتاق پەن ستيپەنديا ءۇشىن وقيتىندار جالعان عىلىم جاسايدى, – دەيدى ج.توقتارباي.
وقىتۋشى-عالىمنىڭ پىكىرىنشە, وتاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ «جىرتقىش جۋرنالداردىڭ» قاقپانىنا ءىلىنىپ قالۋىنا ولاردىڭ وسى تاقىرىپتاعى تانىمىنىڭ تارلىعى, ءبىلىمىنىڭ جەتىسپەۋى سەبەپ بولادى. ويتكەنى ولار «قانداي جۋرنالعا جاريالاۋ كەرەك؟ ونىڭ جالعان جۋرنال ەكەنىن قايدان بىلۋگە بولادى, قالاي اجىراتامىز؟» دەگەن سالماقتى ساۋالدارعا ناقتى جاۋاپ بەرە المايدى. ماسەلەن, تاجىريبەلى عالىمداردىڭ ءوزى «Q1», «Q2» بولسا, كەرەمەت جۋرنال دەپ ويلاپ قالادى. باسقا جاعىن تەكسەرمەيدى. ال كۆارتيلى جاقسى بولعانىمەن, h-يندەكسى تومەن باسىلىمدار بار. مىنە, وسى تۋرالى جەتكىلىكتى ءبىلىم بەرىلۋى ءتيىس.
– جوعارىداعى ارىپتەسىمنىڭ سوزىمەن كەلىسەمىن, جوعارى بىلىمنەن كەيىنگى ءبىلىم بەرۋدە الدىمەن زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە ۇيرەتكەن ءجون. مىسالى, مەن حيميا فاكۋلتەتىندە وقيتىن ماگيسترانتتارعا «عىلىمي جوبالار مەن زەرتتەۋلەردى ۇيىمداستىرۋ جانە جوسپارلاۋ» اتتى پاننەن ساباق بەرەمىن. سوندا ستۋدەنتتەرگە, ياعني بولاشاق عالىمدارعا Scopus بازاسىنداعى جۋرنالدارعا تالداۋ جاساۋ جونىنەن ءدارىس وقيمىن. ال ەلىمىزدەگى كوپ جوو-دا مۇنداي ءپان وقىتىلمايدى, – دەيدى بولاشاق عالىمداردى وقىتىپ جۇرگەن عالىم.
تالاپتان تالاپ تۋادى
وسى ويدان كەيىن ءبىز 2020-2021 وقۋ جىلىنا دوكتورانتتاردى دايارلاۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك گرانت سانىن قارادىق. حيميا ماماندىعىنا 100, فيزيكا سالاسىنا 110, ماتەماتيكا جانە ستاتيستيكاعا 60 گرانت بولىنگەن. ال جىل سايىن 100 عىلىمي دوكتوردى دايارلايتىن 100 حيميك-عالىم بار ما؟ مىنە, وسىدان-اق جىل سايىن عالىمداردى ەمەس, «جالعان عالىمداردىڭ اسكەرىن» عىلىمي «مايدانعا» قوساتىنىمىزدى انىق كورۋگە بولادى.
وتاندىق عالىمداردىڭ الەۋەتى مەن سوڭعى جاعدايداعى قارقىنىنا تالداۋ جۇرگىزەتىن مامان ەلىمىزدە تىم تاپشى. سولاردىڭ ءبىرى – پروفەسسور بولات كەڭەسوۆ. ونىڭ ويىنشا, عىلىمي دارەجە, اتاق الۋعا نەمەسە گرانتتىق جوبالار بويىنشا ەسەپتەردى تاپسىرۋعا «جىرتقىش جۋرنالدارداعى» ماقالالاردى جاراتپاي تاستاۋ كەرەك. سوندا ءبىراز ماسەلە وزدىگىنەن شەشىلەدى.
– ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى اقىرىنداپ بۇل تالاپتى ەنگىزىپ, «جىرتقىش جۋرنالدارداعى» ماقالالاردى ەسەپكە الماۋعا ۋادە بەرىپ وتىر. ماڭىزدىسى جالعان باسىلىمدارداعى عىلىمي ەڭبەكتەردى ەش جەردە, ەشبىر جاعدايدا ەسەپكە الماي قويسا, كوپ ماسەلە شەشىمىن تابادى. بۇدان بولەك گرانتتىق نەمەسە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋدىڭ كونكۋرستىق قۇجاتتاماسىندا اشىق قولجەتىمدى باسىلىمدار ءۇشىن تولەمدى دەلدالدارعا ەمەس, تىكەلەي باسپاگەرگە عانا جاساۋ رۇقسات ەتىلۋى كەرەك. سودان سوڭ گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا حالىقارالىق جۋرنالداردا ماقالا جاريالاماي-اق ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ءجون. مىسالى, ديسسەرتاتسيانى ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتامانىڭ تاۋەلسىز ەمتيحانىنان كەيىن قورعاۋعا جىبەرۋگە بولادى. بارىنەن بۇرىن عالىمدارعا اجىراتۋ وڭاي بولۋ ءۇشىن بازادان شىعىپ قالۋ قاۋپى جوعارى, كۇماندى جۋرنالداردى انىقتاپ, ونىڭ ءتىزىمىن جاريالاۋ بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت. وسى ماسەلەگە قاتىستى زەرتتەۋشىلەرگە تانىمدىق ترەنينگتەر ۇيىمداستىرىلۋى كەرەك, – دەدى ب.كەڭەسوۆ.
2018 جىلى اتاقتى Nature عىلىمي جۋرنالىنىڭ سايتىندا «قىتاي اكادەميالىق زاڭ بۇزۋشىلىقتى جويۋ ءۇشىن كەڭ اۋقىمدى رەفورمالار جۇرگىزەدى» (China introduces sweeping reforms to crack down on academic misconduct) دەگەن تاقىرىپپەن كولەمدى جۋرناليستىك ماقالا جاريالاندى. سوندا قىتاي ەلىندە وتاندىق جانە حالىقارالىق ساپاسىز جۋرنالداردىڭ «قارا ءتىزىمى» جاسالاتىنى, سول تىزىمدەگى باسىلىمدارعا شىققان ماقالالار قانداي دا ءبىر عىلىمي اتاق نەمەسە گرانت الۋعا جارامايتىنى, ال «جالعان جۋرنالدا» جۇرگەن عالىمعا ءبىرىنشى ەسكەرتۋ, ەكىنشى رەت قايتالانسا جۇمىستان شەتتەتۋ قاراستىرىلاتىنى كورسەتىلگەن. ءيا, بۇل – كورشى مەملەكەت ازىرلەگەن پلاگياتقا, اكادەميالىق الاياقتىققا قارسى كۇرەسكە باعىتتالعان كەشەندى باعدارلامانىڭ ءبىر پاراسى عانا...
وسىنداي قادامعا بارۋ جاۋاپتى مينيسترلىك ءۇشىن قيىن شىعار. بىراق بۇل ماتەريالىمىزعا ارقاۋ بولعان Scientometrics باسىلىمىنىڭ «Scopus-تاعى جالعان جاريالانىم: ەلدەر اراسىنداعى ايىرماشىلىقتار تۋرالى دالەلدەر» اتتى زەرتتەۋىنىڭ كىرىسپەسىندە قازاقستاننىڭ «جالعان عىلىم» جاسايتىن ەل رەتىندە كورىنگەنىنەن اۋىر ەمەسى انىق. ەڭ ءبىر كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەتىنى, وسى جاعداي Scopus بازاسى مەن Web of science دەرەكقورىنداعى «ۇزدىك جاريالانىم», «ەڭ كوپ سىلتەمە» نوميناتسيالارىمەن الەم زەرتتەۋشىلەرىنىڭ اراسىندا كوش باستاپ جۇرگەن ساناۋلى عالىمدارىمىزدىڭ ەڭبەگىن جوققا شىعارىپ تۇر.
