اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ق ۇلىمبەت ابدىقۇلوۆ مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسە الماي, جۇرگىزۋشى ماماندىعىن يەلەنىپ, ءوزى تۋىپ-وسكەن جۋالى اۋدانىنىڭ «كرەمەنەۆسكي» كەڭشارىندا جۇرگىزۋشى بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرەدى. سول ۋاقىتتا اسكەرگە شاقىرىلىپ, ونى اۋعانستانعا بارعان كەڭەس اسكەرىنىڭ شەكتەۋلى قۇرامىنا قوسىپ جىبەرەدى. ءسويتىپ, ول ۇڭعىسى 122 ميلليمەترلىك زەڭبىرەك تىركەلگەن «زيل-131» اۆتوماشيناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى بولىپ كەتە بارادى. اتتاپ باسقان ءار ادىم اجال بولىپ ەلەستەيتىن كوپتەگەن اسكەري قيمىلعا قاتىسادى.
1982 جىلى 8 ناۋرىز كۇنى ق ۇلىمبەت اۋىر جارالانىپ, ءولىم اۋزىنان قالادى. ءدال سول كۇنى زەڭبىرەكتەر تىركەلگەن 6 اسكەري تەحنيكا باگرام قالاسى ماڭايىنداعى ماحمۋدراحي قىشلاعى تۇسىندا پاندشەر شاتقالىنان قايتىپ كەلە جاتىپ, جاۋ توسقاۋىلىنا تاپ بولادى.
اينالا جاتاعان ۇيلەر ەكەن. ق ۇلىمبەت مىنگەن ماشينا ول كەزدە ورتا تۇستا كەلە جاتقان. باس كوتەرتپەي بوراعان جاۋ وعىنان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس. اقىرى تەحنيكالار توقتاپ, كولىكتەرىنەن شۇعىل تۇسكەن جاۋىنگەرلەر باس ساۋعالاۋعا كوشەدى. وسى كەزدە شتاب وفيتسەرى, كاپيتان روماشەنكو ساربازدارعا: «تەز توسقاۋىلدى بۇزىپ, ماشينالاردى قورشاۋدان الىپ شىعىڭدار!» دەپ بۇيرىق بەرەدى. اۆتوماتىن كەۋدەسىنە قىسا ۇستاپ, بۇيرىقتى ورىنداۋعا ۇمتىلعان ق ۇلىمبەت جاۋ وعىنان قايتادان تاساعا تىعىلعان كەزدە, الداعى ماشينالاردىڭ ءبىرىنىڭ جانىندا جەرلەسى نەسىپباي ءابدىرامانوۆتىڭ جارالى كۇيدە دوڭبەكشىپ جاتقانىن كورەدى. اراسى 150-200 مەتردەي جەر. ول بىردە ەڭبەكتەپ, بىردە جۇگىرىپ جەرلەسىنىڭ جانىنا جەتەدى. جارالى جاۋىنگەردىڭ جاراسىن تاڭىپ, العاشقى كومەگىن كورسەتەدى. تاعى العا جىلجىپ كەلە جاتقاندا ق ۇلىمبەتتىڭ دە جىلىنشىگىنە وق ءتيىپ, ەسىنەن تاندىرادى. ەسىن جيعاندا شۇڭقىرعا جينالعان قار مەن جاۋىننىڭ سۋىنا بەلىنەن باتقانىن اڭعارادى. ال ماشيناسى جىلجىپ بارىپ, وڭ جاعالاۋداعى جارعا تىرەلىپ توقتاعان ەكەن. اقىرى جانىنداعىلار پولككە سۇيرەپ اكەلگەن قۇلىمبەتتىڭ ماشيناسىنىڭ كابيناسىن 52 جەردەن وق تەسىپ ءوتىپتى. وسىنشاما وقتان شۇرق تەسىك بولعان كابينا ىشىندە وتىرعان ادامنىڭ ءتىرى قالعانىنا سەنۋ قيىن.
ءسويتىپ, ق ۇلىمبەت ابدىقۇلوۆ جول اشقاننان كەيىن العا جىلجىعان تەحنيكالاردان وق جاۋدىرعان جاۋىنگەرلەر توسقاۋىلدى بۇزىپ-جارىپ ءوتىپ, جاۋدى جايراتىپ سالادى. بىراق اۋىر جارالانعان قۇلىمبەتتى گوسپيتالعا جونەلتەدى. سول جولى كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە ۇسىنىلعان ەكەن. بىراق ول بۇيىرماي, «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالادى.
ق ۇلىمبەتتىڭ اكەسى سادۋاقاس ابدىقۇلوۆ – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان جاۋىنگەر. بولىمشە كومانديرى بولعان ول نەمىستەرمەن كۋرسك ءۇشىن بولعان شايقاستا قاپىدا قورشاۋدا قالىپ قويىپ, جاۋ قۇرساۋىن بۇزىپ-جارىپ شىققانى ءۇشىن كەزىندە بىرقاتار مايدانگەرمەن بىرگە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان ەكەن. بىراق ول ماراپات باسقالارىنا بەرىلىپ, سادۋاقاسقا «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى بۇيىرادى.
سادۋاقاستان سوعىس جىلدارى قارا قاعاز كەلەدى. اۋىلداعىلار ونى ولدىگە ساناپ, جالعىز تۋىس اعاسى ىبىرايىم ءبىر-ەكى توقتىسىن جەمدەپ, جىلدىعىنا ارناپ اس بەرۋگە دايىندالىپ جۇرگەنىندە, 1945 جىلدىڭ اياعىنا قاراي سادۋاقاستىڭ ءوزى كەلەدى. سوندا بۇكىل اۋىل قۋانعان ەكەن.
سول سادۋاقاس جارى سەيسەكۇل ەكەۋى دۇنيەگە 11 ۇل-قىز اكەلىپ, ءوزى شارۋاشىلىقتا ءارتۇرلى جاۋاپتى قىزمەت اتقارىپ, كەيىننەن دۇنيە سالعان. سەيسەكۇل اپا بۇگىندە 90 جاسقا تولىپ, ۇرپاعىنىڭ قىزىعىن كورىپ وتىر.
جاۋىنگەر رۋحتى ق ۇلىمبەت اراعا جىلدار سالىپ اكە ەرلىگىن قايتالايدى. «مەيلى قاي زاماندا بولسا دا, ادامزات بالاسىنىڭ ارمانى بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ بولعان. ال سوعىستىڭ بەرەرى نە؟ ءومىر ورنىنا – ءولىم, تاماق ورنىنا – وق, كيىم ورنىنا – كەبىن!», دەيدى ق ۇلىمبەت ابدىقۇلوۆ.
ق ۇلىمبەتتىڭ جاساعان ەرلىگى تۋرالى اقىن رۋزا الداشەۆا باللادا جازىپ:
«سوعىس سالعان جازىلمايدى جارامىز,
ەرلىك جايلى ايتىلماعان بار اڭىز.
بوتەن ەلدە قانعا بوككەن بوزداققا,
بەرىلدى مە ءبىزدىڭ ءادىل باعامىز؟» دەيدى.
ق ۇلىمبەت سوعىستا العان سول جاراقاتىنان تاشكەنت قالاسىنداعى اسكەري گوسپيتالدا ون ءبىر اي جاتىپ, ەمدەلىپ شىققان. ول تۋرالى جاۋىنگەردىڭ اناسى سەيسەكۇل اپا اڭگىمەلەپ بەردى. «كۇندەلىكتى پوشتانى قاراپ, بالامىزدان كەلەتىن حاتتى تاعاتسىزدانا كۇتۋشى ەدىك. ونىڭ اۋعان جەرىندە سوعىسىپ جۇرگەنىن ءوزى ايتپاسا دا شامالايتىنبىز. اكەسى ەكەۋمىز, كورشى, اعايىن-تۋعاندار بولىپ بالامىزدىڭ امان-ەسەن ورالۋىن تىلەدىك. بىردە كەلگەن حاتىنا قاراسام, حاتتا تاشكەنت قالاسى دەپ كورسەتىلگەن ەكەن. سودان بار شارۋانى جيىپ تاستاپ, كونۆەرتتەگى ادرەسپەن تاشكەنتكە جەتسەك, بالامىز اسكەري گوسپيتالدا جاتىر ەكەن. جاراقاتى وتە اۋىر. سول اياعىنىڭ توبىقتان جوعارى جىلىنشىگىنىڭ بىت-شىتى شىققان. ءتىپتى اياعىن كەسىپ تاستاۋعا دەيىن ىڭعايلاپ قويىپتى. سودان ءبىز وتا جاساۋعا دايىنداپ جاتقان حيرۋرگ, پروفەسسور, پولكوۆنيك ميحايل كونستانتينوۆكە بار جاعدايدى بايانداپ, بالانىڭ اياعىن كەسپەۋدى جالىنىپ سۇرادىق. ول كىسى سوزىمىزگە قۇلاق اسىپ, ەمدەۋدىڭ بارلىق ءتيىمدى ءادىس-تاسىلدەرىن قولدانا وتىرىپ, ون ءبىر ايدا بالامىزدى اياعىنان تۇرعىزدى. ءتاڭىردىڭ مۇنىسىنا دا شۇكىر, ول كىسىگە دە راقمەت!» دەيدى باتىر انا.
ق ۇلىمبەت سول جىلى بالا كەزىنەن ارمان بولعان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. وقۋعا دايىندالىپ جۇرگەن 1983 جىلى «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالادى. اتالعان وقۋ ورداسىن بىتىرگەن ول 1988 جىلى الماتى قالاسىنىڭ وكتيابر, لەنين اۋداندارىندا پروكۋروردىڭ كومەكشىسى, تەرگەۋشى بولىپ ىستەيدى.
ق ۇلىمبەت ابدىقۇلوۆ ودان كەيىن جامبىل وبلىسىنىڭ بىرقاتار اۋداندارىندا پروكۋروردىڭ اعا كومەكشىسى, ورىنباسارى, وبلىستىق پروكۋراتۋرانىڭ باسقارما پروكۋرورى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقاردى. سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ جۇيەسىندە دە ءبولىم باستىعى, وبلىستىق سوت اكىمشىسىنىڭ ورىنباسارى, ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسىنىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ جامبىل وبلىسى بويىنشا باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, ءبولىم باستىعى بولىپ ەڭبەك ەتتى.
اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ق ۇلىمبەت ابدىقۇلوۆ اسكەري قىزمەتشى رەتىندە دە, وتستاۆكاداعى ادىلەت كەڭەسشىسى رەتىندە دە بىرقاتار ماراپات العان. بۇگىندە ومىرلىك جارى نۇرراۋشان ەكەۋى 3 ۇل-قىز تاربيەلەپ ءوسىرىپ, ولاردان ۇرپاق كورىپ وتىر.
ول وزىمەن بىرگە اۋعان دالاسىندا اسكەري بورىشىن اتقارعان قارۋلاس جەرلەستەرى ماعاۋيا ءادىلوۆ, عالىمجان قاراتاەۆ, اسقار ەلەپاەۆ, باۋىرجان تاسپاۋوۆ, ءامىرحان سادىقوۆ, بەرىك شۋكامانوۆ, نەسىپباي ءابدىرامانوۆ, ەرجان شولپانقۇلوۆ, مەيرامبەك ايتوۆ, مارات مىرزاحمەتوۆ, مارقۇمدار قانات مۇساەۆ, بەرىك توباقابىلوۆ, نۇرعالي شوناباەۆ جانە باسقا جاۋىنگەرلەردىڭ قويان-قولتىق ۇرىستاردا قايسارلىق كورسەتكەن ەرلىك ىستەرىن ەسكە الىپ وتىرادى.
اۋعان سوعىسىنىڭ تاعى ءبىر ارداگەرى ابدىحالىق سايلىباەۆ تۋعان جەرى – سارىسۋ اۋدانى, تۇگىسكەن اۋىلىندا ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ كەڭشاردىڭ قۇرىلىس بولىمىندە ءۇش جىل جۇمىس ىستەيدى. اكەسى ساتىبالدىنىڭ اقىل-كەڭەسىمەن جۇرگىزۋشىلەر كۋرسىن ءبىتىرىپ, كۋالىك الادى. 1981 جىلى 9 قاراشادا, تۋرا 20 جاسقا تولعان كۇنى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان ابدىحالىق 1982 جىلدىڭ 24 اقپانىندا اۋعانستان جەرىنەن ءبىر-اق شىعادى. «اۋعان سوعىسى باستالعاندا وعان, نەگىزىنەن, مۇسىلمان ساربازداردى جىبەرىپ جاتقانى جونىندە ءسوز بولعان. شىندىعى دا سولاي. اۋعانعا اتتانىپ بارا جاتقان جاۋىنگەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاق, وزبەك, تاجىك, تۇرىكمەن, قىرعىز, ازەربايجان ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ەدى. اراسىندا شامالى سلاۆياندار بار. ولاردىڭ وزدەرى دە وفيتسەرلەر, كومانديرلەر. اۋەجايعا انام ساۋداكۇل, اعام ءابدىراحمان جانە ءىنىم ابدەش كەلىپتى. بىراق سوندا بىزگە تىم بولماسا 2-3 مينۋت جولىعۋعا, سويلەسۋگە رۇقسات ەتپەدى. كۇزەت كۇشتى. ءسويتىپ, الىستان بولسا دا جاقىندارىمنىڭ جۇزدەرىن كورىپ, اۋعانستانعا اتتانىپ كەتە باردىم», دەپ وتكەن كۇندەردى ەسكە الادى ابدىحالىق سايلىباەۆ.
جاۋىنگەرلەر مىنگەن ۇشاق اۋعان ەلىنىڭ استاناسى كابۋل قالاسىنا قونعاندا, بۇلار وزدەرىنىڭ الدىندا عانا ۇشىپ كەتكەن ۇشاقتى دۇشپاندار شەكارادا اتىپ تۇسىرگەنىن ەستيدى. جاۋ بۇلار ۇشىپ كەلە جاتقان ۇشاقتى دا اۋعان شەكاراسىنا كىرگەننەن-اق وقپەن قارسى العان ەكەن. بىراق ول ۇشاق كابۋلعا امان-ەسەن قونادى. ودان ءارى ساربازدار قۇندىز ارقىلى پۋلي-حۋمريگە تىكۇشاقپەن جەتكىزىلەدى. ونداعى اۆتوجوندەۋ روتاسىنا بولىنگەن 13 سولداتتىڭ ىشىندە ابدىحالىق سايلىباەۆ پەن مويىنقۇمدىق باۋىرجان قوسمايىلوۆ بىرگە بولادى. كەيىننەن سول كەزدەگى شىمكەنت وبلىسى, سارىاعاش اۋدانىنان كەلگەن ءابدىجاپپار سمانوۆ دەگەن ازاماتپەن تانىسىپ, دوس بولادى.
قاتارداعى جاۋىنگەر ابدىحالىق سايلىباەۆ قىزمەت اتقارعان جوندەۋ روتاسى بۇزىلعان, قيراعان تەحنيكالاردى قايتادان قالپىنا كەلتىرىپ, بەيبىتشىلىك ءۇشىن كۇرەسكە ءوز ۇلەستەرىن قوستى. ول تەحنيكالارمەن جاۋىنگەرلەر تالاي رەت بارلاۋ جاساپ, جاۋدىڭ بەتىن قايتاردى. ابدىحالىق سوعىستا جۇرگەندە ءبىر كۇنى مىنانداي وقيعا بولادى. اناسى ساۋداكۇلگە ەنەسى شايكۇل «وسى بالا اۋىل ماڭايىنا كەلدى-اۋ شاماسى. تۇسىمدە ساماۋرىننىڭ قاسىندا ماعان سالەم بەرىپ ءجۇر ەكەن», دەيدى. پەرزەنتىن ساعىنىپ جۇرگەن انا مۇنى جاقسىلىققا جوريدى. بۇل كەزدە كوميسسيا شەشىمىمەن دەنساۋلىعىنا بايلانىستى اسكەردەن قايتارىلعان ابدىحالىق سايلىباەۆ تاشكەنت قالاسىنداعى گوسپيتالدا ەمدەلىپ جاتقان ەكەن. قاسىندا پاۆلودارلىق ايتۋعان سماعۇلوۆ دەگەن ازامات بولادى. ءبىر ءساتى تۇسكەندە ابدىحالىق جەڭگەسى ايسۇلۋعا ءوزىنىڭ گوسپيتالدا جاتقانىن تەلەفونمەن حابارلايدى. ءسويتىپ, اكە-شەشەسى ساتىبالدى مەن ساۋداكۇل, اعاسى ءابدىراحمان ءبارى تاشكەنتكە كەلەدى. جات جەردە جۇرگەن ۇلىنىڭ اماندىعىن تىلەگەن 8 بالانىڭ اناسى ساۋداكۇل بۇگىندە ۇرپاعىنىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىر.
وتان الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىن اتقارعان قاتارداعى جاۋىنگەر ابدىحالىق سايلىباەۆ اسكەردەن كەلگەننەن كەيىن, ءوزى تۋىپ-وسكەن اۋىلداعى «تۇگىسكەن» مەملەكەتتىك اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتىندا شەبەرحانا, گاراج مەڭگەرۋشىسى, باس ينجەنەر قىزمەتتەرىن اتقارادى. ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن كاسىپكەرلىكپەن اينالىسادى. اۋداندىق گاز مەكەمەسىن دە باسقارادى. ول جارى زابيرا ەكەۋى 3 ۇل-قىز ءوسىرىپ, ولاردان ۇرپاق كورىپ وتىر. اۋعانستاندا اسكەري بورىشىن وتەگەن ابدىحالىق سايلىباەۆ كەڭەس اسكەرىنىڭ شەكتەۋلى قۇرامىندا اسكەري قيمىلدارعا قاتىسقانى ءۇشىن قىزىل تۋلى تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-پولكوۆنيك يۋ.ماكسيموۆتىڭ قولىنان العىس حات الادى.
ابدىحالىق وزىمەن بىرگە اۋعان جەرىندە سوعىستا بولعان مارات تورەبەكوۆ, بەيسەن سادىقوۆ, نيكولاي كوزاك, الدابەرگەن وسپانوۆ, ماناربەك انداقۇلوۆ, وركا وماروۆ سىندى قارۋلاس جولداستارىن ەسىنە الىپ وتىرادى. جات جەردە قازا تاپقان مايدانداستارىنىڭ ەسىمدەرى مەن كەيبىر دەرەكتەرى جازىلعان قويىن داپتەرى ءالى دە ساقتاۋلى ەكەن. بۇل – وت ورتاسىنان ورالعان ازامات ءۇشىن ەڭ قىمبات جادىگەر. ول كەيدە سول قويىن داپتەرىن پاراقتاپ وتىرىپ: «ەي, ادامدار, بەيبىت ءومىردى باعالاڭدار! سوعىستىڭ بەتى اۋلاق!» دەگەن ويعا ءجيى ۇڭىلەدى.
جامبىل وبلىسى
