رۋحانيات • 11 اقپان، 2021

جانعالي ءجۇزباي: دالا كۇيشىلەرىنىڭ ۇلگى-مانەرىن ۇيرەندىم

723 رەت كورسەتىلدى

– بيىل الپىس جاسقا تولعان ەكەنسىز. كوڭىل كۇيىڭىز جاقسى ما؟

– الپىس – وتكەنگە ەسەپ بەرەتىن جاس ەكەن. وسى ۋاقىتقا دەيىنگى كەزەڭىمدى ەسكە السام، ماڭىزدى دەيتىندەي ەشنارسە ىستەمەگەن ەكەم. ايتەۋىر جاستىقتىڭ جالىنىمەن ونەرگە تالاپتاندىق، كۇي دەگەن كيەلى دۇنيەگە عاشىق بولدىق. داۋلەسكەر كۇيشىلەرگە ەلىكتەدىك، «بولماساڭ دا ۇقساپ باق» دەگەندەي، سولار شەرتكەن كۇيدىڭ قايىرىمىن قال-قادەرىمىزشە كوكىرەككە توقۋعا تىرىستىق. جاستىق اۋانىمەن ارنەنىڭ باسىن ءبىر شالعان اۋرەلى كۇندەرىمىز دە كوپ بولدى.

تەاترعا مۋزىكا جازۋ، وركەستر-انسامبلدەرگە ءان-كۇي لايىقتاۋ سياقتى قوسالقى اۋەسقويلىقتارىم دا كوپ بولدى. قيىن زاماندا اقشا تابۋ ءۇشىن اۋدارمامەن دە اينالىستىق. ايتەۋىر تىنىش جۇرمەيمىن، ءناسىپ ەتكەننىڭ بارىنە شۇكىرلىك ەتەم، ونىڭ ءبارى ءومىردىڭ سىناعى شىعار. كەيىنگى كەزدەرى ماقالا جازۋعا دا بەيىمىم اۋىپ جۇرگەنىن ايتا كەتەيىن. ءبىرشاما وتاندىق عىلىمي جۋرنالدارعا زەرتتەۋلەرىم شىقتى. ىشىندە ءتاۋىر باعالانعاندارى دا، سىنعا ۇشىراعاندارى دا بار. قازىر قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇستازدىق ەتىپ ءجۇرمىن. ماماندىعىمنىڭ تالابىنا ساي ءبىرسىپىرا كۇي جيناقتارىن، حرەستوماتيالاردى كىتاپ ەتىپ شىعارعان جاعدايىم بار.

– العاش دومبىرانىڭ الىپپەسىن اكەڭىزدىڭ تۋعان اعاسى سەيىتحاننان ۇيرەنىپ، كەيىننەن سۇگىر كۇيشىنىڭ نەمەرە ءىنىسى بوتاباعاردان، سودان سوڭ اتابەك كۇيشىدەن تاربيە الدى دەگەن دەرەكتى كوزىمىز شالدى. شەبەرلىگىڭىزدى ءبىرشاما تولىستىرىپ بارىپ تولەگەن مومبەكوۆ پەن گەنەرال اسقاروۆتىڭ مەكتەبىنە كەلۋىڭىز بۇل ونەردىڭ كىسىگە وڭايلىقپەن قونا كەتپەيتىنىن اڭعارتسا كەرەك. اسقار سۇلەيمەنوۆ: «مەنىڭ ويىمشا سۇگىردىڭ ارۋاعى ءبىر-اق ادامعا – گەنەرال اسقاروۆقا قونعان. ول از دەسەڭىز ايتايىن، گەنەرال – ءتىرىلىپ كەلگەن سۇگىر» دەگەن ەكەن. سوعان قاراعاندا، ۇستازدان جولىڭىز بولعان سياقتى. سولاي ما؟

ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ بەتكە ۇستار كۇيشىسى سەيىتحان الىمبەكوۆ ەدى. 1975 جىلى شىققان «قاراتاۋ شەرتپەلەرى» (اۆتورى ج.يماناليەۆ پەن م.ايتقاليەۆ) دەگەن كىتاپقا اۆتورلىق كۇيلەرى شىققان. سەيىتحان كوكەم مەنىڭ اكەم الىمحانمەن ءبىر تۋىسادى. ەكەۋى دە داۋلەسكەر ەدى، سۇگىردىڭ كوزىن كورگەن، ءتالىمىن العان ءىزباسارلارى قاتارىندا اتتارى اتالادى. سول سەيىتحان اكەمىز كۇي شەرتكەندە بىزگە دومبىراسىنىڭ قۇلاعىن تىستەتىپ قوياتىن، دومبىرانىڭ قوڭىر ءۇنى سۇيەگىنە سىڭە بەرسىن دەگەنى شىعار. ءبىر تارتقانىن ەكى قايتالامايتىن سەرتشىل كۇيشى ەدى. سوندىقتان دومبىرانىڭ ءۇنىن جاستايىمىزدان جانىمىزعا ءسىڭىرىپ وستىك. مەن دالانىڭ ۇلى سالتىمەن اتام ءجۇزبايدىڭ تاربيەسىندە بولدىم، ياعني ايدارىمنان جەل ەسىپ، ايتقانىم ەكى بولماي، ەركىن ءوستىم.

ەسەيە كەلە قاراتاۋ وڭىرىندەگى اتاقتى كۇيشىلەر – تولەگەن مومبەكوۆ، فايزوللا ءۇرمىزوۆ، ەرگەنتاي بورساباەۆ، گەنەرال اسقاروۆتاردىڭ كۇيشىلىك ونەرلەرىنە قانىقتىم، سوڭدارىنان ەرە ءجۇرىپ كۇي تىڭداۋدان جالىقپادىم. شىنىمدى ايتايىن، اۋەلدە كۇيشىلىك جولدى قۋام دەگەن ماقسات-مۇراتىم بولعان جوق، سەبەبى تولەگەن، گەنەرال سەكىلدى الىپتاردىڭ شەرتىسىن كورگەننەن كەيىن اقىل-ەسى دۇرىس كىسى دومبىرا ۇستاۋدى مۇلدە ويلاماس ەدى، تىڭداعانىنا عانا تاۋبە دەر ەدى. كۇي سولارمەن باستالىپ، سولارمەن بىتەتىندەي كورىنەتىن ماعان. تاكەن الىمقۇلوۆ بۇل ەكەۋىن «قاراتاۋدىڭ قوس قىرانى» دەپ اتاعان ەكەن، ارالاس، سىرلاس بولعان.

سۇگىر اۋلەتىنىڭ ىشىندەگى كۇي قونعانى – ەرگەنتاي بورساباەۆ، ول سۇگىردىڭ شالقىمالارىمەن قاتار ىقىلاستىڭ قوبىز كۇيلەرىن دە جاقسى شەرتۋشى ەدى. ال بوتاباعار اقساقالدى قارتايعان شاعىندا كوردىم، توقساننان اسقان ەكەن. شەجىرەشى ەدى، كۇي تاريحىن تاراتۋدان الدىنا جان سالمايتىن. بىركەلكى كوركەم شەرتەتىن. اتابەك اسىلبەكوۆ بولسا تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ «كەرتولعاۋ» دەگەن حيكاياتىنا كەيىپكەر بوپ ەنگەن مىقتى كۇيشى بولاتىن، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرى، سۇگىرمەن اۋىلداس بولدى. باق-تالايىما قاراي وسى اتالعان دالالىق كۇيشىلەردىڭ ءبارىنىڭ شاپاعاتىن كوردىم، ۇلگى-مانەرىن الدىم. ۇلىلاردىڭ الدىنداعى شاكىرتتىك پارىزىمدى اتقارۋعا نيەت ەتىپ تولەگەن مومبەكوۆتىڭ («تولعاۋ» تولەگەن مومبەكوۆتىڭ تۋىندىلارى. «فوليانت»، نۇر-سۇلتان. 2019 جىل)، گەنەرال اسقاروۆتىڭ («نازقوڭىر». گ.اسقاروۆتىڭ كۇيلەرى. «قازۇما» باسپاسى. 2014 جىل) كۇي جيناقتارىن كىتاپ ەتىپ شىعاردىم.

– تالاسبەك اسەمقۇلوۆ: «جانعاليدىڭ شەرتىسى كەي كەزدە تولەگەن كۇيشىنىڭ شەرتىسىن ەلەستەتەتىن بولسا، ول ونىڭ تولەگەندى كوپ تىڭداعانىنىڭ عانا بەلگىسى. ۇعاتىن قۇلاق ونىڭ گەنەرال اسقاروۆتىڭ تابيعاتىنان تامىر تارتاتىنىن بىردەن اجىراتادى» دەپ جازعان ەكەن. ءوزىڭىز بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟

تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ءوز زامانىنان وزا تۋعان عۇلاما ەدى. وكىنىشىمىزگە قاراي، ومىردەن ەرتە كەتتى. ول ناعىز كۇي تەورەتيگى بولاتىن. كۇيشىنى تالعاپ تىڭدايتىن، حالتۋرانى جانى سۇيمەيتىن، ەشكىمنىڭ بەدەلىنە قاراماي ىشكە تۇيگەن ويىن بەتكە ايتا سالاتىن تىك مىنەزى دە بار ەدى. تاكەڭمەن 1987 جىلى الماتىعا وقۋعا بارعان جولى تانىستىم. اعا-ءىنى بولىپ كوپ سىرلاستىق، ۇلكەن كونتسەرتتەرگە بىرگە شىعىپ جۇردىك. مەن تۋرالى ارنايى جازعان ءبىر ماقالاسى بار. مەنى تىم اسىرەلەپ جىبەرگەندەي كورىندى، ونى كەزىندە وزىنە ايتقام. دەسەم دە تاكەڭ ءىلتيپاتىنا ىشتەي رازى بولدىم. استانا، الماتى مادەنيەتىنەن جىراق جۇرگەن مەن سەكىلدى كىسىكيىك كۇيشىلەر ءۇشىن بۇل ماقالا مەملەكەتتىك ماراپات العانمەن بارا-بار ەدى. مەنىڭ مايداقوڭىر شەرتىسىمە كوڭىلى تولعان بولۋى كەرەك، ايتەۋىر ماعان اعالىق قامقورلىعى كوپ بولدى. 1989 جىلى بۇكىلوداقتىق «مەلوديا» فيرماسىنان شىققان العاشقى كۇيتاباعىمنىڭ جازىلۋىنا تىكەلەي ىقپالى بولدى. الماتىدا اتاعى جەر جارعان دىبىس وپەراتورى ماقسات مۇحيتدينوۆ اعانىڭ ستۋدياسىنا ءوزى الىپ بارىپ، ايگىلى سۋرەتشى تەمىر بەگىمبەتتىڭ قىمبات دومبىراسىن قولقالاپ، «ستۋدياعا وسىنىڭ ءۇنى جاقسى جازىلادى» دەپ قولىما ۇستاتقان ەدى. تاكەڭنىڭ ءسىز ءجونىن سۇراپ وتىرعان مىنا پىكىرى سودان كەيىنگى كەزەڭدەردە جازىلعان بولسا كەرەك. ارينە، ءوزىڭنىڭ سىرىڭ وزىڭە ايان عوي، مەن تولەگەن، گەنەرال سياقتى اعالارىمنان كۇي ۇيرەنگەنىممەن، ولاردىڭ مانەرىن ءدال قايتالاي المادىم. ءوزىمنىڭ ءتۋابىتتى مايداقوڭىرىمدى قاناعات تۇتتىم. سولاي بولسا دا تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ پايىمىنا توتەن پىكىر ايتۋ قيىن، شىنىندا مەنىڭ ورىنداۋىمدا ەسكى شەرتىستىڭ اۋىس-جۇعىسى بولسا كەرەك. تاكەڭ سونى تانىعان شىعار، سەبەبى ول اسا زەردەلى كۇي بىلگىرى بولاتىن.

– سۇگىردىڭ تەحنيكالىق تۇرعىدان اسا كۇردەلى ءھام وتە سيرەك ورىندالاتىن «بەس جورعا» كۇيىن تولەگەن مومبەكوۆ شەبەر ورىنداسا، سونداي بيىك دەڭگەيگە جەتە العان قازىرگى كۇيشىلەردەن الدىمەن ءوزىڭىز اتالاسىز. بۇل كۇيدى نوتاعا سۇيەنىپ ەكىنىڭ ءبىرى تارتا بەرۋى مۇمكىن ارينە، بىراق بايىرعى قازاقتىڭ كۇي سارىنىن ساقتاپ قالعاندار وتە از. مۇنىڭ سىرى نەدە دەپ ويلايسىز؟

– سۇگىردىڭ «بەسجورعاسى» – بەس تاراۋلى كۇي. وتە كۇردەلى، تسيكلدى تۋىندى. ەكىنىڭ ءبىرى تارتا بەرمەيدى. تولەگەن مومبەكوۆ گرامپلاستينكاعا ءبىر عانا تاراۋىن جازعان. ال قالعان تاراۋلارى «سۇگىر كۇيلەرى» دەگەن كۇيتاباققا مەنىڭ ورىنداۋىمدا جازىلدى. بۇل كۇي تۋرالى ءبىر قىزىق وقيعانى بايان ەتەيىن. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا مەنىڭ سۇگىر كۇيلەرىن تارتىپ جۇرگەنىمدى اسقار سۇلەيمەنوۆ ەستىپتى. ول كىسىنىڭ ءتاۋىر دومبىراشىلىق ونەرى بار، ونىڭ ۇستىنە سۇگىر كۇيلەرىنە كەلگەندە اسا زەرەك ەكەنىن بۇرىننان ەستۋشى ەم. «كەلسىن. تىڭدايىق. كورەيىك» دەپتى. كابينەتىنە تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ەرتىپ باردى. امان-ساۋلىق سۇراسقان سوڭ بىردەن «بەسجورعانى» قولقالادى. سوسىن «تەلقوڭىردى» سۇرادى. جاس كەزدەگى ارسىز ارىن بار، ەشقانداي قىسىلماستان ەكى كۇيدى دە قايىرىمىن قالدىرماي مۇقيات شەرتىپ بەردىم. اسەكەڭ ماعان كوزىنىڭ قيىعىن دا سالعان جوق. ۇناتقان-ۇناتپاعانىن دا سەزدىرمەدى. تالاسبەك ەكەۋى ادەبيەت توڭىرەگىندەگى سوڭعى جاڭالىقتاردى تالقىلاي باستادى. ءبىرازدان سوڭ ماعان بۇرىلىپ: «بۇل بالانىڭ شەرتىسى جاقسى، بىراق ساۋساعىنا نوتانىڭ تاربيەسى ءسىڭىپ كەتىپتى. سوندىقتان مەن جىلقىنىڭ كىسىنەگەنىن ەستي المادىم، «بوزايعىر كىسىنەمەسە، «بەسجورعا» جورعالاماسا، «تەلقوڭىر» وقىرانباسا، كۇي تارتىپ نە كەرەك؟» دەدى. وسى اڭگىمە ماعان ومىرلىك ساباق بولدى. الدەقالاي پەندەشىل ماقتانعا ۇرىنا قالسام اسەكەڭنىڭ وسى ءسوزى ەسىمە تۇسەدى. ايتقانى راس ەكەن. تولەگەن تارتقاندا كۇيدىڭ ءون بويىنان تۇلپاردىڭ دابىسى ۇرانداپ تۇرادى ەكەن. مەكتەبي مانەر قۋالايمىز دەپ سودان ايرىلىپ قالادى ەكەنبىز عوي. عۇلاما سونى سەزگەن. كەيىننەن مەنىڭ كۇيتاباعىما پىكىر جازعان سىنشى تولەگەن توقبەرگەنوۆ اعامەن ۇشىراسقاندا ەستىدىم، اسقار اعامىز: «تولەگەن-اۋ، مەن ءبىر تالانتتى جاستى كوردىم، قىرعىن كۇيشى ەكەن، باۋىرىمىزعا تارتا جۇرەلىك» دەپ مەنى جاتىپ كەپ ماقتاپتى.

– مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اعامىزدىڭ: «مەن جانعاليدىڭ كۇي تارتقانىن كورگەندە، سۇگىردى كورگەندەي بولامىن، تولەگەندى كورگەندەي بولامىن. سۇگىر دە، تولەگەن دە كەۋدەسىمەن تارتاتىن ەدى. دومبىرانى قولىمەن شەرتەدى، كەۋدەسىمەن سويلەۋشى ەدى. جانعالي وسىنداي قۇدىرەتتى كۇيشى» دەگەن باعاسىن وقىدىم. وسىنداعى كەۋدەسىمەن تارتۋ دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى نە؟

– 2003 جىلى جەزقازعاننان ەلورداعا كوشىپ كەلدىم. كەلگەن سوڭ كاكىمبەك سالىقوۆ، اقسەلەۋ سەيدىمبەك، مىرزاتاي جولداسبەكوۆ، نەسىپبەك ايت ۇلى سىندى ەلتۇتقا اعالارعا سالەم بەرىپ، ءساتى تۇسسە كەڭەستەرىن الىپ، ارالاسا باستادىم. قامقورلىقتارىن دا كوپ كوردىم. كاكىمبەك اعانىڭ ۇيىندە قانىش ساتباەۆتىڭ دومبىراسى بار ەدى، ەشكىمگە ۇستاتپايتىن، بىراق ماعان شەرتە تۇرۋىما، ۇيىمە الا كەتۋىمە رۇقسات بەرۋشى ەدى. اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعامىزبەن ارالاسا باستاعانىمدا كۇي ونەرى تۋرالى بىلىگىم مۇلدە وزگەردى. كۇي تاريحىن تاراتۋمەن قاتار دومبىرانى دا كوسىلە شەرتۋشى ەدى. «شەرتپە كۇيدىڭ ءتورت مەكتەبى» دەگەن كىتابىمدى جازاردا كۇي مەكتەپتەرى تۋرالى مالىمەتتەردى اقسەلەۋ اعادان العانىمدى ۇنەمى ماقتانىشپەن ايتىپ جۇرەم.

ال مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اعامىز سۇگىر ءالى ۇلىنىڭ كوزىن كورگەن، تولەگەن مومبەكوۆپەن دوستىق قاتىناستا بولعان، كۇيشى قادىرىن بىلەتىن ادام. قاراتاۋ ءوڭىرىنىڭ تۋماسى بولعان سوڭ جەرگىلىكتى كۇيدىڭ ماقام-سارىنىن وتە جاقسى بىلەدى. ءوزىنىڭ دە قاراتاۋ شەرتپەلەرىنىڭ سارىنىمەن شىعارعان بىرنەشە تاراۋلى كۇيلەرى بار. «تولعاۋ»، «قوسباسار» دەگەن كۇيلەرى كىتاپتارعا كىرگەن، قازىرگى تانىمال كۇيشىلەرىمىز نۇركەن ءاشىروۆتىڭ، باتىرلان ابەنوۆتىڭ، اردابي ماۋلەتتىڭ رەپەرتۋارلارىنا دا ەنگەن. كۇي ءتىلىن تۇسىنەتىن ابىز اعانىڭ مەن تۋرالى جازعان پىكىرلەرىنە رازى بولىپ جۇرەم. ەكىنىڭ بىرىنە ايتىلا بەرمەيتىن ءسوز عوي. مەنىڭ ازعانتاي قابىلەتىمدى باعالاعان اعامىزعا اللانىڭ نۇرى جاۋا بەرسىن.

– ءوزىڭىزدى جۇرت قاسيەتتى قاراتاۋ مەن ارقا كۇيشىلىك ونەر مەكتەبىنىڭ بىردەن-ءبىر ناسيحاتشىسى، مۇراگەرى رەتىندە قۇرمەت تۇتادى. بۇل ەكەۋىنىڭ ۇقساستىعى مەن ايىرماشىلىعى نەدە؟

– مەن بەتپاقدالادا تۋىپ، سارىارقادا وسكەن اداممىن. قازاقتىڭ كوشپەلى ءومىر سالتى بويىنشا ءبىزدىڭ ەلدىڭ قازاعى جازدا ارقانى جايلاعان، قىستا بەتپاقتى قىستاعان. سوندىقتان قاراتاۋ مەن ارقانىڭ تۇرمىس-سالتى، مادەنيەتى ەجەلدەن ءبىرتۇتاس. باتىر بابامىز جيەنبەتتىڭ، ۇلى انامىز ايبيكەنىڭ سۇيەگى ارقادا جاتىر. اتامىز قونىس قىلعان جەر – شاجاعاي وزەنىنىڭ اڭعارى، ورتاۋ، قىزىلتاۋ جوتالارىنىڭ ەتەگى. سارىارقا، ونىڭ ىشىندە قاراعاندى، جەزقازعان ەلى شەرتپە كۇيدىڭ التىن ورداسى ەكەنىن قازاق بىلەدى. مەنىڭ باعىما قاراي جەزقازعان مۋزىكا ۋچيليششەسىندە وقىپ جۇرگەنىمدە ارقاداعى ەل ىشىندە داۋلەسكەر كۇيشىلەر كوپ بولدى. سولاردان ونەگە الدىم، ماعاۋيا حامزين، داۋلەتبەك سادۋاقاسوۆ، ورال يساتاەۆ، ەرالى توقانوۆ، الپىسباي تۇرسىنبەكوۆ سەكىلدى دارا دومبىراشىلاردى تىڭدادىم. ءالى كۇنگە دەيىن مۇحامەتجان تىلەۋحان، احات بايبوسىنوۆ سەكىلدى اعالارىممەن شىعارماشىلىق قاتىناسىمدى ۇزگەن ەمەسپىن. ارقانىڭ سيرەك ورىندالاتىن كۇيلەرىن ناسيحاتتاۋ سالاسىندا ءبىراز ەڭبەكتەندىم، راديوعا جازدىم، انتولوگيالارعا ەنگىزدىم، ايگىلى اققىزدىڭ («مۇڭدى قىز». اققىز احمەتقىزىنىڭ كۇي مۇراسى. «بولاشاق» باسپاسى. قاراعاندى. 2017 جىل)، قىزداربەكتىڭ مۇراگەرى ورال يساتاي ۇلىنىڭ («مۇڭ قوسباسار». ورال يساتاي ۇلىنىڭ ورىنداۋىنداعى كۇيلەر. «كاۋسار» باسپاسى. نۇر-سۇلتان. 2020 جىل) كۇي جيناقتارىن جارىققا شىعاردىم. بولاشاقتا ءناسىپ ەتسە ءالى دە جوسپارلارىم كوپ.

– شەرتپە كۇيدە قوسباسار، تولعاۋ سياقتى ۇلگىلەر كەزدەسەتىنىن، قازاق مۇنى قوڭىر كۇيلەر، قوسباسار كۇيلەر دەپ اتايتىنىن جازىپ ءجۇرسىز. بۇلار كۇيدىڭ جانرلارى ما؟

– اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «كۇي-شەجىرە»، «قازاقتىڭ كۇي ونەرى» اتتى كىتاپتارىندا كۇي جانرلارىنىڭ تابيعاتى جونىندە جاقسى زەرتتەۋلەر جازىلعان. ارينە، كاسىبي مۋزىكالىق ءبىلىمنىڭ ديدارىمەن قاراساق، كۇي شىعارما رەتىندە جەكە اسپاپتىق-مۋزىكالىق جانر دەپ سانالادى، ولاردى شىعارما رەتىندە «جانر ىشىنەن جانرعا» ءبولۋ كۇيشىلەر تاراپىنان، كەيىنىرەك باستالدى. شىنىندا شەرتپە كۇيدە «قوسباسار»، «تولعاۋ»، «قوڭىر» دەپ اتالاتىن كۇيلەردىڭ وزىندىك مۋزىكالىق فورماسى، اۋەندىك دامۋى بار ەكەنى راس. وسىنىڭ اۋ-جايىن بولاشاقتا ونەرتانۋشىلار زەرتتەي جاتار دەگەن ۇمىتتەمىن. شەرتپە كۇيدىڭ مەكتەبىن سارالاي زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ىشىندە راۋشان مالدىباەۆانىڭ ەڭبەكتەرىن وقيمىن، ول دا «قوسباسار» مەن «قوڭىردىڭ» تابيعاتىندا قالىپتاسقان مۋزىكالىق مازمۇن بار ەكەنىن جازادى. تۇيىندەي ايتساق، قازاق كۇيىنىڭ سىرىنا قانىققان جان جوق شىعار، سەبەبى بۇل ءبىزدىڭ ۇلى تاريحىمىزدىڭ بەينەسى، كوشپەلى ءومىرىمىزدىڭ كۋاسى، قازاقى مىنەزىمىزدىڭ كورىنىسى. تۇبىندە ءبىزدىڭ ۇلتتى الەمدىك مادەنيەت كوگىنە كوتەرەتىن جالعىز اسىلىمىز وسى كۇي ونەرى بولاتىن شىعار، ءسىرا.

– تاتتىمبەتتىڭ كۇي مۇراسىمەن قاتار ونىمەن زامانداس يتاياقتىڭ، سايدالى سارى توقانىڭ، قىزداربەك تورەباي ۇلىنىڭ، سەمبەك، ءابدي، ماقاش سەكىلدى كۇيشىلەردىڭ شىعارماشىلىعىن بىركىسىدەي زەرتتەپ، ناسيحاتتاپ جۇرگەنىڭىزدى بىلەمىز. قازىر ولاردىڭ مەكتەبىن جالعاستىرىپ جۇرگەن كىمدەر بار؟

– بۇل مەكتەپكە ەڭبەگى سىڭگەن كۇيشىلەرىمىز – داۋلەتبەك سادۋاقاسوۆ پەن ورال يساتاي ۇلى، وسى ەكى ارداگەر ارقىلى كۇي ارقاۋى ۇزىلمەي جالعاسىن تاپتى. ارينە، وسى جەردە ارقا كۇيىنىڭ ناسيحاتى ءۇشىن وتقا تۇسكەن جازۋشى اعامىز كامەل جۇنىستەگىنىڭ ەڭبەگى زور ەكەنىن ايتۋ پارىز. داۋكەڭدەردەن كەيىنگى بۋىننان قايروللا سادۋاقاسوۆ، قالكەن قاسىموۆ، بولات تاكىشەۆ، بازارالى مۇپتەكەەۆ، سايان اقمولدا، ماديار سۇلەيمەنوۆ، ماناپ انىقبەكوۆ سياقتى داۋلەسكەرلەر دە از ەڭبەك ەتكەن جوق. دارىندى جاستار كوپ. ءبىرىن ايتساڭ ءبىرى قالىپ قويادى، سوسىن رەنجىمەسە دە مەسەلى قايتىپ قالۋى مۇمكىن، ايتپەسە ۇزىن ءتىزىمىن جاساۋعا بولار ەدى.

قاراعاندى قالاسىندا شەرتپە كۇيدى ناسيحاتتايتىن كۇي ورتالىعى اشىلعان بولاتىن. ونىڭ جەتەكشىسى قايروللا سادۋاقاسوۆ باۋىرىم دۇنيەدەن ءوتىپ كەتتى. قازىرگى كەزدە قايروللانىڭ ءىزباسارلارى، شاكىرتتەرى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. دەگەنمەن سول كۇي ورتالىعىنا جاڭا سەرپىن كەرەك دەپ ويلايمىن. بۇل ويىمدى سونداعى زيالى ورتاعا دا ايتقام.

– رەپەرتۋارىڭىزدا جالپى قانشا كۇي بار؟

– مۇعالىم بولعان سوڭ رەپەرتۋارعا مۇقيات بولامىز عوي. بىلەتىن كۇيلەردىڭ ءبارىن ساحناعا الىپ شىعا المايسىڭ. ءار ورىنداۋشىنىڭ ءوز قولتاڭباسى بولادى، سوعان وراي تىڭداۋشىلارى قالىپتاسادى. سونىڭ ءبارىن ەكشەپ الماسا بولماس. مەنىڭ رەپەرتۋارىمدا نەگىزىنەن ارقا مەن قاراتاۋ كۇيلەرى بار، شىعىس قازاقستان مەن جەتىسۋ ولكەسىنىڭ دە ءبىرسىپىرا ەلگە اۋەنى تانىس كۇيلەرىن ورىندايمىن. قازىرگى زامان كۇيشىلەرىنىڭ جاڭا تۋىندىلارىن دا تارتىپ ءجۇرمىن. وسىلاردىڭ جيىن سانى 60-70 كۇيگە باراتىن شىعار. ءۇش ىشەكتى دومبىرا مەن قىرعىزدىڭ كومۋزىنداعى كۇيلەردى دە شەرتىپ جۇرەم.

– ابىكەن حاسەنوۆتىڭ كۇيشىلىك ونەرى مەن «قوڭىر» كۇيى احمەت جۇبانوۆ، لاتيف حاميدي، ءۋالي بەكەنوۆ، تاكەن الىمقۇلوۆ، ءجۇسىپ التايباەۆ، اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ، ءومىر كارىپ، كامەل جۇنىستەگى سياقتى ءبىرتالاي قالامگەردىڭ شىعارمالارىنا ارقاۋ بولىپتى. كۇيشى ەڭبەگى حاقىندا ءوزىڭىز دە ءبىراز دۇنيە جازعان ەكەنسىز. ەلدى وزىنە وسىنشاما ىنتىزار ەتەرلىك «قوڭىردىڭ» نە قۇدىرەتى بار؟

ابىكەننىڭ «قوڭىرى» كەشەگى اشارشىلىق، قۋعىن-سۇرگىننىڭ زارى عوي. تەڭدەسى جوق تۋىندى. بۇل كۇيدى كومپوزيتورلارىمىز وركەسترگە، حورعا تۇسىرسە قۇدىرەتى ارتا تۇسەر ەدى دەپ ويلايمىن. وسى كۇيدىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە ارنايى ماقالا جازعان ەدىم. كۇيشىنىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا جازىلۋعا لايىقتى ءىلتيپاتتان باسقاعا بارا المادىم، سەبەبى ابىكەن ءومىرىنىڭ بيوگرافيالىق اقيقاتىن ءالى ەشكىم تۇتاس زەرتتەگەن جوق. دەرەكتەر ارالاسىپ كەتكەن. سىلتەمە جاسايتىنداي عىلىمي تۇجىرىم بىركەلكى ەمەس. ابىكەن حاسەنوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى ارنايى مونوگرافيالىق كىتاپ شىقسا ەكەن دەپ ارماندايمىن. مەنىڭ ويىمشا، بۇل مىندەتتى اتقارۋ ونەرتانۋشى ەرلان تولەۋتايدىڭ عانا قولىنان كەلەدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى ول تاجىريبەلى زەرتتەۋشى، ءوزى ابىكەن اۋىلىنان، ياعني ولكەلىك تاريحتى جاقسى بىلەدى.

– باياعىنىڭ قازاعى كۇيدىڭ ايتىپ وتىرعان ءسوزى مەن اۋەزىن بىردەن ۇعىپ وتىرعان. ال قازىرگى قازاقتىڭ كۇي ونەرى تۋرالى ءبىلىمى قاي دەڭگەيدە؟

– قۇندىلىقتار اۋىسقان زامان عوي. سولاي بولعاننىڭ وزىندە كۇيشىلىك ونەر ءوز جولىمەن وركەندەپ كەلەدى. «دومبىرانىڭ كوسەگەسىن ەسترادامەن كوگەرتەيىك» دەيتىندەردىڭ دە ەنتىگى باسىلىپ قالعان. قازاق جازعى جۋساننىڭ يىسىندەي جۇپار كۇيدى اڭساعانىن ەشقاشان قويمايدى. جاس كۇيشىلەردىڭ اراسىندا كۇي قونعان دارىندار جىل سايىن ءوسىپ، كوبەيىپ كەلەدى. سولارعا قامقور بولارلىقتاي الەۋەتتى قوعام جاساقتاۋىمىز كەرەك شىعار.

– ءوزىڭىز شىعارعان بىرنەشە كۇيىڭىزدى ەستۋىمىز بار. ونىڭ العاشقىسى – كەتبۇعانىڭ رۋحىنا ارنالعان «كەتبۇعا» كۇيى. تاعى قانداي كۇيلەرىڭىز بار؟

– ءبىرسىپىرا اۆتورلىق شىعارمالارىم بار. سولاردىڭ ىشىندە ەل قۇلاعىنا تانىسى – «كەتبۇعا» دەگەن كۇيىم. بۇل جەتىگەنمەن، شەرتەرمەن، قوسبۇراۋ دومبىرامەن دە ورىندالدى. جەزقازعاندا رەجيسسەر مۇرات احمانوۆتىڭ وسى اتتاس سپەكتاكلىنە ارنايى جازعام. بەلگىلى ديريجەر ءمۇسىلىم امزەنىڭ وڭدەۋىمەن «وتىرار سازى» وركەسترى دە ورىنداعان ەدى. كەتبۇعا – تاريحي تۇلعا. 2014 جىلى «اقساق قۇلان. كەتبۇعا ءبيدىڭ كۇي مۇراسى» كىتابىم جارىق كوردى. جوشى حان، الاشا حان، دومباۋىل جاتقان ۇلىتاۋ جەرىنە دەگەن شەكسىز قۇرمەتىمنىڭ بەلگىسى بولسىن دەپ، سول جيناقتىڭ ىشىنە وسى كۇيىمدى ەنگىزدىم.

– ۇلتتىق دومبىرا كۇنى قۇرمەتىنە وتكىزىلگەن «دومبىرا مادەنيەتى: ءداستۇر ساباقتاستىعى جانە ءبىلىم بەرۋدەگى ماسەلەلەر» اتتى ونلاين-كونفەرەنتسياسى اياسىندا «دومبىرا» وقۋلىعىڭىز تانىستىرىلعان ەدى. بۇل كىتاپ تەك مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان با؟

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ 2019 جىلى ۇلتتىق دومبىرا كۇنى مەرەكەسىندە: «ونەر – ۇلت كەلبەتى» دەيدى دانا حالقىمىز. بارشامىزعا ورتاق قۇندىلىق – دومبىرانى جان-جاقتى ناسيحاتتاپ، جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ وتە ماڭىزدى. دومبىرا اسپابى – قايتالانباس اسىل دۇنيە. سوندىقتان مەكتەپتە دومبىرا ۇيرەنۋ ساباقتارىن ەنگىزۋ – قاجەتتى ءارى دۇرىس باستاما. سەبەبى قازىرگى جاپپاي جاھاندانۋ ۋاقىتىندا حالقىمىزعا ءتان بىرەگەي قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتا بەرۋىمىز قاجەت» دەگەن بولاتىن. وسىدان كەيىن پرەزيدەنت باستاماسىنا وراي حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ۇجىمى وسى وقۋلىقتىڭ جوباسىن قولعا الدى. سول جوباعا قاتىسۋدىڭ ءساتى تۋدى، جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان وقۋلىق جازىلدى. كىتاپتىڭ ءبىلىم سالاسىنا سۇرانىسى مول بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. وسى جوباعا جەتەكشىلىك ەتكەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى مىرزاعا العىسىم شەكسىز.

– قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز؟

– ءبىراز جوسپارلار بار. بۇيىرسا ءبىر حرەستوماتيام شىعىپ قالار. ويعا العان جوسپارىمدى جارياسىز اتقاراتىن داعدىم بار ەدى. ەڭ باستىسى، ەلدىڭ اماندىعى. جامان تۇماۋ تەزىرەك سەيىلسە، كۇي شەرتىپ كورەرمەنمەن قاۋىشساق دەگەن تىلەگىم بار.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

مەرەكە قارساڭىندا ماراپاتتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 13:58

6 مامىرعا ارنالعان ۆاليۋتا باعامى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:16

«چەلسي» فينالعا شىقتى

سپورت • بۇگىن، 10:48

«قىزىل ايماققا» قايتا ورالدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:33

ۆاكتسينالاۋعا سەنىم ارتىپ كەلەدى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:30

...ىشكى دايىندىعىم پىسپەي جاتىر

ادەبيەت • بۇگىن، 08:27

مۋزىكالى مامىر

تەاتر • بۇگىن، 08:25

قايتپاس 1 قاراڭعىلىق قۇشاعىندا

ايماقتار • بۇگىن، 08:23

بولاشاقتى بەينەلەيتىن NUR ALEM

قازاقستان • بۇگىن، 08:05

«اللا» دەگەن جازۋى بار جۇمىرتقا

رۋحانيات • بۇگىن، 08:01

ۇقساس جاڭالىقتار