– باسپاسوزگە بەرگەن سۇحباتىڭىزدا ء«ليتيلى جانە ليتي-يوندى اككۋمۋلياتورلارعا ارنالعان نانوتالشىقتاردى سينتەزدەپ, زەرتتەيمىن» دەگەن ەكەنسىز. قاراپايىم تىلدە قالاي تۇسىنۋگە بولادى, زەرتتەۋ سالاڭىزدىڭ ماڭىزى قانداي؟
– تەحنولوگيالاردىڭ, سمارتفوندار سياقتى گادجەتتەردىڭ دامۋى جاقسى قۋات كوزىن – اككۋمۋلياتورلاردى, ياعني قايتا زاريادتالاتىن باتارەيكالاردى دا دامىتۋدى قاجەت ەتەدى. ال ليتي نەگىزىندەگى اككۋمۋلياتورلار ەڭ جەڭىل ءارى ءتيىمدى. بۇگىندە ولار بارلىق دەرلىك ءپورتاتيۆتى قوندىرعىلاردا قولدانىلادى. بىراق ولاردىڭ توك كوزىنسىز جۇمىس ىستەۋ ۋاقىتى قىسقالاۋ. 1-2 جىل قولدانعان سوڭ جۇمىس ىستەۋ قۋاتى ءتىپتى ازايىپ قالادى. جاپونيا – باتارەيكالاردى دامىتۋ سالاسىنداعى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. العاشقى ليتي-يوندىق اككۋمۋلياتورلاردىڭ ءپروتوتيپىن نارىققا جاپونيانىڭ Sony كومپانياسى شىعارعان بولاتىن. ءبىز وسى اككۋمۋلياتوردىڭ جۇمىس ىستەۋ ۇزاقتىعىن ارتتىرىپ, ماسساسىن تاعى دا تومەندەتۋ ءۇشىن جاڭا ماتەريالداردى نانوتالشىقتار تۇرىندە جاساپ, زەرتتەپ جاتىرمىز.
– كۇنشىعىس ەلىنىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قالاي ەكەن, قانداي ەرەكشەلىكتەرىن بايقادىڭىز؟
– قازىر توكيو تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىندا «حيميالىق عىلىم جانە ينجەنەريا» ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرانى ءبىتىرىپ, PhD-ءدىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقىپ جاتىرمىن. ۋنيۆەرسيتەتتە ساپالى زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە قاجەتتىنىڭ ءبارى بار. مۇنداعى نەگىزگى ەرەكشەلىك – باكالاۆردىڭ 4-كۋرسىنان باستاپ, ستۋدەنتتەر عىلىمي زەرتحانالارعا ءبولىنىپ, جەتەكشى بەرگەن تاقىرىپقا دەربەس زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستايدى. ءبىزدىڭ فاكۋلتەتتە بارلىعى دەرلىك وقۋى مەن زەرتتەۋلەرىن ماگيستراتۋرادا دا جالعاستىرادى. بىراق PhD-عا قيىن دەپ كوبى بارا بەرمەيدى. ماگيستراتۋرادا ءۇي تاپسىرماسىن ستۋدەنتتىڭ جەكە زەرتتەۋ تاقىرىبىمەن بايلانىستىرىپ بەرەدى. ال PhD-دا ساباق وتە از, عىلىمي جۇمىسقا كوبىرەك ۋاقىت بولىنەدى.
– ءسىز وقيتىن فاكۋلتەتتە قىز بالالار از وقيتىن كورىنەدى. ءتىپتى باستاپقىدا زەرتحانادا ۇلداردىڭ اراسىندا ءوزىڭىز جالعىز بولعان ەكەنسىز. قانداي قيىن تۇستارىن بايقادىڭىز؟
– لابوراتوريادا جالعىز قىز بولۋ ايتارلىقتاي قيىندىق تۋدىرمادى. جاپون ستۋدەنتتەرى وزىنەن ءبىر-ەكى جاسقا ۇلكەن بولسا دا سىيلاپ, PhD ستۋدەنتتەرگە ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايدى. جالپى وقۋدا, عىلىمي جۇمىستا قىز-ۇل دەگەن جوق, بارلىعى بىردەي ستۋدەنت. دەسە دە STEM (عىلىم, تەحنولوگيالار, ينجەنەريا, ماتەماتيكا) باعىتىندا جۇرگەن قىزداردىڭ جۇمىس ورنىندا قيىنشىلىق بولعان. توپتاعى جالعىز قىزعا جىگىتتەر سىنمەن قاراپ, ورتالارىنا بىردەن قابىلداي قويمايتىن كورىنەدى. بىراق كاسىبي قابىلەتىن دالەلدەي بىلگەن قىزدارعا ارتىنان كوزقاراس وزگەرەدى ەكەن. وسىنداي قيىندىقتارعا قاراماستان, قىزدار عىلىم مەن تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. دەمەك, سۇيىكتى ىسكە كەلگەندە جىنىس كەدەرگى بولماۋ كەرەك. بۇۇ-نىڭ حابارلاۋىنشا, پاندەميا كەزىندە ايەل اۆتورلاردىڭ عىلىمي ماقالا شىعارۋ قارقىنى ايتارلىقتاي تومەندەپ كەتكەن. ايەلدەرگە جۇكتەلگەن بالا كۇتىمى مەن ءۇي شارۋاسى عىلىمعا بولىنەتىن ۋاقىتتىڭ قىسقارۋىنا اكەپ سوققانى انىق. سوڭعى جىلدارداعى فەمينيزم باعىتىنداعى جەتىستىكتەرگە قاراماستان, بۇل – تەڭسىزدىكتىڭ بىردەن-ءبىر كورىنىسى. مامانداردىڭ بولجاۋىنشا, ەرلەر مەن ايەلدەر تولىقتاي تەڭ بولاتىن قوعام 99 جىلدان كەيىن ورناۋى مۇمكىن. ءوزىمىز كورىپ ۇلگەرمەسەك تە, ۇرپاقتارىمىزدىڭ تەڭدىكتە ءومىر سۇرە الاتىندىعى قۋانتادى. بىراق بۇل ۋاقىتتى قىسقارتۋ ءبىزدىڭ قولىمىزدا ەمەس پە؟!
– جالپى, ەتيكا ۇعىمىنىڭ اياسى كەڭ, وسى رەتتە عىلىمداعى ەتيكا جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟ ماسەلەن, بىزدەگى جوعارى لاۋازىمداعى تۇلعالاردىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىنان پلاگيات انىقتالىپ جاتادى.
– مەن ءۇشىن عىلىمداعى ەتيكا دەگەنىمىز – العان ناتيجەلەرىڭدى سول كۇيىندە قابىلداۋ. قالاۋىڭشا تۇرلەندىرمەۋ, دەرەكتەرمەن مانيپۋلياتسيا جاساماۋ, جوقتى بار دەپ, باردى جوق دەپ كورسەتپەۋ. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الداماۋ, ەڭ الدىمەن ءوزىڭىزدى الداماۋ. پلاگيات دەگەن – عىلىمي ەتيكانى بۇزۋدىڭ شەكتەن شىققان دەڭگەيى. ياعني, مۇندا وزگە عالىمنىڭ گيپوتەزالارى, زەرتتەۋ ناتيجەلەرى, قورىتىندىلارى وزىڭىزدىكى ەتىپ كورسەتىلەدى, شىنايى اۆتورعا سىلتەمە جاسالمايدى. سىلتەمە جاساپ, بىراق سول كىسىنىڭ سويلەمىن جاي عانا تۇرلەندىرۋ, سوزدەردىڭ ورىندارىن اۋىستىرۋ – ول دا پلاگيات. ماتەريالدى وقىعان سوڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن تۇجىرىمداپ جازۋىڭىز كەرەك. ەشكىم جاساماعان تاجىريبەلەر جاساۋىڭىز قاجەت. ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتە ءار سەمەستر باسىندا «عىلىمي ەتيكانى ساقتايمىن» دەپ قول قويامىز. سەبەبى ەتيكانىڭ بۇزىلۋى جاقسىلىققا اپارمايدى, عىلىمنىڭ دامۋىن تەجەيدى. ال قازاقستاندا, وكىنىشكە قاراي, ونداي ۇيرەتىلمەيدى. كوپشىلىگىمىز copy-paste جاساپ جامان ۇيرەنىپ العانبىز.
– جالپى, سۇراق بولسا دا قويۋعا تۋرا كەلىپ تۇر, ەلىمىزدەگى عىلىم سالاسىنىڭ بۇگىنگى بەتالىسى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ەلىمىزدە عىلىم جاقسى دامىپ جاتىر. عىلىمعا جان-تانىمەن بەرىلگەن, ساپالى عىلىم جاساپ جۇرگەن عالىمدارىمىز بارشىلىق. بىراق كوپ جاعدايدا قارجىلاندىرۋ جەتكىلىكتى بولا بەرمەيدى, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جابدىقتالۋى دا جۇتاڭ. ونىڭ ۇستىنە, ايتەۋىر ءويتىپ-ءبۇيتىپ پلاگيات جاساپ, ساپاسى تومەن جۋرنالدارعا ماقالالار جازىپ, پايداسىز كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ, عىلىمدى ارتقا تارتىپ جۇرگەن ادامدار كوپ.
– عىلىم جولىنداعى ايەلدەرگە ديسكريميناتسيا بار ما؟ وسى سالاداعى ايەلگە جۇمىس ىستەۋ, مانساپ جولىندا كوتەرىلۋ ەرلەرگە قاراعاندا قيىن تۇسەدى دەگەن راس پا؟
– مەن ازىرگە تەك PhD ستۋدەنتىمىن. بۇل – ءبىلىم الۋدىڭ ەڭ جوعارعى ساتىسى بولعانىمەن, عىلىمي مانساپتىڭ ەڭ باسى بولىپ سانالادى. ءوز باسىم PhD-دا ديسكريميناتسياعا ۇشىراپ كورمەدىم. بىراق «اككۋمۋلياتورلار ايەلدەر زەرتتەيتىن تاقىرىپ ەمەس» دەگەندەر دە كەزدەسكەن. قيىندىقتار ءالى الدا سياقتى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى ايەل عالىمداردىڭ پاراقشالارىنان «باسقالار مەنى مويىنداۋ ءۇشىن تاعى قانداي جەتىستىككە جەتۋىم كەرەك؟!» دەگەن سىندى جازبالاردى كورىپ قالامىن. دەمەك, عىلىمدا دا ءالى ايەلدەردى مەنسىنبەۋ بار. بىراق عالىمنىڭ دارەجەسىن ونىڭ جىنىسى ەمەس, عىلىمي جەتىستىكتەرى, حالىقارالىق ساپالى جۋرنالدا باسىلىپ شىققان ماقالالار سانى, ولاردى باسقا عالىمداردىڭ دايەكسوز ەتۋى, گرانتتار, قارجىلاندىرۋ مولشەرى, شاكىرت دايىنداۋ دەگەن سياقتى كوپتەگەن پارامەتر انىقتايدى. بالا كۇتىمىنە بايلانىستى ايەلدەر بۇل باسەكەلەستىكتە بىرنەشە جىلىن جوعالتىپ الۋى مۇمكىن. دەسە دە, عىلىم مەن وتباسىن قاتار الىپ جۇرگەن كوپ بالالى انا-عالىمداردىڭ قاجىر-قايراتى كوپكە ۇلگى!
– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايا ءومىرتاي,
«Egemen Qazaqstan»
