سۇحبات • 11 اقپان، 2021

اياۋلىم بەلگىباەۆا: عالىمنىڭ دارەجەسىن جەتىستىگى انىقتايدى

223 رەت كورسەتىلدى

بۇۇ-نىڭ شەشىمىمەن 11 اقپان حالىقارالىق عىلىمداعى ايەلدەر مەن قىزدار كۇنى رەتىندە اتالىپ وتەدى. سوڭعى زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، عىلىم جولىنداعى زەرتتەۋشىلەردىڭ تەك 30 پايىزى عانا ايەلدەر. اسىرەسە جاراتىلىستانۋ، تەحنولوگيا، ينجەنەريا جانە ماتەماتيكا سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ايەلدەردىڭ تابىسى از ءارى قىزمەتتە كوتەرىلۋى دە قيىن. وسى رەتتە توكيو تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن زامانداسىمىز اياۋلىم بەلگىباەۆانى اڭگىمەگە تارتىپ، جاپونياداعى وقۋ مەن ءومىر، عىلىمداعى ايەلدەردىڭ جاعدايى جونىندە سۇراپ كوردىك.

– باسپاسوزگە بەرگەن سۇح­باتىڭىزدا ء«ليتيلى جانە ليتي-يوندى اككۋمۋلياتورلارعا ارنالعان نانوتالشىقتاردى سينتەزدەپ، زەرتتەيمىن» دەگەن ەكەنسىز. قاراپايىم تىلدە قا­لاي تۇسىنۋگە بولادى، زەرتتەۋ سالاڭىزدىڭ ماڭىزى قانداي؟

– تەحنولوگيالاردىڭ، سمارتفوندار سياقتى گادجەتتەردىڭ دا­مۋى جاقسى قۋات كوزىن – اككۋ­مۋ­لياتورلاردى، ياعني قايتا زارياد­­تا­لاتىن باتارەيكالاردى دا دامى­تۋدى قاجەت ەتەدى. ال ليتي نەگىزىندەگى اككۋمۋلياتورلار ەڭ جەڭىل ءارى ءتيىمدى. بۇگىندە ولار بارلىق دەرلىك ءپور­تاتيۆتى قون­دىرعىلاردا قول­دانىلادى. بىراق ولار­دىڭ توك كوزىنسىز جۇمىس ىستەۋ ۋاقىتى قىسقالاۋ. 1-2 جىل قول­دانعان سوڭ جۇمىس ىستەۋ قۋاتى ءتىپتى ازايىپ قالادى. جاپونيا – با­­تا­رەيكالاردى دامىتۋ سالا­سىن­داعى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. العاشقى ليتي-يوندىق اككۋ­مۋ­لياتورلاردىڭ ءپروتوتيپىن نارىققا جاپونيانىڭ Sony كومپانياسى شىعارعان بولاتىن. ءبىز وسى اككۋمۋلياتوردىڭ جۇمىس ىس­تەۋ ۇزاقتىعىن ارتتىرىپ، ماسساسىن تاعى دا تومەندەتۋ ءۇشىن جاڭا ما­تەريالداردى نانوتالشىقتار تۇ­رىندە جاساپ، زەرتتەپ جاتىرمىز.

– كۇنشىعىس ەلىنىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قالاي ەكەن، قانداي ەرەكشەلىكتەرىن بايقادىڭىز؟

– قازىر توكيو تەحنولو­گيا­لىق ينستيتۋتىندا «حيميالىق عىلىم جانە ينجەنەريا» ما­ماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرانى ءبىتىرىپ، PhD-ءدىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقىپ جاتىرمىن. ۋني­­ۆەرسيتەتتە ساپالى زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە قاجەتتىنىڭ ءبارى بار. مۇنداعى نەگىزگى ەرەك­شەلىك – باكالاۆردىڭ 4-كۋر­سىنان باستاپ، ستۋدەنتتەر عىلىمي زەرتحانالارعا ءبولىنىپ، جە­تەكشى بەرگەن تاقىرىپقا دەر­بەس زەرتتەۋ جۇمىستارىن باس­تايدى. ءبىزدىڭ فاكۋلتەتتە بار­لىعى دەرلىك وقۋى مەن زەرت­تەۋلەرىن ماگيس­تراتۋرادا دا جالعاستىرادى. بىراق PhD-عا قيىن دەپ كوبى بارا بەر­مەيدى. ماگيستراتۋرادا ءۇي تاپسىر­ماسىن ستۋدەنتتىڭ جەكە زەرتتەۋ تاقىرىبىمەن بايلانىس­تىرىپ بەرەدى. ال PhD-دا ساباق وتە از، عىلىمي جۇمىسقا كوبىرەك ۋاقىت بولىنەدى.

– ءسىز وقيتىن فاكۋلتەتتە قىز بالالار از وقيتىن كو­رىنەدى. ءتىپتى باستاپقىدا زەرتحانادا ۇلداردىڭ ارا­سىندا ءوزىڭىز جالعىز بولعان ەكەن­سىز. قانداي قيىن تۇستا­رىن بايقادىڭىز؟

– لابوراتوريادا جالعىز قىز بولۋ ايتارلىقتاي قيىندىق تۋدىرمادى. جاپون ستۋدەنتتەرى وزىنەن ءبىر-ەكى جاسقا ۇلكەن بولسا دا سىيلاپ، PhD ستۋدەنتتەرگە ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايدى. جالپى وقۋدا، عىلىمي جۇمىستا قىز-ۇل دەگەن جوق، بارلىعى بىردەي ستۋدەنت. دەسە دە STEM (عىلىم، تەحنولوگيالار، ينجەنەريا، ماتەما­تيكا) باعىتىندا جۇرگەن قىزداردىڭ جۇمىس ورنىندا قيىنشىلىق بولعان. توپتاعى جالعىز قىزعا جىگىتتەر سىنمەن قاراپ، ورتالارىنا بىردەن قابىلداي قويمايتىن كورىنەدى. بىراق كاسىبي قابىلەتىن دالەلدەي بىلگەن قىزدارعا ارتىنان كوزقاراس وزگەرەدى ەكەن. وسىنداي قيىندىقتارعا قارا­ماستان، قىزدار عىلىم مەن تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. دەمەك، سۇيىكتى ىسكە كەلگەندە جىنىس كەدەرگى بولماۋ كەرەك. بۇۇ-نىڭ حابارلاۋىنشا، پاندەميا كەزىندە ايەل اۆتورلاردىڭ عىلىمي ماقالا شىعارۋ قار­قىنى ايتارلىقتاي تومەندەپ كەتكەن. ايەلدەرگە جۇكتەلگەن بالا كۇتىمى مەن ءۇي شارۋاسى عىلىمعا بولىنەتىن ۋاقىتتىڭ قىسقارۋىنا اكەپ سوققانى انىق. سوڭعى جىلدارداعى فە­مينيزم باعى­تىنداعى جەتىس­تىكتەرگە قارا­ماستان، بۇل – تەڭسىزدىكتىڭ بىردەن-ءبىر كورىنىسى. مامانداردىڭ بولجاۋىنشا، ەرلەر مەن ايەلدەر تولىقتاي تەڭ بولاتىن قوعام 99 جىلدان كەيىن ورناۋى مۇمكىن. ءوزىمىز كورىپ ۇلگەرمەسەك تە، ۇرپاقتارىمىزدىڭ تەڭدىكتە ءومىر سۇرە الاتىندىعى قۋانتادى. بىراق بۇل ۋاقىتتى قىسقارتۋ ءبىزدىڭ قولىمىزدا ەمەس پە؟!

758

– جالپى، ەتيكا ۇعىمى­نىڭ اياسى كەڭ، وسى رەتتە عىلىم­داعى ەتيكا جونىن­دە نە ايتار ەدىڭىز؟ ماسە­لەن، بىز­دەگى جوعارى لاۋا­زىم­داعى تۇل­عالاردىڭ زەرت­تەۋ جۇ­مى­سىنان پلاگيات انىق­­تالىپ جاتادى.

– مەن ءۇشىن عىلىمداعى ەتيكا دەگەنىمىز – العان ناتيجەلەرىڭدى سول كۇيىندە قابىلداۋ. قا­لا­ۋىڭشا تۇرلەندىرمەۋ، دەرەكتەرمەن مانيپۋلياتسيا جاساماۋ، جوقتى بار دەپ، باردى جوق دەپ كورسەتپەۋ. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا، الداماۋ، ەڭ الدىمەن ءوزىڭىزدى الداماۋ. پلاگيات دەگەن – عىلىمي ەتيكانى بۇزۋدىڭ شەكتەن شىققان دەڭگەيى. ياعني، مۇندا وزگە عالىمنىڭ گيپوتەزالارى، زەرتتەۋ ناتيجەلەرى، قورىتىندىلارى وزىڭىزدىكى ەتىپ كورسەتىلەدى، شىنايى اۆتورعا سىلتەمە جاسالمايدى. سىلتەمە جاساپ، بىراق سول كىسىنىڭ سوي­لەمىن جاي عانا تۇرلەندىرۋ، سوزدەردىڭ ورىندارىن اۋىستىرۋ – ول دا پلاگيات. ماتەريالدى وقىعان سوڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن تۇجىرىمداپ جازۋىڭىز كەرەك. ەشكىم جاساماعان تاجىريبەلەر جاساۋىڭىز قاجەت. ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتە ءار سەمەستر باسىندا «عى­لىمي ەتيكانى ساقتايمىن» دەپ قول قويامىز. سەبەبى ەتيكانىڭ بۇزىلۋى جاقسىلىققا اپارمايدى، عىلىمنىڭ دامۋىن تەجەيدى. ال قازاقستاندا، وكىنىشكە قاراي، ونداي ۇيرەتىلمەيدى. كوپشىلىگىمىز copy-paste جاساپ جامان ۇيرەنىپ العانبىز.

– جالپى، سۇراق بولسا دا قويۋعا تۋرا كەلىپ تۇر، ەلىمىزدەگى عىلىم سالاسىنىڭ بۇگىنگى بەت­الى­سى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟

– ەلىمىزدە عىلىم جاقسى دامىپ جاتىر. عىلىمعا جان-تانىمەن بەرىلگەن، ساپالى عىلىم جاساپ جۇرگەن عالىمدارىمىز بارشىلىق. بىراق كوپ جاعدايدا قارجىلاندىرۋ جەتكىلىكتى بولا بەرمەيدى، ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جابدىقتالۋى دا جۇتاڭ. ونىڭ ۇستىنە، ايتەۋىر ءويتىپ-ءبۇيتىپ پلا­گيات جاساپ، ساپاسى تومەن جۋرنالدارعا ماقالالار جازىپ، پايداسىز كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ، عىلىمدى ارتقا تارتىپ جۇرگەن ادامدار كوپ.

– عىلىم جولىنداعى ايەل­دەرگە ديسكريميناتسيا بار ما؟ وسى سالاداعى ايەلگە جۇمىس ىستەۋ، مانساپ جولىندا كوتەرىلۋ ەرلەرگە قاراعاندا قيىن تۇسەدى دەگەن راس پا؟

– مەن ازىرگە تەك PhD ستۋ­دەنتىمىن. بۇل – ءبىلىم الۋدىڭ ەڭ جوعارعى ساتىسى بولعانىمەن، عىلىمي مانساپتىڭ ەڭ باسى بولىپ سانالادى. ءوز باسىم PhD-دا ديسكريميناتسياعا ۇشىراپ كورمەدىم. بىراق «اككۋمۋلياتورلار ايەلدەر زەرتتەيتىن تاقىرىپ ەمەس» دەگەندەر دە كەزدەسكەن. قيىندىقتار ءالى الدا سياقتى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى ايەل عا­لىم­داردىڭ پاراقشالارىنان «باس­قالار مەنى مويىنداۋ ءۇشىن تاعى قانداي جەتىستىككە جەتۋىم كەرەك؟!» دەگەن سىندى جازبالاردى كورىپ قالامىن. دەمەك، عىلىمدا دا ءالى ايەلدەردى مەنسىنبەۋ بار. بىراق عالىمنىڭ دارەجەسىن ونىڭ جىنىسى ەمەس، عىلىمي جەتىستىكتەرى، حالىقارالىق ساپالى جۋرنالدا باسىلىپ شىققان ماقالالار سانى، ولاردى باسقا عالىمداردىڭ دايەكسوز ەتۋى، گرانتتار، قارجىلاندىرۋ مول­شەرى، شاكىرت دايىنداۋ دەگەن سياقتى كوپتەگەن پارامەتر انىقتايدى. بالا كۇتىمىنە باي­­لانىستى ايەلدەر بۇل با­سە­كەلەستىكتە بىرنەشە جىلىن جو­عالتىپ الۋى مۇمكىن. دەسە دە، عىلىم مەن وتباسىن قاتار الىپ جۇرگەن كوپ بالالى انا-عالىمداردىڭ قاجىر-قايراتى كوپكە ۇلگى!

– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ايا ءومىرتاي،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

شابىت شاقىراتىن شاھار

ەلوردا • بۇگىن، 08:23

اقجايناق استانا

ەلوردا • بۇگىن، 08:22

وزىق ءوندىرىس ورنىندا بولدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:20

باعدارىڭ قالاي، باس قالا؟

ەلوردا • بۇگىن، 08:17

ديماش پەن دجەكسون

ونەر • بۇگىن، 08:10

ۇتقانىمىز شامالى بولىپ تۇر

قوعام • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار