جەرگىلىكتى تۇقىمنىڭ ءونىمى از. بۇل دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن دۇنيە. قانشا باقساڭ دا تابىس تابۋىڭ نەعايبىل. قيىندىقتان شىعار جالعىز جول – باعىمىنداعى مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ. بىرەر جىل بۇرىن اۋىلدا ءبىردى-ەكىلى قاراسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان تۇرعىنداردىڭ قولىنداعى مالدى اسىلداندىرۋ باعىتىندا ءتاپ-ءتاۋىر جۇمىس قولعا الىنىپ ەدى. سوڭعى كەزدە سۇيىلىپ كەتكەن سىڭايلى. قالاي بولعان كۇندە دە ءونىمى مول, كۇي تالعامايتىن اسىل تۇقىم قىمبات بولسا دا ءوزىن ءوزى اقتاپ شىعادى. اقتاعانى بىلاي تۇرسىن, شارۋاعا مۇقيات بولساڭىز, ءتورت قۇبىلاڭىز تەڭەلىپ قالارى ءسوزسىز. وسى جايدى تۇيسىنگەن اۋىلداعى مالساق قاۋىم باعىمىنداعى مال تۇقىمىن بىرتىندەپ اسىلداندىرۋعا ۇمتىلۋدا. بۇرىن قاراجاتتان قىسىلاتىن, قازىر مەملەكەتتىك باعدارلامالار كوپ-كورىم دەمەۋ بولىپ تۇر. اسىرەسە «سىباعا» جانە «قۇلان» باعدارلامالارى ارقىلى قوراسىن اسىل تۇقىمدى مالعا تولتىرىپ وتىرعاندار از ەمەس. سوناۋ ەۋروپانى جايلاعان, اتاعى الىسقا كەتكەن انگۋس سيىرلارىن دا كوكشەنىڭ ءبىر قيىرىنا اكەلىپ, جەرسىندىرىپ, ءتول مالىنداي باعىپ وتىرعاندار بۇگىندە «مال باقساڭ, اسىلىن باق» دەپ ماقالدايتىن بولىپ الدى. سونىڭ ءبىرى بۋراباي باۋرايىنداعى زلاتوپولە اۋىلىنداعى شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى داستان زەيوللا ۇلى.
اۋەل باستا شارۋا قوجالىعىن ەڭبەكقور اكە اشىپ, قالىپتاستىرعان ەكەن. كەيىن تەپكەن تاسى ورگە دومالاي باستاعان شارۋاسىن بالاسىنا اماناتتاعان. جۇمىس دەسە ىشەر اسىن جەرگە قوياتىن داستان دا اتاكاسىپتىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرگەن ادام. اكەدەن قالعان شارۋا قوجالىعىنىڭ ءىسىن العا جىلجىتۋدى وزىنە پارىز ساناعان. ءبىر ارمانى ءونىمى شاش ەتەكتەن اسىل تۇقىمدى مال باعۋ ەدى. ەندى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ناتيجەسىندە وعان دا قولى جەتىپ وتىر. «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى 30 ملن تەڭگە نەسيە الىپ, 50 انگۋس سيىرىن ساتىپ الدى.
– «كوز قورقاق, قول باتىر» دەگەن ەمەس پە, باعىمداعى مال تولدەپ, ءونىمىن وتكىزسەك, قارىزىمىزدان دا قۇتىلارمىز. نەگىزى, توڭىرەكتەگى مال باققان اعايىنمەن اقىلداسا كەلە, ەڭ ۇتىمدىسى انگۋس دەپ تۇيسىندىك. سەبەبى بۇلار سالماعىن تەز جينايدى. ەگەر جاقسىلاپ كۇتىپ باقسا, تىرىدەي سالماعى 800-900 كيلوعا دەيىن جەتۋى ابدەن مۇمكىن, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى داستان قۇلاقنانوۆ, – جەرگىلىكتى تۇقىمى ازعان مالدى قانشا باقساڭ دا مۇنداي كورسەتكىشكە ەشقاشان جەتە المايسىڭ. مال تولىنەن وسەدى ەمەس پە, الداعى ۋاقىتتا باعىمداعى مالدىڭ ىشىنەن سۇرىپتاپ الىپ, باسىن كوبەيتەمىز بە دەپ وتىرمىز.
وڭىردە قارا مال ەتىنە دەگەن سۇرانىس مول. سوندىقتان مال باققان مالشى قاۋىم ونىمدەرىن قينالماي وتكىزەرى انىق. ونىڭ ۇستىنە كۋرورتتى ولكەدە ەت تاعامدارى جىلدىڭ قاي ۋاقىتىندا بولسىن قاجەت. بۋراباي باۋرايى تۇنىپ تۇرعان قارا وت. بۇل جەردە ءتورت ت ۇلىكتى تەگىس وسىرۋگە مۇمكىندىك ابدەن بار. قارا مالمەن بىرگە وزىندىك قۇنى ارزان جىلقى وسىرۋگە نيەتتەنگەن شارۋاشىلىق «قۇلان» باعدارلاماسى ارقىلى 5 ملن تەڭگە نەسيە الىپ, 30 باس جىلقى ساتىپ الىپتى. ونداعى ماقسات – ءتولىن ءوسىرىپ ساتۋمەن بىرگە, قىمىز ءوندىرۋ. بىلتىر جامان تۇماۋدىڭ ۋىتى شارپىپ تۇرعاندا كۋرورتتى وڭىردە قىمىز جارىقتىق قاسقالداقتىڭ قانىنداي قات بولىپ كەتتى. ءتىپتى ساۋمال ىشۋگە اڭسارى اۋعاندار قانشاما. وسى ءبىر قاجەتتىلىكتى وتەۋ ءۇشىن جىلقى ق ۇلىنداعان سوڭ بيە بايلاۋعا دا ابدەن بولادى.
– بۇل ءىستى 2016 جىلى باستاپ ەدىم. باعدارلاما ارقىلى قولىما قاراجات تيگەن سوڭ كوكشەتاۋ قالاسىنان تاڭداپ تۇرىپ بىرنەشە جىلقى ساتىپ الدىم. جىلقى مالى قايراتتى مال عوي, قىس قانشا قاتال بولسا دا ءوز تاماعىن ءوزى تاۋىپ جەيدى. ايتسە دە ساقتىق كەرەك, كۋرورتتى ايماقتا بەيساۋات جۇرگىنشى كوپ. سوندىقتان كۇندىز جايىلىمدا جايىپ, كەشكە جىلى قوراعا قامايمىن, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى داستان زەينوللا ۇلى.
مال باسى كوبەيگەن سوڭ تەحنيكالارىن دا جاڭارتىپ, قورا-قوپسىسىن دا سايلاپ الىپتى. الا جازداي جارعاق قۇلاقتارى جاستىققا تيمەي ەڭبەك ەتىپ, قاجەتتى جەمشوپ قورىن دا مولىنان جيعان. ەندى الاڭداماي مال باسىن كوبەيتۋگە ابدەن جاعداي بار.
– اۋىلعا كوڭىل ءبولىنۋى كەرەكتىگى تۋرالى تالايدان بەرى ايتىلىپ ءجۇر. سول كومەك وسى باعدارلامالار عوي, – دەيدى ەل اقساقالى سەرىك الپىسباەۆ, – مىنا ۇلكەن تۇكتىنىڭ باۋىرىنداعى بىرنەشە اۋىلدار جابىلىپ قالدى. سەبەبىن ساراپتاساڭىز, ادامداردىڭ ەڭبەككە قىرسىز بولىپ كەتۋى عوي دەپ ويلايمىن. ايتپەسە قازىر مەملەكەتتىڭ قامقورلىعى ۇشان-تەڭىز. العاشقى دەمەۋ رەتىندە بىرنەشە باعدارلاما ارقىلى نەسيە بەرىلىپ جاتىر. ءتىپتى تەحنيكا الۋعا دا, قورا سالۋعا دا كومەك كورسەتىلەدى. ال ءشوبى شۇيگىن, وتى مول جەردى تاستاپ, كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن توپىراقتان ۇدەرە كوشىپ جاتقانداردى تۇسىنە الماي ءجۇرمىن. بارلىق جاعداي جاسالعان, كەلىپ مالىڭدى جايلاپ بەرگەننەن باسقانىڭ ءبارىن ىستەپ وتىر عوي. ەندەشە, نەگە وسى مۇمكىندىكتى پايدالانباسقا؟!
شىنىندا دا ەل ىشىندە العا ۇمتىلعاننىڭ اۋزى اققا ءتيىپ وتىرعاندىعىن جولساپارعا شىققان سايىن كورىپ ءجۇرمىز. ەل اعاسى ايتسا ايتقانداي, بەرەكە بەلسەنگەنگە بىتەدى ەمەس پە؟!
اقمولا وبلىسى,
بۋراباي اۋدانى
