ىنتىماقسىز ىرىس بولمايدى, ىرىسسىز ەل وڭبايدى

كەشە ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىن­دا­عى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى­نىڭ مەملەكەتتىك حاتشى­سى – سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى قا­نات ساۋداباەۆ قىرعىز رەسپۋبلي­كا­سىنا بارىپ قايتتى. بۇعان دەيىن قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسى رەتىندە ءوز الەۋەتىن قىرعىزستاننىڭ بەيبىت دامۋىنا باعىتتاۋعا ۇمتىلاتىنىن ايتقان بولاتىن. قىرعىزستان استاناسى – ءبىش­كەكتىڭ “ماناس” اۋەجايىنا كەلىپ قونعان رەسمي دەلەگاتسيا وكىلدەرىنىڭ كورتەجى اتباسىن ەقىۇ-نىڭ وسىنداعى وفيسىنە قاراي بۇردى. مۇندا ءىس باسىنداعى توراعا ەقىۇ-نىڭ ءوفيسى جۇ­مىسىمەن تانىسىپ, ولاردىڭ ءار ءتۇرلى باعدارلامالارعا قاتىستى ەسەپتەرىن تىڭدادى. وسى ۋاقىت ارالىعىنداعى بوس ۋاقى­تى­مىزدى پايدالانىپ, بىزدەر – بۇقا­رالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرى قىرعىزستاننىڭ بۇرىنعى بيلىگى وتىرعان عيماراتتىڭ الدىندا ورىن العان قايعىلى وقيعا سالدارىمەن جاقىن تانىسۋعا مۇمكىندىك الدىق. مۇندا, ياعني الاڭنىڭ ءار بۇرى­شىن­داعى قان توگىلگەن جەرلەرگە گۇل شوقتارى تاستالىپتى. ال قورشاۋ­دىڭ وڭ جاق بۇرىشىنا شەيىت بولعانداردىڭ سۋرەتتەرى ءىلىن­گەن. سۋرەتتەرگە قاراپ وتىرىپ, مەر­گەندەردىڭ وعىنان قۇربان بولعان­دار­دىڭ دەنى جاستار ەكەنىنە كوز جەت­كىزەسىڭ. قالا تۇرعىندارى مەن سىرتتان كەلگەندەر قۇربان بولعان­داردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, قۇران باعىشتاپ جاتىر. گۇل شوقتارىن قويۋ­شىلاردىڭ قاتارى دا ايتار­لىقتاي. ءمارمار تاستان جاسالعان ەسكەرتكىش تاقتاعا “قىرعىز ەلىنىڭ ەركىندىگى مەن جاڭا تاعدىرى ءۇشىن قۇربان بولعان ازاماتتارعا ماڭگى ەستەلىك. 7.04.2010 ج.” دەپ جازىلىپ­تى. كوشەنىڭ قارسى بەتىندەگى عيمارات تىرەۋلەرىنە بۇرىنعى پرەزيدەنت ق.باكيەۆتىڭ اتىنا قارا بوياۋمەن جازىلعان سوزدەردىڭ ءوشى­رىلىپ جاتقانىنىڭ كۋاسى بولدىق. ايتپاقشى, ساپاردان قايتار تۇستا ەلىمىز سىرتقى ساياسات ۆەدوم­ستۆوسى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ باس­شى­سى ءىلياس وماروۆ بىشكەككە جاقىن ماڭداعى ماەۆكا ەلدى مەكەنىندە تاعى ءبىر قازاقستاندىقتىڭ قازا تاپقانىن حابارلادى. قازا بول­عان بەس ادامنىڭ ساناتىنداعى الگى ازامات 1970 جىلى تۋعان قارتان كاريبوۆ كورىنەدى. ول مي ساۋى­تى­نىڭ جاراقاتىنان كوز جۇمىپتى. جالپى, تاراپ جاتقان اقپاراتتارعا ءجۇ­گىنسەك, قالانىڭ ءار شەتىندە مي­تينگ وتكىزۋشىلەر ۋاقىتشا ۇكىمەتكە جەر تەلىمدەرىن بەرۋ تۋرالى تالاپ قويىپ كەلەدى ەكەن. ويتكەنى, حال­قى­نىڭ 70 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن قىرعىزستاندىقتار ءۇشىن قارجى تاپشىلىعى ولاردىڭ قالىپ­تى ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك بەر­مەۋ­دە. قالاعا اعىلعان ولار ناپاقاسىن ايىرۋ ءۇشىن قازىرگى بيلىككە ءار ءتۇرلى تالاپتار قويا باستاعان. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتور­اعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ قىر­عىز رەسپۋبليكاسى ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى روزا وتىن­باەۆا­مەن وسى ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قابىرعاسىندا كەزدەستى. بەتپە-بەت اڭگىمە بارىسىندا قىر­عىزستانداعى ورىن العان وقيعا­لار­دىڭ بارىسى جانە ودان شىعۋدىڭ جولدارى تالقىلاندى. ر.وتىنباەۆا قىرعىزستاننىڭ بۇرىنعى پرەزي­دەن­تى ق.باكيەۆتىڭ ەلدەن كەتىپ, جاع­دايدىڭ قالىپقا تۇسۋىنە قولۇشىن بەرگەن قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نا­زارباەۆ­تىڭ اتىنا ريزاشىلىعىن بىلدىرە كەلىپ, جاعدايدىڭ ءالى دە تۇ­راقتى ەمەس ەكەندىگىمەن ءبولىستى. ءاسى­رەسە ونىڭ ۋشىعۋىنا تاقتان تاي­دى­رىلعان باكيەۆتىڭ جاقتاستارى مەن تۋىستارى سەبەپكەر بولىپ وتىر, دەدى ول. بۇدان كەيىنگى كەزدەسۋ كەڭەي­تىلگەن قۇرامدا ءوتىپ, وعان ۋاقىتشا ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن دەلەگاتسيا وكىل­دەرى دە قاتىستى. وتىرىس با­رىسىندا قىرعىزستانداعى ىشكى جاعداي جان-جاقتى اڭگىمە وزەگىنە اينالدى. كەلگەن مارتەبەلى دەلە­گا­تسياعا وڭىرلەردەگى ورىن العان جاع­داي تۋرالى وسى ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىگى مەملەكەتتىك قىزمەتىنىڭ باس­شىسى مىندەتىن اتقارۋشى كەنەش دۋشەباەۆ جان-جاقتى ءمالىم ەتتى. قارجى ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى تەمىر ساريەۆ بولسا, حا­لىقارالىق قارجى ينستيتۋت­تارى­مەن قارىم-قاتىناستار قالاي ءجۇ­زەگە اسىپ جاتقاندىعىنا توقتالدى. ال ۋاقىتشا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ومىربەك تەكەباەۆ الداعى وتكىزىلۋى جوسپارلانىپ وتىرعان رەفەرەندۋمعا دايىندىق بارىسى تۋرالى ايتىپ بەردى. وسى رەتتە قانات بەكمىرزا ۇلى ەقىۇ وزىندە بار بارلىق مۇمكىن­دىكتەر مەن تاجىريبەلەردى قولدانا وتىرىپ, ورىن العان وقيعادان كەيىنگى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا كۇش سالاتىنىن اتاپ كورسەتتى. ءاسى­رەسە, كورشىلەس جاتقان قازاقستان گۋمانيتارلىق كومەك قولىن سوزۋعا دايىن. قازىرگى تاڭدا ەلىمىز اي­تىلعان كومەكتىڭ مولشەرىن انىق­تاپ, ءوز مۇمكىندىكتەرىن سارالاۋدا. مۇنداي ماقساتتاعى ساپارمەن قا­زاقستانعا قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۋاقىتشا ۇكىمەتى پرەمەرىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى المازبەك اتام­باەۆتىڭ ارنايى كەلگەنى بەل­گىلى. اڭگىمە كەزىندە ول كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە قاجەتتى جانار-جاعارماي جەتكىزۋ, شە­كارانى بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرۋ جانە ميگرانتتاردىڭ ەركىن قوزعا­لۋى تۋرالى ماسەلەلەردى كوتەرگەن بولاتىن. بۇل ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىنا قىرعىز تارابى ەرەكشە مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر. ويتكەنى, كەزدەسۋلەر كەزىندە وسى ماسەلەلەر ءجيى كوتەرىلدى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتور­اعاسى ق.ساۋداباەۆتىڭ ازاماتتىق قوعام مۇشەلەرىمەن جانە تاراتىل­عان پارلامەنت وكىلدەرىمەن كەزدە­سۋ­لەرىندە اتالعان ماسەلەلەر بىرنەشە دۇركىن ايتىلىپ قالىپ جاتتى. مۇنداعى كەلتىرىلگەن مالىمەتتەرگە قاراپ, جاعدايدىڭ ءالى دە تۇراقتانا قويماعاندىعىنا كوز جەتكىزەسىڭ. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرى ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىن قۇقىق­تىق ارناعا بۇرۋ قاجەتتىگىن ايتسا, بۇرىنعى پارلامەنتشىلەر وزدەرىنىڭ قازىرگى ۇكىمەتتىڭ جۇمى­سىن زاڭداستىرۋعا بولا ما دەگەن ويلارىمەن ءبولىستى. ەتنوسارالىق جانە وڭىرارالىق شيەلەنىستەردىڭ ارتا ءتۇسۋى جاعدايدى تۇبىرىمەن ۋشىقتىرىپ وتىر. وسى­عان بايلانىستى پارتيا باسشى­لارى­نىڭ پىكىرى دە ءار الۋان. مى­سالى, “ار-نامىش” پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى فەليكس كۋلوۆ ورىن الىپ جاتقان باسسىزدىقتاردى توق­تاتۋ ءۇشىن قارۋ قولدانۋ قاجەتتىگىن العا تارتسا, “اق شۇڭقار” پارتيا­سىنىڭ كوشباسشىسى, ۋاقىتشا ۇكىمەت ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى, قارجى ءمينيسترى مىندەتىن اتقارۋشى تەمىر ساريەۆ بارىنشا شىدام­دىلىق تانىتۋ قاجەت, دەيدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇرىنعى بيلىك ادەيى ءوزىنىڭ ادامدارى ارقىلى قارسىلىق اكتسياسىنا شىققاندارعا قارۋلار ۇلەستىرگەن. سونداي-اق بۇ­رىنعى ۇكىمەت ءۇيىنىڭ جەرتولەسىندە كوپ مولشەردە ءار ءتۇرلى قارۋ-جاراق تۇرلەرى قالدىرىلعان. قازىر بۇل قارۋلاردىڭ بارلىعى قولدا ءجۇر. ولاردىڭ ەرتەڭ اتىلماسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. سوندىقتان ءۇشىنشى سەكتور مۇشەلەرى كوسو­ۆو­داعى سياقتى حالىقارالىق قوعام­داستىق تاراپىنان ارنايى ساراپ­تامالىق شەشىمدەردىڭ بولعانى ءجون دەپ سانايدى. ويتكەنى, تۇرعىنداردى قورعاۋى ءتيىس قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوزى قازىرگى كەزدە ۋاقىتشا ۇكىمەتتەن ارنايى وكىلەتتىك بەرۋدى نەمەسە شابۋىل­داۋشىلاردان قورعانۋدى سۇراپ وتىر. وڭىرلەردەگى جاعداي ءالى دە ۋشىققان كۇيىندە قالۋدا. بىشكەكتىڭ تۇبىنەن جەر داۋلاعان ازاماتتار كەيبىر ارانداتۋشىلاردىڭ جەتەگىنە ەرىپ كەتەتىنى دە ايتىلماي قالمادى. بۇنداي كەلەڭسىزدىكتى باكيەۆ جاق­تاستارى ادەيى قولدان جاساۋدا, دەپ سانايدى ۋاقىتشا ۇكىمەت مۇشەلەرى. وسى رەتتە ف.كۋلوۆ قازىر ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىن زاڭداستىرۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى جانە ق.با­كيەۆتىڭ قولى قويىلعان ارىزىنا كۇمانمەن قارايتىنداردىڭ كوپتەپ تابىلىپ جاتقانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى. ول ءوز كەزەگىندە ەقىۇ ارقىلى بۇرىنعى پرەزيدەنتتىڭ ەلدەن كەشىرىم سۇراپ, ءوزىنىڭ ارىز جازعاندىعىن مالىمدەۋى قاجەتتىگىن العا تارتتى. سونداي-اق قانات ساۋداباەۆ ءوزىنىڭ ارىپتەسى, ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى رۋسلان قازاق­باەۆپەن كەزدەستى. ەكەۋارا اڭگىمە بارىسىندا ەكى ەل اراسىنداعى قا­رىم-قاتى­ناستار بارىسى ءسوز بولدى. سونىمەن قاتار, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مەملە­كەت­تىك قىزمەتىنىڭ باسشىسى مىندەتىن اتقارۋشى ك.دۋشەنباەۆ­پەن دە كەزدەسۋ ءوتىپ, وندا ەلدەگى قاۋىپ­سىزدىك بارىسى اڭگىمە وزەگىنە اينالدى. ساپار سوڭىندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.ساۋداباەۆ وتاندىق, شەتەلدىك جانە جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنە ارناپ باسپا­سوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, قىرعىز­ستانداعى بارلىق ساياسي پارتيا­لار­دى ەلدىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە, وتكىر تۇرعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە شاقىردى. قازاقستان پرە­زي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ, اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ, رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەد­ۆەدەۆتىڭ بىرلەسكەن كۇشىنىڭ, ەقىۇ, بۇۇ جانە ەو-نىڭ ارااعايىندىق قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا ق.باكيەۆتىڭ ەلدەن كەتكەنى دە ەرەكشە اتالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بولۋى ىقتيمال ازامات سوعىسىنا جول بەرىلمەدى. قورىتا كەلگەندە, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى قىرعىزستانداعى ساياسي داع­دارىستان شىعۋعا, ونىڭ دەموكرا­تيالىق باعىتپەن دامۋىنا ىقپال جاساماق. مۇنداي ىقپال قازاقستان تاراپىنان دا جاسالاتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ەندىگى ماسەلە – ۋاقىت­شا بيلىك جۇمىسىن زاڭدىق ارناعا ءتۇسىرىپ, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق ماسەلەلەرىن شەشۋ. ەگەر وعان قىرعىز اعايىنداردىڭ ءوزى قولۇشىن بەرمەسە, ىنتىماق تانىت­پاسا, وندا ماسەلە دە وڭ شەشىل­مەيتىنى انىق. اسقار تۇراپباي ۇلى, – بىشكەكتەن.