ءبىز بىلەتىن سونداي تويلار اقىننىڭ 100, 125, 150 ەندى, مىنە 175 جىلدىعى. شىندىعىن ايتۋ كەرەك, حالىق بيىل دا مىڭداعان ءۇي تىگىپ, استا-توك داستارقانىن جايىپ, ات شاپتىرىپ, قىز قۋدىراتىن, بالۋان كۇرەستىرىپ, الامان ايتىس جاسايتىن تورقالى تويدى توستى. «سوناۋ الاپاتى ايىعىپ بىتپەگەن 1945 جىلى دا تاريحتا قالاتىنداي تاماشا توي جاساعان قازاق حالقى «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» مىنا زاماندا دا ايانىپ قالماس, بارىن سالىپ, بازارىن شالقىتار» دەپ ويلاعان. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جۇمىسىن باستار-باستاماستان اباي ەلىنە كەلىپ, اقساقالداردىڭ اق باتاسىن الىپ, اقىننىڭ 175 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ جونىندەگى جارلىعىنا دا قول قويىپ جىبەرگەن.
شىندىعىن ايتايىن, ءوز باسىم ءىس-شارامەن تانىسقاننان-اق ەكى-ۇشتى ويدا وتىردىم. اينالاسى بەس-التى اي اياسىنا سىيا قويمايتىن قىرۋار شارۋالار ساناما كۇدىك ۇيالاتا باستادى. اسىرەسە, قاراۋىل اۋىلىندا 20-دان استام تۇرعىن ءۇي سالۋ, جاڭا ءمودۋلدى مەكتەپ تۇرعىزۋ, اقشوقىدا قۇنانباي قاجى مۇراجايىن اشۋ, اۋدان ورتالىعىندا اباي ساياباعىن سالۋ, جيدەبايدىڭ سيپاتى مەن تۇرپاتىن بۇتىندەي وزگەرتىپ, جاڭا مازمۇنعا كەلتىرۋ سياقتى ءارى ۇزاق ۋاقىتتى, ءارى قىرۋار قارجىنى كەرەك ەتەتىن شارۋالاردى از مەرزىمدە اتقارىپ, اياقتاۋ اقىلعا سىيا قويمايتىنداي ەدى. ايتا كەتەيىن, بۇل كەز دۇنيە ءجۇزىن جالىنداي شارپىپ جالماڭداپ كەلگەن, اجال قۇرساۋى – كوروناۆيرۋستىڭ ءالى ەلىمىزگە دەندەپ ەنە قويماعان شاعى بولاتىن. «نار تاۋەكەل» دەستىك. ات شاپتىرىپ, بايگە ۇيىمداستىراتىن, بالۋان بەلدەستىرىپ, ايتىس تا جاسايتىن بولدىق. مۇنىڭ سىرتىندا جەر-جەردە عىلىمي كونفەرەنتسيالار, ءارتۇرلى چەلەندجدەر ۇيىمداستىرىپ, اباي جونىندەگى جاڭا زەرتتەۋلەرگە جارقىن جول اشۋ, ابايتانۋشى عالىمداردىڭ كىتاپتارىن شىعارۋ ماسەلەلەرى دە قوزعالىپ, اتقارىلاتىن ءىس-شارالارعا قوسىلىپ جاتتى. ءتىپتى پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءوزى باس بولىپ, رەسپۋبليكالىق تەلەديداردان اباي ولەڭدەرىن جاتقا وقۋدان جارىس تا ۇيىمداستىرىپ جىبەرگەن.
كەنەت! شايداي اشىق اسپاننان توبەمىزگە جاي تۇسكەندەي بولدىق تا قالدىق.
كوروناۆيرۋس! اتىڭ وشكىر الاپات بىزگە دە كەلىپ جەتتى. نە ىستەرىمىزدى بىلمەي دال بولىپ قالدىق. ەكى كۇننىڭ بىرىندە ءولىم. اپتال ازاماتتارىمىز بىرىنەن سوڭ ءبىرى اجال تىرناعىنا ءىلىنىپ, قارا جەر قوينىنا كەتىپ جاتتى. «بايتال تۇگىل باس قايعى». ۇيدەن شىقپاي پۇشايمان بولعان قارا باسىمىز قايران بابامىزدىڭ ارۋاعىنا سىيىنىپ, تىپىرلادىق تا قالدىق. شىندىعىن ايتايىق, وبلىس باسشىلىعى كوروناۆيرۋسقا بايلانىستى اباي تويىنا ارنالعان بارلىق جۇمىستى كەيىنگە قالدىرا تۇراتىن شىعار دەپ ويلاعانبىز.
جوق, قاتەلەسىپپىز. ارعى سەمەي جاقتى بىلمەيمىن, بەرگى اباي اۋدانىنىڭ شەكاراسىنان باستاپ اقىن ەلى ۇلكەن قۇرىلىس الاڭىنا اينالىپ كەتتى. كۇندىز-ءتۇنى قۇم- توپىراق تاسىپ, ارلى-بەرلى اعىلعان اۆتوكولىكتەر مەن الىپ تراكتورلار ءۇنى جەر جاڭعىرىقتىرادى. ۋاقىت تىلىنە دە, كوروناۆيرۋستىڭ جۇگىنە دە باعىنباي, تاستى جارىپ, تاۋدى قوپارعان مىڭداعان ادامداردىڭ مىسىن ەشتەڭە تويتارا العان جوق. ال سودان نە شىقتى دەيسىز عوي, ايتايىن:
قاسقابۇلاق
ۇلى عۇلامانىڭ كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن جەرى. اقىن باۋىرىم باۋىرجان جاقىپ جىرلاعانداي «ابايدىڭ قاسقابۇلاعى» بۇل.
نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, بۇل ارا وسى ۋاقىتقا دەيىن كوزگە دە تۇسپەپتى, كوڭىلگە دە الىنباپتى. راس, بۇرناعى جىلدارى اباي اۋدانىنىڭ بۇرىنعى اكىمى, مارقۇم ب.ۇيسىمباەۆ بۇلاق باسىنداعى شاعان توبەگە قارا گرانيتتەن قۇلپىتاس ورناتقان بولاتىن. بىراق ول كىسى دە شالشىققا اينالىپ, بالدىر باسقان, قاسيەتتى بۇلاق باسىن بۇتىندەي اباتتاندىرا المادى. ءوز باسىم وسى جەردە جىل سايىن رەسپۋبليكالىق اباي وقۋلارىنا قاتىسۋشى بالالاردى اقىن شاكىرتتەرىممەن بىرگە قارسى الاتىنمىن. بىراق بۇلاقتى كورسەتۋگە ءداتىم بارمايتىن. بەتى جاپ-جاسىل بولىپ جاز بويى بورسىپ جاتاتىن, جۇزدەگەن جىلقى ۇيەزدەپ شىبىنداپ تۇراتىن بۇلاقتى نە دەپ كورسەتەمىز. قوناق بالالاردىڭ ءبىرى «اباي اتاڭىزدى ارداقتاعانىڭىز وسى ما؟» دەپ قالسا نە بەتىمىزدى ايتامىز. حوش, وسى جەرگە ەندى كەلىڭىز. اللا تاعالا دانىشپاندىقتىڭ نۇرىن ءسىڭىرىپ, قاسيەتىن دارىتقان قاسقابۇلاق باسى بۇگىن بۇتىندەي اباتتاندىرىلعان. جەر باسپايسىز, ورنەكتى تاستار توسەلگەن ورلەۋ جولمەن قۇلديلاپ بارىپ ءموپ-ءمولدىر بۇلاق كوزىنەن سۋ ىشەسىز, قايتارىڭىزدا اباي اتامىزدىڭ ۇلىلىققا تولى ۇلاعاتتى سوزدەرىن گرانيت تاستاردان وقيسىز. سول ساتتە-اق ساناڭىز وزگەرىپ سالا بەرەدى. وسىنداي وڭالعانىن ويعا, كۇمبىرلى كۇيگە تۇسىرگەن قولىنا دەرت بەرمەگىر قۇرىلىسشى ازاماتتارعا العىس ايتاسىز. ەڭ باستىسى قاسيەتتى جەردىڭ تابان استى قالماي قايتادان ۇرپاقتار زەردەسىنە ورالعانىنا قۋاناسىز.
اقشوقى
بۇل جەر مەن سەمەي – قاراۋىل تاس جولىنىڭ اراسى 18 شاقىرىمداي. كوتەرمە تاستاق جولى بولعانىمەن ءبىراز بۇرىلىس. اباي اۋدانىنا كەلۋشى قوناقتاردىڭ بارا المايتىنى دا سوندىقتان. بيىل مۇندا دا كەرەمەت جۇمىستار اتقارىلدى. قۇنانباي قاجى قورىمى قايتادان تولىقتىرىلىپ, وسىندا جاتقان ۇرپاقتارىنىڭ باسىنا جاڭا قۇلپىتاستار ورناتىلدى. دەمالاتىن الاڭقايلار جاسالدى. ەڭ باستىسى قۇنانباي قاجى مۇراجايى سالىنىپ, ىشىنە قۇندى جادىگەرلەر قويىلدى. ءسويتىپ, پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ «ابايدى ايتقاندا ونىڭ اكەسى, سايىن ساحارا كەمەڭگەرى قۇنانبايدى دا ۇمىتپاۋىمىز قاجەت» دەگەن كەلەلى ويىنىڭ العاشقى پاراعى دا اشىلىپ, ارمانىمىز ورىندالدى.
جيدەباي
جيدەبايداعى وزگەرىستىڭ باسى بۇرىلىستان-اق كورىنىپ تۇر. مازمۇن مەن ماعىناعا باي كورىكتى ستەللا قيىردان كوز تارتادى.
جيدەباي! جارىقتىق اباي بابامىز بەن شاكارىم اتامىزدىڭ ماڭگىلىك پانا تاۋىپ جاتقان جەرى. قانشاما وزگەرىسكە ءتۇستى, قانشاما قاسيەت تانىماستىققا ۇشىرادى, ءتىپتى ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە اقىن مۇردەسىن سەمەي شاھارىنا اپارىپ قايتا جەرلەۋ جونىندە ۇسىنىستار جاسالىپ, توبىقتى شالدارىنىڭ «شاتاق» مىنەزدەرىنىڭ ارقاسىندا امان قالعانى دا بار. توپىراقتارىڭ تورقا بولعىر سول ادامدار سول كەزدە ۇرپاق بولاشاعىن قاتتى ويلاماسا, ءبىزدىڭ دە بۇگىنگىدەي اباي اۋدانى بولىپ وتىرۋىمىز ەكىتالاي ەدى عوي...
بابامىز ەڭ الدىمەن ءتورت قۇلاقتى زيراتتا ءىنىسى وسپاننىڭ قاسىندا جاتتى. ونان كەيىن باسىنا مرامور تاستان ەسكەرتكىش وبەليسكا ورناتىلدى. 1995 جىلعا دەيىن ءبىز سول ەسكەرتكىشتىڭ ءمارمار تاسى مەن جۇمىر قارا شىنجىرلى قورشاۋىن سيپالاپ كەلدىك.
ءالى ەسىمدە, حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلى وزبەكالى جانىبەكوۆ ابايعا كەلگەن ءبىر ساپارىندا وسى ەسكەرتكىش باسىندا تۇرىپ: ء«اي, حافيز, سەن بىلەسىڭ بە, مىنا شىنجىرلار نەنىڭ بەلگىسى؟» دەپ سالدى. سوزدەن دە, ويدان دا كوپ توسىلا قويمايتىن حافيز (ماتاەۆ) اعامىز جوپەلدەمەدە ءجون تاپپاي كادىمگىدەي كۇمىلجىپ قالدى. سونى بايقاعان وزاعام: «بىلمەسەڭ مەن ايتايىن, مۇنداي جۋان شىنجىرمەن ورىستار سۋعا كەتىپ ولگەن ماتروستاردىڭ باسىنا بەلگى قويادى, اباي ورىس ەمەس قوي» دەدى. دەدى دە «امانشىلىق بولسا ابايدىڭ 150 جىلدىعىنا دەيىن بۇل قاتەلىكتى ءسىز بوپ, ءبىز بوپ, تۇزەتەمىز» دەپ ءبىر قۋانتىپ تاستادى.
1990 جىلى باستالىپ, 1995 جىلى اياقتالعان اباي, شاكارىم كەسەنەسىنىڭ سالۋىنا شىندىعىندا دا وزاعاڭ دا حافيز اعا دا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. ايتسە دە جيدەبايدىڭ تۇلەپ, جاڭعىرۋىن ءبىز ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان باستايمىز. اباي ەلىنە ءتورت مارتە كەلىپ, اباي ەلىنىڭ ابىز اقساقالى, حالىق اقىنى شاكىر ابەنوۆتەن باتا العان نۇرەكەڭنىڭ «اباي – قازاق حالقىنىڭ بويتۇمارى» دەگەن قاناتتى ءسوزى بۇگىنگى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ دا ءىس-ارەكەتىنەن ايقىن كورىنىس تاۋىپ جاتىر. سونى ءبىز بۇگىنگى جيدەبايدىڭ ادام تانىماستاي بولىپ وزگەرگەنىنەن كورەمىز. شىنىن ايتايىن, ءبىرىنشى رەت كورگەندە مەنىڭ ءوزىم دە اڭ-تاڭ بولىپ قالدىم. العاش قۇرىلىسشىلار كەلىپ كەسەنەنىڭ ىرگەتاسىن بۇزىپ, استان-كەستەڭىن شىعارىپ جاتقان كەزدە شىبىن جانىم شىرقىراپ «مىنانىڭ سوڭى قالاي بولار ەكەن» دەپ كۇدىكتەنگەنىم دە راس. ەندى بۇگىن قاراسام ەرتەگىدەي. ەڭ باستىسى ءبىرىنشى قاباتتاعى اينالمالى بوس ورىن بۇگىندە تىرشىلىك كوزىن اشقان. قۇددى ءبىر دالا مۋزەيى سياقتى. كەزىندە بۇل كەسەنە اۆتورى بەك يبراەۆتىڭ دا ارمانى بولعان. ەستۋىمشە, ول وسى يدەياسى ورىندالماي قالعانى ءۇشىن وزىنە بەرىلگەن مەملەكەتتىك سىيلىقتان دا باس تارتقان عوي.
قازىر مۋزەيدى ءبىر ارالاپ شىققان ادام اباي ىزدەگەن تولىق ادام جونىندەگى تولىق ماعلۇماتتى العانداي بولادى.
قاراۋىل
قاراۋىل اۋىلىنا كىرەبەرىستە بىردەن كوزگە شالىنىپ, كوڭىل وسىرەتىن جاڭا نىسان – اباي ليتسەيى. نەبارى 3-4 ايدا سالىنىپ پايدالانۋعا بەرىلدى. قازىر باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى ءدارىس الىپ جاتىر. «قوڭىر اۋليە» ۇڭگىرىن ەكسكۋرسيا ايماعىنا اينالدىرىپ, اۋدانىمىزدا تۇڭعىش رەت باسسەين سالدىرىپ بەرگەن دانيال كەنجەتاي ۇلى: «اباي ەلىنەن ايانارىمىز جوق, مەكتەپ تە, تۇرعىن ۇيلەر دە سالىنادى» دەپ ەدى. ايتقان سوزىندە تۇردى. مەكتەپ سالىندى, جاڭادان بىرنەشە تۇرعىن ۇيلەر سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلىپ جاتىر. قاراۋىل تاۋىنىڭ ەتەگىنە قاراي بىرنەشە نىسان كوش تۇزەدى. سول كوشتىڭ باسىندا ءسوز جوق, اباي ساياباعى تۇر. وسى ساياباق جونىندە ءبىر كەزدە بىرنەشە داۋ-داماي تۋعانى دا راس. بازبىرەۋلەر ساياباقتىڭ سىرت سۇلباسىن فوتوسۋرەتكە ءتۇسىرىپ الىپ, «ابايلىقتار قازاقتىڭ دومبىراسىن قورلاپ جاتىر» دەپ داۋرىقسا, ەندى بىرەۋلەر «ايدالاعا ساياباق سالىپ نە كەرەك» دەپ كوكەزۋلەدى. ال كەيبىر ءوزىمىزدىڭ اقساقالدارىمىز «قۋ مەديەن قۋ دالاعا ساياباق تا تۇرعىن ءۇي دە سالىپ كەرەگى جوق, ول جەردە ءبىر كەزدە «دەريكار» زاۋىتى جۇمىس ىستەگەننەن ۋلى زاتتارىن توككەن, حالىقتى ۋلاماۋىمىز كەرەك» دەپ قامقورسىندى. قويشى, ايتەۋىر, قاشان ساياباق سالىنىپ بىتكەنشە ەل ەلىرۋىن قويمادى. سوندا دا ساياباق سالىندى. قازىر سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى مۇندا حالىق لىقا تولى.
سونىمەن اباي تويى اياقتالدى «اباي كۇنى» كۇنتىزبەگە, تاريحقا ەندى. بۇل توي ءبىر جىل بويى جالعاسىپ كەلىپ 10 تامىزدا قورتىندىلانىپ وتىرادى دەگەن ءسوز. استانادا اشىلعالى جاتقان «اباي ينستيتۋتى» دا اقىن تويىنىڭ جەمىسى.
مەن – اباي ەلىنىڭ قازىرگى اقساقالدارىنىڭ ءبىرىمىن. جۇرتىمنىڭ جاقسىلىعىنا قۋانىپ, جاماندىعىنا سۋالىپ وتىراتىن جانمىن. سوندىقتان دا اباي بابامىزدىڭ 175 جىلدىق تويىنىڭ اياسىندا اتقارىلعان جوعارىداعىداي قىرۋار جۇمىستاردى كورىپ, ءبىلىپ وتىرىپ ۇندەمەي قالۋدى ءجون سانامادىم. ولاي بولسا, ەڭ الدىمەن العاشقى جۇمىسىن اباي اتامىزدىڭ 175 جىلدىعىن تويلاۋدان باستاعان پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆقا, وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆكە ەل اتىنان العىس ايتامىن.
تەگىندە, تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر دەپ جاتامىز. بابا تويىنىڭ بارىسىندا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ بارلىعى دا اباي جەرىندە بولدى. دەمەك, اقىن ەلىنىڭ اتقا مىنەرلەرىنىڭ كوپشىلىگى جوعارعىدا اتقارىلعان قۇرىلىس نىساندارىنىڭ باسى-قاسىندا بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. اسىرەسە, بۇدان بۇرىن دا اۋدان حالقىنا ىسكەرلىگىمەن, تالاپشىلدىعىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن تانىلعان اۋدان اكىمى جارقىنبەك بوراش ۇلى بايسابىروۆتىڭ ارقالاعان جۇگى اۋىر بولدى. العاشقى جۇمىسىن قاراۋىل اۋىلىنداعى اعا سۇلتان الاڭىنا ۇلى ابايدىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋدان باستاعان ول ىلە-شالا توقتامىس باتىردىڭ قولا ءمۇسىنىن ەل ازاماتتارىنىڭ جاندى كومەگىنە سۇيەنە وتىرىپ, قاراۋىلدىڭ كىرەبەرىس قاقپاسىنىڭ الدىنا ورناتتى. ءالى ەسىمدە, ۇلى ابايدىڭ 150 جىلىدىق مەرەكەسىنىڭ سالتاناتى باستالار الدىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الدىنا اقبوز اتپەن شىعىپ, راپورت بەرگەن ءوزىمىزدىڭ اعامىز, سول كەزدەگى اۋدان اكىمى, مارقۇم ونەر سماعۇلوۆ ەدى. تاريحتا قالاتىن باقىتتى ءسات قوي بۇل. سول سياقتى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ توي قورىتىندىسىن كورۋگە اباي ەلىنە, جيدەباي جەرىنە كەلگەن كۇنى جارقىنبەك بوراش ۇلى دا ابايدا اتقارىلعان جۇمىستار جونىندە ەسەپ بەرىپ, جوعارى باعاسىن الدى. بۇل دا بولسا اباي ۇرپاقتارىنىڭ ء«بىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارعان» ۇيىمشىلدىعى مەن اۋىزبىرشىلىگىنىڭ ناتيجەسى.
تولەگەن جانعاليەۆ,
اقىن, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى,
اباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
