اباي • 09 اقپان، 2021

حاكىمنىڭ اسىل مۇراسى

43 رەت كورسەتىلدى

بىلتىر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ (1845-1904) 175 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعاندىعى قالىڭ قاۋىمعا ايان. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان اقىننىڭ تورقالى مەرەيتويىنىڭ اياسىندا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ونىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا كوپتەگەن اۋقىمدى مادەني، عىلىمي ءىس-شارالار وتكىزىلدى. ارينە، بۇل زاڭدى ۇدەرىس سانالادى، ويتكەنى ارتىندا قالدىرعان رۋحاني مۇراسى تەك قازاق حالقىنا عانا ەمەس، بۇكىل ادامزاتقا ورتاق ۇلى تۇلعالاردىڭ بىرەگەيى حاكىم ابايدى دارىپتەۋ ءاربىر پاراساتتى ادامنىڭ بورىشى دەپ بىلەمىز.

ءسوز جوق، اقىن شىعارمالارى – ۇلتى­مىزدىڭ رۋحاني دۇنيەسىندەگى شوقتىعى بيىك، قايتالانباس دارا تۋىندىلارى، ءارى عاسىرلار بويى ماڭىزىن جويمايتىن ءتالىمى مەن تاعىلىمى مول سارقىلماس باي قازىناسى. ولاي بولعان كۇندە، اباي مۇراسىن ساقتاۋ، ناسيحاتتاۋ، زەرتتەۋ جۇ­مىستارى مەملەكەتتىك ورتالىق مۋ­زەيىندە ء(ارى قاراي موم) دە نازاردان تىس قالعان جوق (موم-ءى ۇلتتىق تاريحي-مادەني قۇندىلىقتاردى ساقتايتىن ءارى دارىپتەيتىن ورىن عانا ەمەس، 2005 جىلدان بەرى سان سالالى ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋ جوبا­لارىن جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان بەلدى عىلىم ورداسى بولىپ سانا­لادى).

بۇگىنگى تاڭدا مۋزەي قو­رىن­داعى سيرەك كەزدەسەتىن قول­جاز­بالار مەن باسىلىمدار كوللەكتسياسى قورىندا ابايدىڭ جەكە ءومىرى، شىعارماشىلىعى جانە قو­عامدىق-ساياسي قايراتكەرلىگى تۋرالى ءبىرسىپىرا جازبا ەسكەرت­كىشتەر ساقتالىنىپ وتىر.

ۇلى اقىننىڭ مەرەيتويىنا بايلانىستى مەملەكەتتىك ور­تالىق مۋزەي عالىمدارى اراب جانە لاتىن قارىپ­تەرىمەن جازىلعان ونىڭ ءومىربايانى مەن شىعار­ماشىلىعى تۋرالى 5 تۇپنۇسقا قولجازبانى عىلىمي-ينۆەنتارلىق كاتالوگتار رەتىندە جارىققا شىعاردى. عىلىمي زەردەلەۋدەن وتكەن بەس قولجازبا ەكى كىتاپتان تۇرادى:

«ابايدىڭ ءومىربايانى مەن­ شى­عارما­شىلىعى تۋرالى تۇپنۇسقا قولجازبالار» (قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەم­لەكەتتىك ور­تالىق مۋزەيى قورىنان) اتتى عى­لىمي-ينۆەنتارلىق كا­تا­لوگ­­تىڭ 1-كىتابىنا اراب ارىپ­تە­رى­مەن (قادىمشا) قازاق تى­لىندە قارا قارىنداشپەن جا­زىل­عان ابايدىڭ ءوزىنىڭ ء«بىراز ءسوز قازاقتىڭ ءتۇبى قايدان شىققان­دىعى تۋرالى» تۋىندىسى; تۇرا­عۇل يبراھيم ۇلىنىڭ (1875-1934) «قازاقتىڭ اتاقتى اقىنى اباي قۇنانباي ۇلى» اتتى اراب ارىپت­ەرىمەن جازعان ەڭبەگى جانە مۇرسەيىت بىكى ۇلىنىڭ (1860-1917) قولجازباسى ەنگىزىلدى. اتال­عان قولجازبالاردىڭ فاكسي­ميلەسى مەن كيريلشە نۇسقالارى قاتار بەرىلىپ وتىر.

«ابايدىڭ ءومىربايانى مەن شىعار­ماشىلىعى تۋرالى تۇپ­نۇسقا قولجازبالار» (قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ورتا­لىق مۋزەيى قورىنان) ات­تى­ عىلىمي-ينۆەنتارلىق كاتا­لوگ­­تىڭ 2-كىتابىنا احات شاكا­رىم­ ۇلى قۇدايبەرديەۆتىڭ (1900-1984) اراب ارىپتەرىمەن جازىل­عان قول­جازباسى; ء«مۇسىرالى اقسا­قال­دىڭ ايتۋىنشا» اتتى لاتىن ارىپتەرىمەن قازاق تىلىندە جا­زىلعان ەڭبەگى ەنگىزىلدى. اتالعان قولجازبالاردىڭ فاكسيميلەسى مەن كيريلشە نۇسقالارى قاتار بەرىلىپ وتىر.

اباي شىعارماشىلىعىنا قاتىستى عىلىمي-ينۆەنتارلىق كاتالوگتاردى قۇ­راستىرۋ بارى­سىندا اتالعان تۇپ­نۇسقا قول­جازبالار مەن ولاردىڭ كيريلشە نۇسقالارىنداعى ولەڭدەر مەن قارا سوزدەر­دىڭ بارلىعى جولما-جول نومىر­لەنىپ، ياعني ەكەۋى ءبىر-بىرىمەن ساي­كەستەندىرىلىپ بەرىل­دى. قولجازبالاردىڭ تۇپنۇسقا­لا­رىنىڭ فاكسيميلەلەرى ءتيىستى كيريلشە نۇسقالارىمەن بىرگە تۇڭعىش رەت جاريالانۋى بۇل جيناقتاردىڭ باس­قا باسىلىمداردان ەرەكشەلىگىن كور­سە­تىپ قانا قويماي، ونىڭ تانىمدىق تاعى­لىمىن ايرىقشا ارتتىرار بىرەگەي جايت دەۋگە əبدەن بولادى. سونىمەن قاتار تۇپنۇسقا قول­جازبالارداعى سوزدەر قالاي دىبىستالىپ، جازىلسا، كيريل­شە نۇسقالارىندا دا ءدال سولاي بەرىلدى. كاتالوگتاردا ماتە­ريال­داردىڭ وسىنداي تəسىل­مەن ۇيىمداستىرىلىپ بەرى­لۋى ابايتانۋ سالاسىنداعى بولا­شاقتاعى تەكستولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە ايرىقشا جەڭىلدىك تۋعى­زارى ءسوزسىز. اسىرەسە اقىن شىعار­مالارىنىڭ تەكستولو­گيا­­سىن əلەۋ­مەتتىك جəنە گۋمانيتارلىق عىلىم سالالارىنداعى əلەمدىك جەتىستىكتەر اياسىندا ودان ءəرى دا­مىتۋ ۇردىسىنە سونى سەرپىن بەرەرى حاق.

سونداي-اق مۋزەي عالىمدارى تاراپىنان التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىنا وراي «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي قورىنداعى شى­عىس مونەتالارى» اتتى يلليۋس­تراتسيا­لانعان عىلىمي كاتا­لوگتىڭ 2-تومى جا­رىق كوردى. بۇل شىعىس نۋميزاماتيكاسى كاتا­لوگىنا بىرنەشە اۋلەتتەرگە قاتىستى (يسلامعا دەيىنگى كەزەڭ – ساساندىقتار مەن تۇرگەشتەر، يسلام كەزەڭى – ساماندىقتار، شىڭعىس ۇرپاقتارى (موڭعول يمپەرياسى)، شاعاتاي، جوشى، قىرىم گيرەيلەرى، سينتسزيان كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ (راشيددين مەن ياقۋب-بەك)، مىڭ اۋلەتى، جوڭعار بيلەۋشىلەرى جانە قاجارلار) 592 ساقتاۋ بىرلىك التىن، كۇمىس جانە مىس مونەتا­لارىنىڭ عىلىمي سيپاتتامالارى مەن فوتوسۋرەتتەرى ەنگىزىلىپ وتىر. نۋميزماتيكالىق ماتەريال­دار – قازاقستاننىڭ كەڭ بايتاق اۋماعىندا VII-XIX عاسىرلاردا بولعان اقشا اينالىمى مەن ونىڭ دامۋى جايىندا قۇندى مالىمەتتەر بەرەدى جانە باعا جەتپەس اقپاراتتىق دەرەكتەر.

سونىمەن وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا بەلگىلى عالىم، ەتنوگراف نۇرسان ءالىم­بايدىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن اتقا­رىل­عان تىنىمدى جۇمىستاردىڭ ناتي­جە­سىندە «ابايدىڭ ءومىربايا­نى مەن شى­عار­­ماشىلىعى تۋرالى تۇپنۇسقا قولجاز­بالار (مەم­لەكەتتىك ورتالىق مۋزەيى قورى­نان).­ عىلىمي-ينۆەنتارلىق كاتالوگ. 1-كىتاپ. – الماتى: «ينتەل­لسەرۆيس»، 2020. – 820 ب.»; «اباي­دىڭ ءومىربايانى مەن شىعار­ماشىلىعى تۋرالى تۇپ­نۇس­قا قولجازبالار (قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى مەملەكەتتىك ورتا­لىق مۋزەيى قورىنان). عىلىمي-ينۆەنتارلىق كاتالوگ. 2-كىتاپ. – الماتى: «ينتەللسەرۆيس»، 2020. – 560 ب.»; «قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ مەملەكەتتىك ورتالىق مۋ­زەيى قورىنداعى شىعىس مونەتالارى. 2-توم. يلليۋستراتسيالانعان عىلى­مي كاتالوگ (قازاق، ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە). –ال­ماتى: «ينتەللسەرۆيس»، 2020. – 420 ب.» اتتى ەڭبەكتەر جارىق كوردى.

جاڭا جىلدان باستاپ عىلىمي اينا­لىم­عا تۇسەتىن بۇل كىتاپتار عالىمدار، ىزدەنۋ­شىلەر مەن قالىڭ وقىرمان قاۋىمعا ارنالادى.

مىڭمەن جالعىز الىسقان اباي ءومىرى، ونىڭ وشپەس مۇراسى كەيىن­گى ۇرپاق ءۇشىن ءور ادىلەتتىلىك پەن زور ادامگەرشىلىكتى جانە اسقاق رۋح پەن كەمەل پاراساتتىلىقتى ۇزدىك­سىز دارىپتەۋدىڭ ارقاشاندا جار­قىن ۇلگىسى بولىپ قالا بەرمەك.

 

جاسۇلان بەلتەنوۆ،

مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي مۋزەيلىك دەرەكتانۋ جانە قولجازبا ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تۇركىستانعا 3000 جىل

رۋحانيات • بۇگىن، 12:10

ۇقساس جاڭالىقتار