28 اقپاندا تەلەفون ارقىلى سويلەسكەن پرەزيدەنت دجو بايدەن مەن پرەمەر-مينيستر يوشيحيدە سۋگانىڭ كەلىسسوزدەرى بارىسىندا بۇگىنگى تاڭداعى جاپونيانىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن «ەركىن جانە اشىق ءۇندى-تىنىق مۇحيتى» ستراتەگياسى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلعان ەدى. تىنىق مۇحيت ايماعىنداعى باستى ەلدەردىڭ كەلىسسوزدەرىنەن بىرنەشە عانا كۇن وتكەندە ميانما مەملەكەتىندە اسكەري كوتەرىلىس بولىپ, دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىردى. ميانماداعى ساياسي-الەۋمەتتىك جاعداي ءبىر مەزەتتە الەم ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلەگە اينالىپ شىعا كەلدى.
3 اقپاندا جاپونيانىڭ بيلىك باسىنداعى ليبەرالدى-دەموكراتيالىق پارتياسى شەت مەملەكەتتەردەگى ادام قۇقىعىنا قاتىستى ماسەلەلەردى قاراستىراتىن ارنايى جۇمىس توبىن قۇردى. اتالعان جۇمىس توبى ماۋسىم ايىنىڭ اياعىنا دەيىن ميانماداعى اسكەري كوتەرىلىس سياقتى نەمەسە قىتايداعى ادام قۇقىعىنا قاتىستى ماسەلەلەرگە بايلانىستى ۇكىمەتتىڭ ناقتى ۇستانىمىن انىقتاۋ ءۇشىن ۇسىنىس بەرۋگە مىندەتتەلدى.
جالپى, قاي ايماق, قاي ەل بولماسىن, بۇعان دەيىن جاپون ۇكىمەتى مۇنداي ماسەلەلەرگە قاتىستى نەگىزىنەن «ديالوگ پەن ارىپتەستىك» فورماتىن باستى ديپلوماتيالىق ءتاسىل رەتىندە پايدالانىپ كەلگەن بولسا, بۇدان بىلاي وزگەرۋگە تۋرا كەلەتىن سياقتى. مىسالى, ميانماداعى بولعان ساياسي وقيعاعا قاتىستى جاپون ۇكىمەتى باستى دەموكراتيالىق مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ساعاتقا كەشىگىپ (اسكەري توڭكەرىس بولعانى جايلى اقپارات تاراعاننان كەيىن سەگىز ساعاتتان سوڭ) مالىمدەمە جاساعانى ءۇشىن حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان اجەپتەۋىر سىنعا ۇشىرادى. سوندىقتان ۇكىمەت دەرەۋ بيلىك باسىنداعى باستى ساياسي پارتيا مۇشەلەرى اراسىنان ارنايى جۇمىس توبىن قۇردى جانە الداعى ۋاقىتتا سىرتقى ساياسات سالاسىندا بۇعان دەيىنگى ديپلوماتيالىق فورماتتاردى وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولاتىن سياقتى. باتىستىق دەموكراتيالىق مەملەكەتتەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولۋدىڭ جانە ولاردان وقشاۋلانىپ قالماۋدىڭ امالى وسى. پارتيانىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جانە ديپلوماتيالىق ماسەلەلەرگە جاۋاپتى ساياساتكەرلەرى اقش-تا بايدەننىڭ اكىمشىلىگى الەم ەلدەرىندەگى ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى ماسەلەلەرگە قاتاڭ ۇستانىمدا بولۋدى جوسپارلاپ وتىرعان كەزدە جاپون ۇكىمەتى دە سوعان قاراي وزگەرمەسە بولماس دەگەندى العا تارتىپ وتىر.
ارينە, جاپونيا بۇعان دەيىن دە باتىستىق جۇيەگە جاتاتىن مەملەكەتتەرمەن ادام قۇقىقتارى, ءسوز ەركىندىگى سياقتى امبەباپ قۇندىلىقتاردى ءبولىسىپ كەلە جاتقان ازياداعى بىردەن-ءبىر دەموكراتيالىق مەملەكەت ەكەنىنە ەشبىر كۇمان جوق. جاپونيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى توشيميتسۋ موتەگي «ۇلكەن جەتىلىك» (G7) مەملەكەتتەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى ميانماداعى اسكەري كوتەرىلىستى سىنعا العان ورتاق مالىمدەمەگە قول قويىپ, ءوز تاراپىنان دا ميانمالىق اسكەري بيلىكتەن تۇتقىندالىپ, قاماۋعا الىنعان ساياساتكەرلەر مەن ازاماتتىق قوعام قايراتكەرلەرىن بوساتۋدى تالاپ ەتتى. قىتايدىڭ گونكونگى مەن شىڭجاڭداعى ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى دا جاپون ۇكىمەتى قاتاڭ ۇستانىمىن جەتكىزىپ كەلە جاتقانىن بىلەمىز.
دەگەنمەن ساياسي مالىمدەمەلەرمەن قاتار, ساۋدا-ەكونوميكالىق سانكتسيالار جاريالايتىن باتىستىق مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا جاپون ۇكىمەتىنىڭ ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى ۇستانىمى ادەتتە ءالسىز دەپ سىناپ جاتقانداردىڭ دا ءسوزىنىڭ جانى بار ەكەنى راس. بىراق ونداي ء«السىز» ۇستانىمدا دا ۇلكەن ستراتەگيالىق ءمان جاتقانىن تاعى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ماسەلەن, تاعى سول ميانمانى الار بولساق, كەزىندە ەلدە اسكەريلەر بيلىك جۇرگىزىپ تۇرعان تۇستا باتىستىق ەلدەر ول بيلىككە ءتۇرلى سانكتسيالار جاريالاپ, ارىپتەستىك ورناتۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتقاندا جاپون ۇكىمەتى ولاي ىستەمەي, دامىعان ەلدەر اراسىندا جالعىز ەل بوپ اسكەري بيلىكپەن ديالوگ ورناتا بىلگەن ەدى. ال ەندى سول كەزدەگى جاپون ديپلوماتياسىنىڭ تاجىريبەسى ەلدەگى بيلىكتى تاعى دا اسكەريلەر باسىپ العان بۇگىنگى تاڭدا قايتا قاجەت بولاتىن سياقتى. سوندىقتان ميانماداعى قازىرگى شيەلەنىستى شەشۋ ماسەلەسىندە جاپون ۇكىمەتىنىڭ ديپلوماتيالىق ءرولى وتە ماڭىزدى دەپ بىلەمىز.
ەگەر باتىس ەلدەرىنە قوسىلىپ جاپون ۇكىمەتى دە ادام قۇقىقتارى بۇزىلىپ وتىرعان ميانماعا ساياسي-ديپلوماتيالىق جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق سانكتسيالار جاريالايتىن بولسا, وندا جاپونيا مەملەكەتىنىڭ ايماقتاعى وزىندىك ءرولى تومەندەپ قالار ەدى. ونىڭ ۇستىنە, ەگەر جاپونيا ميانماعا ديالوگ ەمەس, سانكتسيا جاريالاۋ ساياساتىن تاڭدايتىن بولسا, وندا بۇل ەلدەگى اسكەري بيلىك امالسىز قىتايدىڭ قۇشاعىنا اسىعارى ءسوزسىز. قىتايعا كەرەگى دە ءدال سول بوپ تۇرعانىن جاپوندىق ساياساتكەرلەر جاقسى سەزەدى.
قىتاي ءۇشىن ميانما – ستراتەگيالىق تۇرعىدان وتە ماڭىزدى مەملەكەت. سوندىقتان بەيجىڭنىڭ بۇل ەلدەگى اسكەري توڭكەرىسكە بايلانىستى قانداي دا ءبىر قاتاڭ جانە سىني مالىمدەمەلەر جاساۋى ەكىتالاي. قىتاي ۇكىمەتى قانداي جاعداي بولسا دا, بيلىك كىمنىڭ قولىندا بولسا دا, بۇل ەلدى ءوز مۇددەسىنە قاراي پايدالانۋدى كوزدەپ وتىر. سوندىقتان قحر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى ۆان ۆەنبين ميانماعا قاتىستى قانشا رەت مالىمدەمە جاساسا دا, تەك: «تاراپتار اۋىزبىرشىلىككە كەلىپ, ەلدە ساياسي-الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق ورنايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز» دەۋمەن شەكتەلىپ وتىر. قىتاي كەزىندە ميانمالىق اسكەري بيلىكپەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ, كەيىننەن باتىستىڭ باستى ارىپتەسى اۋن سان سۋ چجي باسقارعان «دەموكراتيالىق ۇلتتىق ليگا» پارتياسى جەڭىسكە جەتكەن كەزدە جاڭا بيلىكپەن دە ىنتىماقتاستىق ورناتقان ەدى. ال ەندى وسى جولعى وقيعادان كەيىن 2 اقپاندا شىققان قىتايلىق كوممۋنيستىك پارتياعا قاراستى بەدەلدى ءبىر گازەتتىڭ: «باتىستىق سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە تىرىسقان كىشكەنتاي ەلدىڭ ساتسىزدىگى – دەموكراتيا ءۇشىن تولەنگەن قۇن» دەپ ءاجۋالاپ جازعانى ءبىراز نارسەنى اڭعارتادى. ال قحر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆان ي قاڭتاردا عانا ميانماعا جاساعان ساپارى بارىسىندا وسى ەلدىڭ اسكەري قولباسشىسى مين اۋن حلاينمەن ارنايى كەزدەسىپ: «مەملەكەتتى دامىتۋ جولىندا ءسىز باسشىلىق ەتەتىن اسكەردىڭ ءتيىستى ءرول اتقارۋى ءۇشىن ءوز تاراپىمىزدان قولداۋ كورسەتۋگە دايىنبىز» دەگەنىنىڭ ساياسي استارىندا نە گاپ جاتقانى ايتپاي-اق سەزىلىپ تۇر.
قىتاي ءۇشىن ميانما گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق تۇرعىدان ماڭىزى زور مەملەكەت ەكەنىنە ناقتى دالەل كەلتىرە كەتەيىك. ءۇندى مۇحيتىنا جول اشىپ جاتقان ميانمانىڭ باتىسىنداعى كياۋكپيۋ قالاسىنان قىتايدىڭ يۋننان پروۆينتسياسىنداعى كۋنمين قالاسىنا دەيىن مۇناي جانە گاز قۇبىرى سوزىلىپ جاتىر. بۇل اقش-تىڭ ساياسي ىقپالى زور مالايزيالىق مالاككا بۇعازى ارقىلى وتپەي-اق, تاياۋ شىعىس ايماعى مەن افريكا ەلدەرىنەن مۇناي مەن گاز, باسقا دا شيكىزاتتى قىتايعا تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى جول. سوندىقتان كياۋكپيۋ ءوڭىرى ارقىلى ءۇندى مۇحيتىمەن جالعاسىپ جاتقان ميانما مەملەكەتى قىتايدىڭ عالامدىق دەڭگەيدە جۇرگىزىپ وتىرعان ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنداعى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
مىنە, وسىلايشا, ساۋدا-ەكونوميكالىق مۇددەسىن ويلاعان كوممۋنيستىك قىتاي مەن ادام قۇقىقتارى مەن ءسوز ەركىندىگىن قورعاۋدى ويلاعان دەموكراتيالىق اقش پەن ونىڭ ازياداعى سەنىمدى وداقتاسى جاپونيانىڭ ميانماداعى ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايعا قاتىستى كوزقاراسى مەن ۇستانىمىنىڭ وزگەشە بولۋى دا سوندىقتان. جوعارىدا ايتىلعانداي, اقش پەن ونىڭ وداقتاستارى ميانمانىڭ اسكەري بيلىگىنە قاتتى قىسىم كورسەتە بەرسە, ول ارقىلى ماسەلە شەشىلمەي, كەرىسىنشە بۇل ەلدە اسكەريلەردىڭ بيلىگى ۇزاققا سوزىلىپ كەتۋ قاۋپى بار. ال دامىعان مەملەكەتتەردەن وقشاۋلانىپ قالعان ەل قاسىنداعى قىتايدىڭ ىقپالىندا قالىپ قويۋى, ءتىپتى قىتايمەن اسكەري وداق قۇرۋعا تىرىسۋى دا مۇمكىن. بۇگىنگى تاڭدا قىتايمەن اسكەري وداقتاستىق قاتىناس ورناتىپ وتىرعان الەمدەگى جالعىز ەل – سولتۇستىك كورەيا دەسەك, ونداي اسكەري ارىپتەستىككە تاعى ءبىر ەل قوسىلعان جاعدايدا ازيا ەلدەرى عانا ەمەس, بۇكىل الەمدىك ساياساتقا اسەرى زور بولاتىنى ءسوزسىز.
ءسوز سوڭىندا جاپونياداعى ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى جۇمىس توبى جايلى اڭگىمەگە قايتا ورالساق, جوعارىدا باياندالعاندى, اسىرەسە قىتاي فاكتورىن ەسكەرە وتىرىپ, جاپون ۇكىمەتى ءبىر جاعىنان اقش باستاعان باتىستىق وداقتاس, ارىپتەس ەلدەرمەن دەموكراتيالىق الەمدەگى امبەباپ قۇندىلىقتاردى بولىسۋگە باعىتتالعان ساياسات پەن ەكىنشى جاعىنان ازياداعى ەكونوميكالىق الىپ ەل رەتىندە مەملەكەتتىك مۇددەلەردى قورعاپ قالۋعا باعىتتالعان ساياسات اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ۇستاپ تۇرۋعا تىرىسۋدان باسقا امال جوق سياقتى. قايتكەن كۇندە دە, ەلدە ءبىر جىلعا توتەنشە جاعداي جاريالانىپ وتىرعان ميانما مەملەكەتىندەگى ساياسي ماسەلە باتىس پەن شىعىستاعى الىپ مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ساياساتى مەن ديپلوماتياسى ءۇشىن ۇلكەن سىناق بولعالى تۇر. بۇل ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى حالىقارالىق كەڭەستىڭ توراعاسى مىندەتىن اتقارىپ وتىرعان ءبىزدىڭ ەلگە دە قاتىستى جاعداي.
باتىرحان قۇرمانسەيىت,
شىعىستانۋشى, حالىقارالىق قاتىناستار سالاسى بويىنشا PhD دوكتورى
