«ايىبىم بولسا كەشە گور, اسقاقتاۋ جەردىڭ مارالى». الدۇزىك اقىننىڭ ءلايلاسىنا ارناعان وسى ءبىر سۇلۋ ولەڭىن ادەبيەتتەگى ىنىلەرى وزىنە قاراتىپ ايتىپ ءجۇر, قازىر. رۋحاني قارىزى ءۇشىن بە, جوق قولىندا بيلىك بولماعان سوڭ با, كىم ءبىلسىن!؟ ايتەۋىر, جىلدا ۇرانداۋمەن كەلەدى. ازىرگە, اقىن اتىن ارقالاعان اۋىلىنداعى شاعىن مەكتەپ قانا...
قالامگەردىڭ تراگەدياسى سول, سوڭىڭنان بىرەۋ ىزدەمەسە, سورلايسىڭ دا قالاسىڭ. جۇماتاي ءوڭىردىڭ نە ايماقتىڭ جىرىن جىرلاعان كوپ اقىننىڭ ءبىرى ەمەس, ول – قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جارىق جۇلدىز. سول نۇرلى جۇلدىزعا قاراپ قانشاما جىر پەرىلەرى قاناتىن تۇزەدى. ونى تۇستەپ ايتساق, تاڭدى تاڭعا سوزۋعا بولادى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى اڭگىمەنىڭ بوگەنايى بولەك.
«ەگەر اقىنداردى ءبىر-ءبىر تاۋ دەپ ەلەستەتسەك, جۇماتاي جاقىپباەۆ – باۋرايى ميۋا جەمىسكە تولى, قاراعاي, سامىرسىنى سىڭسىعان, عاجايىپ تاۋ. ال ەگەر اقىنداردىڭ ارقايسىسى ءبىر-ءبىر وزەن دەسەك, جۇماعا – جاعاسى نۋلى, جازى-قىسى قۇس كەتپەيتىن, بەرەكەلى, اعىسى باياۋ, سۇلۋ وزەن... جاقىپباەۆسىز قازاق پوەزياسىن ەلەستەتۋ قيىن. ول – قارا ولەڭگە وزگەشە مانەر, وزگەشە بوياۋ بەرگەن تۇلعا». بۇل – جاقىپباەۆ قۇرعان قاعاناتتىڭ نويانى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اقىن گۇلنار سالىقبايدىڭ جۇرەك ءسوزى. مۇنى نەگە ايتىپ وتىر دەيسىز عوي؟ سەبەبى, ۇستازىنىڭ ەسكە الۋ كەشىندە شاكىرتى دە كوپ ايتقان تىلەككە قوسىلىپ, ادەبيەتتىڭ ايتۋلى پەرزەنتىنە كوشە بۇيىرسا دەگەن پىكىردى ۇستەيدى.
«دۇنيەدەن وتكەنىنە قانشا جىل وتسە دە, مەن ءۇشىن جۇماعاڭنىڭ ورنى ىلعي دا ويسىراپ تۇرادى. قاعاننىڭ جىرلارى ءالى تالاي ۇرپاقتىڭ جانىنا ساۋلەسىن تۇسىرەر. ءالى تالاي جاستىڭ جۇرەگىنە ماحاببات ءدانىن سەبەر. الايدا قازاقتىڭ جۇماتايداي دارىندى اقىنىنىڭ اتىندا ءوزى سارنوقايدان باستاپ, جىرعا قوسىپ وتكەن جەتىسۋ ورتالىعىندا ءبىر كوشەنىڭ بولماۋى ۇيات-اق», دەيدى گ.سالىقباي.
اقىننىڭ تۋعان كۇنى سايىن ايماقتاعى ادەبيەت اقساقالدارى مەن جاس اقىن-جازۋشىلار وسى ماسەلەنى كوتەرگەنىمەن – جەتەر جەرىنە جەتپەي قالا بەرەدى. ەندى قاراڭىز, 2019 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى – تالدىقورعان قالاسىنان اقىنعا كوشە بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلعان. وبلىس اكىمىنىڭ حالىق الدىنداعى ەسەپتىك جيىنىندا. سول كەزدە ماسەلەنى مۇقيات تىڭداعان ايماق باسشىسى سول تۇستاعى يدەولوگيا جونىندەگى ورىنباسارى اقان ابدۋاليەۆتى تۇرعىزىپ, ج.جاقىپباەۆقا كوشە بەرۋ ماسەلەسىن شەشۋدى تاپسىرعان ەدى. الايدا بەرىلگەن تاپسىرمانى قانشا توبەگە كوتەرىپ كۇتكەنىمىزبەن, جىل اياعىنا دەيىن ەشقانداي جاڭالىق بولعان جوق. ءسويتىپ, جىل اينالىپ وبلىسى اكىمىنىڭ الدىندا وسى ماسەلە قايتا كوتەرىلدى. ياعني ج.جاقىپباەۆقا كوشە اتىن بەرۋگە قاتىستى بىلتىرعى ۇسىنىس ەشقانداي شەشىم تاپپاي, تيىسىنشە اكىم ورىنباسارلارى مەن باسقارما باسشىلارىنىڭ ارەكەتسىزدىگى اشكەرەلەندى. مۇنى سول جيىنعا قاتىسقان ءدۇيىم جۇرت جاقسى بىلەدى. بۇل ماسەلەنى اكىمنىڭ الدىندا ايتقان جۋرناليست, اقىن قوزىباي قۇرمان بولاتىن.
«ماسەلەن, زيالى قاۋىم جىلى قابىلداپ, قاراپايىم وقىرمان ەرىكسىز بايلانعان «قالامگەر» دەگەن كينونى الىڭىزشى. ءبىزدىڭ الىپ جۇماتاي, انىق جۇماتاي, جارىق جۇماتاي سوندا قاشالىپ تۇر عوي. بۇلار تىم قۇرىعاندا جىر قاعانى اتانعان, ءبىر ءوزى ءبىر قالا تۇرىپتى, تۇتاس رەسپۋبليكانىڭ ماقتانىشىنا اينالۋى ءتيىس جۇماتاي جاقىپباەۆتى «گۋگلدىك» بىلىممەن دە بىلمەگەسىن نە ايتاسىز؟! وكىنىشكە قاراي, «جۇماتاي – يستيننىي ي داجە رەدكي پوەت» دەپ مويىنداعان ولجاس سۇلەيمەنوۆتەي اقىننىڭ جاقىن دوسى اماندىق باتالوۆتىڭ ءوزى ۇياتقا قالىپ وتىر. ءوز تاپسىرماسى مەن ۋادەسىن ءوز اتقا مىنەرلەرىنە ورىنداتا الماي. بالكىم, بۇل ماسەلە ەل گازەتى «ەگەمەندە» دە كوتەرىلسە, قۇلاق تۇرەتىن بولار دەپ ويلايمىز», دەيدى ق.قۇرمان.
وسىدان ەكى جىل بۇرىن حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى امىرە ءارىن باستاعان ءبىر توپ قالامگەر مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنا «ۇلت ادەبيەتىنە قوسقان ولشەۋسىز ەڭبەگىن ەسكەرە وتىرىپ, وبلىس ورتالىعىندا ورنالاسقان ۆ.ماياكوۆسكي اتىنداعى قالالىق ورتالىق كىتاپحاناسىنا قازاقتىڭ ايتوبەل اقىنى جۇماتاي جاقىپباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلسە» دەگەن ۇسىنىس حات جولداعان. حاتتىڭ سوڭىندا «بۇل ساۋالدى وسىدان 4-5 جىل بۇرىن قالا تۇرعىندارى, ءىزىن باسقان شاكىرتتەرى مەن قالامداس دوستارى كوتەرگەن ەدى. موراتوريگە ىلىكتى. وسى جولى وڭ شەشىمىن تاپسا ەكەن دەيمىز» دەلىنگەن. سول تۇستا باسقارمادان جاقسى جاڭالىقتى ىمداعان ارنايى جاۋاپ حات تا كەلگەن. بىراق...
ءبىز بۇل ءىستىڭ انىق-قانىعىن بىلمەك نيەتتە باسقارما باسشىسى مارلەن كولباەۆقا حابارلاسقان بولاتىنبىز.
«كوشە بەرۋ – مەنىڭ قۇزىرەتىمدە ەمەس. ەگەر ەل ازاماتتارى ەسكەرتكىش اشام دەپ وقتالسا, قۇجاتىن رەتتەپ, كوميسسيادان وتكىزىپ بەرۋگە دايىنمىن. ونى جاسايتىن مەندە جەكە قاراجات جوق. ال كىتاپحانانى ادەيى تيىسكىزبەي وتىرمىن. جۇماتاي اتىن بەرەيىك دەپ. تاعى حاتتار ءتۇسۋى كەرەك بولعان. سول تۇستا موراتوريگە ىلىكتى. قازىر قايتا كوتەرىلسە, مەن قولداۋعا دايىنمىن. كەشىن وتكىزۋگە, كىتاپ شىعارۋعا ءازىرمىن», دەيدى م.كولباەۆ.
كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ شەكپەنىنەن شىققان اقىن ۆلاديمير ماياكوۆسكيدىڭ قازاققا قانداي جاقسىلىعى وتكەنىن بىلمەيمىز. ونىڭ ۇستىنە, شاعىن شاھاردا چكالوۆ, نەكراسوۆ, مير, ماتروسوۆ, سەميرەچەنسكايا, لي سەكىلدى اتى دا, زاتى دا بەلگىسىز كوشەلەر قاپتاپ جاتىر. ال ەسەنقۇل جاقىپبەك, مەيىرحان اقداۋلەتوۆ, ابۋباكىر قايران, ءنۇسىپباي ءابدىراحىم, سۆەتقالي نۇرجان سەكىلدى قازاقتىڭ اياۋلى اقىندارىنا «اعا» بولعان جىر جامپوزىنىڭ كولەڭكەدە قالعانى كوڭىلگە اۋىر تيەدى.
جارايدى, كوشە اتى مەن ەسكەرتكىش ماسەلەسىن بۇل وبلىستىڭ «شاماسى» جەتپەيتىن, اكىمنىڭ بۇيرىعى وتپەيتىن «كۇردەلى» دۇنيە دەلىك. ال سوندا, وزگەسىن ءدال وسى جەردە ولشەپ-پىشپەگەندە, اتاقتى BBC-ءدىڭ وزىنە بەينە-روليك تۇسىرتەردە قولى ۇزىن الماتى وبلىسى جۇماتاي جاقىپباەۆقا ارناپ ەڭ قۇرىعاندا ءبىر دەرەكتى, يا كوركەم تۋىندى تۇسىرۋگە شاماسى جەتپەدى دەپ ويلايسىز با؟
كەزىندە اقىننىڭ ءوزى قىزمەت ەتكەن سۇيىكتى قالاسى تالدىقورعان قالاسىندا كوشە اتىن بەرۋ تۋرالى اڭگىمە جىر قاعانىنىڭ 70 جىلدىعىندا دا, ەلەۋسىز وتكەن 75 جىلدىعىندا دا كوتەرىلگەن. بىراق باياعى جارتاس – سول جارتاس. بۇعان الماتى وبلىسىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقارماسى باسشىسى بولات كەرىمبەك بىرنەشە جىل كوشە بەرۋگە موراتوري جاريالانعانىن ايتىپ, تاعى ۇسىنىس حات جازۋعا تۋرا كەلەتىنىن جەتكىزدى.
«مەنىڭ قىزمەتكە كەلگەنىمە 2-اق اي بولدى. ءىستىڭ ءمانىن ءالى تولىق باعدارلاي الماي جاتىرمىن. الداعى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەنى رەتتەيمىز», دەدى ب.كەرىمبەك. ال جازۋشىلار وداعى الماتى وبلىستىق فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جانگەلدى نەمەرەباەۆ ۇسىنىستىڭ جىل سايىن ناتيجەسىز قالاتىنىنا قاپالى.
«وتكەن جازدا وبلىس ورتالىعىنداعى سولتۇستىك-باتىس اۋدانىنان ءبىر شاعىن كوشەدەگى ءۇيدىڭ سىرتىنا «جاكيپباەۆ» دەگەن جازۋدى كوزىم شالىپ, قۋانىپ قالىپ ەدىم. سويتسەك, «جاقىنباەۆ» دەگەن وزگە ادامنىڭ تەگىن تاقتايشاعا ورىس تىلىندە قاتە ىلگەن كورىنەدى. ءوزى تۋىپ-وسكەن ءوڭىردىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان الاشتىڭ اقىنى جۇماتاي جاقىپباەۆقا كوشەمەن قوسا قالانىڭ ءبىر كورىكتى جەرىنەن ەڭسەلى ەسكەرتكىش قويسا دا ارتىق ەتپەس ەدى», دەيدى ج.نەمەرەباەۆ.
ايدىك اقىنعا كوشە اتى مەن ەسكەرتكىش ورناتۋعا وبلىستىڭ قاۋقارى دا, قارجىسى دا جەتەدى. جەتپەيدى دەگەنگە كىم سەنە قويسىن؟! امبە «ەسكەرتپەدى» دەپ كىنانى قالامگەرلەرگە يتەرۋگە تاعى كەلمەيدى. تەك ىشكى يدەولوگيانىڭ وسالدىعىنا جورۋعا بولاتىنداي. بۇل ماسەلە كۇننەن-كۇنگە «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمەگە» ۇقساپ بارادى. الدە, اقىننىڭ:
ءبىر كۇلەرمىن عارىش جاققا كەتەردە,
كوپ كەششەگە قاي بەتىممەن كەكتەنەم؟
بىزگە باقتىڭ قولى بۇگىن جەتەر مە,
مۇقاعالي, تولەگەنگە جەتپەگەن؟ – دەگەن ءسوزى راس پا ەكەن؟! ايتەۋىر, سول باق جاقىپباەۆتىڭ باسىنان اينالىپ ۇشا بەردى-اۋ؟!
