بەلگىلى زەرتتەۋشى ماقسات ءتاجىمۇراتتىڭ «باتىس الاشوردا» بيوبيبليوگرافيالىق سوزدىگىندە مىناداي دەرەكتەر بار:
ء«ابدىراحمانوۆ بەيسەنعالي 1888 جىلى بۇرىنعى ورال وبلىسى ءىلبىشىن ۋەزى جۇبانىشكول بولىسىندا تۋىپ, 1960 جىلى قايتىس بولعان. العاشقى قازاق دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرى, قازاقستاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋشى. كەدەي شارۋا وتباسىندا تۋىپ-ءوستى. بولىستىق ورىس-قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ مۇعالىم ي.ك.مالكوۆتىڭ كومەگىمەن ورال قالاسىنداعى قولونەر ۋچيليششەسىنە ءتۇسىپ, ات-ابزەل تسەحى ءبولىمىن «ابزەلشىنىڭ قولعاناتى» ماماندىعىمەن ءبىتىردى (1902-1907). ورىنبور مۇعالىمدەر مەكتەبىنە تۇسە الماعان سوڭ ورالداعى اك زاۋىتىندا جۇمىس ىستەدى, اۋىلعا كەلىپ مال باقتى. 1909 جىلى وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ ستيپەندياسىمەن ۆورونەج ەر بالالار فەلدشەرلىك مەكتەبىنە ءتۇستى. فەلدشەرلىك مەكتەپتى 1911 جىلى ءبىتىرىپ, 1914-1917 جىلدارى ءىى ۋچاسكە اتالعان التى بولىس قاراتوبە ەلىندە فەلدشەر بولىپ ىستەدى. اقپان رەۆوليۋتسياسىنان سوڭ م.جولدىباەۆ, ج.نياروۆ, ءۇ.جامانوۆ, و.يساەۆ, ح.ساعىندىقوۆتارمەن بىرگە الاش قوزعالىسىنا قاتىستى. دوسمۇحامەدوۆتار مەن الىبەكوۆتەر توبىنان بەيتاراپ اۋىل ينتەلليگەنتسياسى قۇرامىندا بولدى...»
باتىسقازاقستاندىقتار مۇلدەم ۇمىتىپ كەتە جازداعانىمەن, بەيسەنعالي ءابدىراحمانوۆ – ءوز زامانىندا وتە جاۋاپتى, لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارىپ, مانساپ باسپالداعىنىڭ شىڭىنا شىققان تۇلعا. ول 1930-1937 جىلدار ارالىعىندا قازاق اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارى, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ حالىق كوميسسارى, قازاتكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مىندەتتەرىن اتقارعان.
بەيسەنعالي ءابدىراحمانوۆتىڭ ءومىر جولىندا اقتاڭداق كوپ. ءبىر بەيمالىم جايت – 1933 جىلدىڭ قاراشا ايىنان 1937 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن قازاق اكسر-ءىنىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ حالىق كوميسسارى بولعان قايراتكەر سول جىلدىڭ شىلدەسىندە قىزمەتىن كەنەت وزگەرتىپ, رەسپۋبليكالىق «مال دايىنداۋ» كەڭسەسىنە اۋىستىرىلىپتى. ودان كەيىنگى ءومىربايانىن «1937-1945 جىلدارى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە قىزمەت اتقارعان. 1945 جىلى دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى زەينەتكەرلىككە شىققان» دەپ ەكى اۋىز سوزبەن تۇيىندەي سالىپتى.
«الاش. الاشوردا» ەنتسيكلوپەدياسىندا بەيسەنعالي ءابدىراحمانوۆتىڭ ازامات سوعىسى كەزىندە ح.ساعىندىقوۆپەن بىرگە ەلدى تەكەتىرەسكە تۇسكەن كۇشتەردەن قورعايتىن قورعانىس كوميتەتىن قۇرعانى, 70 ادامنان تۇراتىن حالىق جاساعىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىسقانى ايتىلادى.
الاش قوزعالىسىندا بەيتاراپ اۋىل ينتەلليگەنتسياسى قۇرامىندا بىرگە بولدى دەلىنەتىن مولداعالي جولدىباەۆ, جاقۋ نياروۆ, ۇمبەت جامانوۆ, وراز يساەۆ, حالەن ساعىندىقوۆتار 1937-ءنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنىندە قۋدالانىپ, اتىلىپ, سوتتالىپ كەتكەندە, بەيسەنعالي ءابدىراحمانوۆتىڭ قالاي امان قالعانى بەلگىسىز. ومىربايانىنداعى اقتاڭداقتارعا قاراعاندا ول دا قۋدالانۋى, ءىستى بولۋى ابدەن مۇمكىن.
ءبىز جاقىندا باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن بەيسەنعالي ءابدىراحمانوۆتىڭ 1923 جىلدىڭ باسىندا ءوز قولىمەن تولتىرعان ءومىربايانىن جانە فوتوسۋرەتىن تاۋىپ الدىق. بۇل كەزدە ول ورال گۋبەرنياسى ورال ۋەزدىك-قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىندە بولعان ەكەن.
وقىرمان نازارىنا بۇرىن باسپا بەتىن كورمەگەن وسى ءومىربايان مەن فوتوسۋرەتتى ۇسىنامىز:
«مەن بەيسەنعالي ءابدىراحمانوۆ, 31 جاستامىن, ورال گۋبەرنياسى ورال ۋەزىندەگى جۇبانىشكول بولىسىنىڭ №2 اۋىلىندا تۋدىم, ۇلتىم قازاق.
مەنىڭ اكەم ءابدىراحمان تاستەمىروۆ (تاعى ءبىر اتى – ابەن قالماقوۆ, قازاق داستۇرىندە, اسىرەسە ايەلدەر كۇيەۋىنىڭ جاقىن تۋىستارىنا ءتۇرلى ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ات قويادى) 63 جاستا, ناعىز كەدەي قارا شارۋانىڭ تۇقىمى, بۇكىل ءومىرىن ورال ۋەزى شاعان بولىسىنا (بۇرىنعى سكۆوركين ستانساسىنا) قاراستى بوگاتسك كەنتىندەگى كازاكتارعا جالدانىپ, مال باعىپ وتكەرگەن. ونىڭ اكەسى, مەنىڭ اتام تاستەمىر دە وسى كاسىپتە ولە ولگەنشە جۇرگەن ەكەن. مەن 7 جاسقا كەلگەندە اكەم جۇزبە بالىقشى كاسىبىنە كەتىپ, ءبىز انامىزبەن بىرگە كازاكتاردا باقتاشىلىقتا قالا بەردىك. مەن سول جەردە جاسىم وسكەن سايىن جۇمىسىم دا كوبەيىپ, اۋەلى – لاق, كەيىن – بۇزاۋ, ودان سوڭ سيىر باقتىم. سول كەزدەرى قىستا ورىكتىكول-جۇبانىشكول ءبىر سىنىپتىق ۋچيليششەسىندە وقىدىم. بىراق ول مەكتەپتى بىتىرمەي, ورال قالاسىنداعى تومەنگى قولونەر ۋچيليششەسىنە ءتۇستىم. ءسويتىپ, 1907 جىلى كۋرستى ءبىتىرىپ, ات ابزەلدەرىن جاسايتىن شەبەردىڭ كومەكشىسى ماماندىعىن الىپ شىقتىم. الايدا بۇل ماماندىعىما ساي جۇمىستى قالادان دا, دالادان دا تاپپادىم. ءسويتىپ, 1907 جىلدىڭ جازىندا باعىمدى سىناپ كورمەك بولىپ, اكەممەن بىرگە ورىنبور قالاسىنا, مۇعالىمدەر مەكتەبىنە كەلدىك. بىراق ءبىز قابىلداۋ ەمتيحانىنان الدەقايدا ەرتە كەلىپپىز. اكەم كۇتۋگە شاماسى كەلمەي, ماعان بار-جوعى 3 سوم قاراجاتىن قالدىرىپ, كەيىن كەتتى. مەن ارينە, ەمتيحاننان وتە الماي, قۇلاپ قالدىم. ويتكەنى ول مەكتەپكە ءتۇسۋ ءۇشىن ىقپالدى ادامنىڭ كەپىلحاتى, قولداۋى كەرەك ەدى. سونىمەن, ەلگە قايتاتىن قاراجات جوق, ورىنبورداعى كىرپىش زاۋىتىنا اك ءتۇسىرۋشى بولىپ جۇمىسقا كىردىم. ەڭبەكاقىم كۇنىنە 1 سوم بولدى. كەيىن كۇنىنە 70 تيىن ەڭبەكاقىعا كىرپىش قالاۋشى بولىپ قارا كۇزگە دەيىن ەڭبەك ەتتىم. ءسويتىپ, كۇزدە ورال قالاسىنا ورالىپ, قالالىق ۋچيليششەگە قاتىناپ, وقۋشى بولىپ قابىلداندىم. الايدا ماتەريالدىق قيىندىقتارعا بايلانىستى ول جەردە ءبىر قىستان ارى قاراي وقي المادىم.
1908 جىلى ورال تومەنگى اۋىل شارۋاشىلىق ۋچيليششەسىنە ينتەرناتتا جاتىپ وقۋشى اتاندىم. وسى ۋچيليششەنىڭ قابىرعاسىندا فەلدشەرلىك ماماندىققا دايارلاندىم. ءسويتىپ 1909 جىلدىڭ كۇزىندە ۆورونەج فەلدشەرلىك-مەديتسينالىق مەكتەبىنىڭ سىناق ەمتيحانىنان ءوتتىم. بۇل كۋرستى ستيپەنديا الىپ وقىپ, 1914 جىلى ماۋسىم ايىندا ءبىتىرىپ شىقتىم. وقىپ ءجۇرىپ, كانيكۋل كەزىندە وتباسىما كومەكتەسۋ ءۇشىن ءتۇرلى جالدامالى جۇمىستار اتقاردىم.
فەلدمەكتەپ كۋرسىن تامامداعان سوڭ سول 1914 جىلى مەنى جىمپيتى ۋەزىنىڭ قاراتوبە اۋىلىنا فەلدشەر قىزمەتىنە جىبەردى. مەن كامەن (قازىرگى تاسقالا – ق.ق.) بولىسى چەرنوياروۆ حۋتورىندا جالشىلىقتا جۇرگەن وتباسىمدى وزىممەن بىرگە قاراتوبەگە كوشىرىپ الدىم. وسى قاراتوبە كەنتىندە ۋچاسكەلىك فەلدشەر بولىپ, 1919 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزدىكسىز قىزمەت ەتتىم. وسى اۋداننىڭ 4 بولىسىنا دارىگەرلىك كومەك كورسەتىپ, جىمپيتى ۋەزىندە بولعان بارلىق وبا جانە تىرىسقاق ىندەتىن جويۋعا اتسالىستىم.
«الاشوردا ۇكىمەتى» قىزىلقوعاعا كەتكەن سوڭ مەن ءبىر جولداسىممەن – قازىرگى ركپ(ب) مۇشەسى ساعىندىقوۆپەن بىرگە قاراتوبە كەنتىندە كەڭەس ۇيىمداستىردىق, وعان كوپتەگەن ميليتسيا قىزمەتكەرىن جينادىق, ءسويتىپ, اقتار ارمياسىنان ءبولىنىپ قالعان كازاك بولىمدەرىن, شاعىن توپتاردى تۇتقىنداپ, قارۋسىزداندىرىپ, قىزىل ارمياعا تاپسىرىپ وتىردىق.
قاراتوبەگە اسكەري كوميسسار كۋلينيچ باستاعان 5 بريگادانىڭ 26 كاۆالەريالىق پولكى مەن 211 كۋرسك پولكى كەلگەن كەزدە مەنى جەرگىلىكتى توڭكەرىس كوميتەتىنىڭ (رەۆكوم) مۇشەسى ءارى حاتشىسى ەتىپ بەكىتتى. وسى جەردە 1920 جىلدىڭ 26 قاڭتارىنا دەيىن قىزمەت ەتىپ, ۋەزدىڭ رەۆكومىنىڭ شاقىرۋىمەن جىمپيتى ۋەزدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ كوميتەتىنىڭ القا مۇشەسى بولىپ بەكىتىلدىم. ءارى بورتپە سۇزەك باراگىندا فەلدشەر قىزمەتىن قوسا اتقاردىم. ودان كەيىن ۋەزدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالىپ, 1921 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنا دەيىن جۇمىس ىستەدىم. سول جىلى قىركۇيەك ايىندا قاراتوبە دارىگەرلىك ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدىم.
1920 جىلى 18 مامىردا رەسەي كوممۋنيستىك پارتياسى (بولشەۆيك) قاتارىنا ءوتتىم. 1921 جىلى قايتا سايلاۋ وتكەنگە دەيىن ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتى پرەزيديۋم مۇشەسى, ۋەزدىك ركپ (ب) پرەزيديۋم مۇشەسى, ركسم (كومسومول) ۇيىمداستىرۋ بيۋروسىنىڭ مۇشەسى, ۋەزدىك كاسىپوداق بيۋروسى مۇشەسى بولدىم. 1921 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن 1922 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن №2 قاراتوبە كومسومول ۇياسىنىڭ حاتشىسى بولدىم. 1922 جىلدىڭ مامىر-قىركۇيەك ارالىعىندا ۋەزدىك ركپ(ب) كوميتەتىنىڭ شاقىرۋىمەن قايتا سايلاۋدى وتكىزۋ ءۇشىن ۋەزدىك پارتيا كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ بيۋروسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالىپ, سوڭىنان ورال قالاسىنا اۋىستىرىلدىم. قازىرگى ۋاقىتتا 6-ۋەزدىك سەزد سايلاۋى بويىنشا ورال ۋەزدىك باسقارما ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسىمىن. وزگە پارتيادا بولعان ەمەسپىن, قىزىل ارميا قاتارىندا قىزمەت ەتكەن جوقپىن. وسى كۇنى ۋەزاتكوم پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى, ركپ (ب) ۋەزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, گۋباتكوم مۇشەسىمىن.
وسى ورايدا ايتا كەتەيىن, مەن ءوزىمدى مەديتسينا قىزمەتىندە, ياعني ءوز ماماندىعىم بويىنشا جۇمىس ىستەگەندە پايدالىراق بولار ەدىم دەپ سانايمىن, ويتكەنى اۋىلدىق جەردە جاساعان 9 جىلدىق تاجىريبەم بار عوي. ورال ۋەزدىك باسقارما ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ب.ءابدىراحمانوۆ».
الماتى قالاسىندا تۇراتىن بەلگىلى تاريحشى الماس ءجۇنىسباي بەيسەنعالي ءابدىراحمانوۆتىڭ قازاقستانداعى تۇڭعىش مەديتسينالىق ينستيتۋتتى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعاندىعىن جازادى. قالاي بولعاندا دا قاراتابان كەدەي شارۋا اراسىنان شىعىپ, ءبىلىمى مەن ەڭبەگى ارقاسىندا ۇلكەن تۇلعاعا اينالعان, قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن جەرلەسىمىزدىڭ ءومىر جولىن بۇگىنگى ۇرپاق ءبىلىپ جۇرۋگە, ۇمىتپاۋعا ءتيىس.
باتىس قازاقستان وبلىسى
