رۋحانيات • 04 اقپان، 2021

«سەن» دەپ سىزگە نە دەيىن...

179 رەت كورسەتىلدى

ينتەرنەتتە ءبىر اۆتور: ء«سىز» دەپ سويلەۋ ادامداردىڭ اراسىن الشاقتاتىپ، ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمىن ازايتادى. ونداي سۋ­بور­­ديناتسيا اتا-انا مەن بالا اراسىندا بول­ماۋى كەرەك. بالا ونداي كەزدە بەيسانالى تۇردە اتا-اناسىن بوتەن ادام رەتىندە قابىل­دايدى. سوندىقتان بالا اتا-اناسىنا ء«سىز» دەمەي، «سەن» دەپ سويلەۋى كەرەك، ء«سىز» دەپ تانى­مايتىن بوتەن ادامعا نەمەسە اسا قۇر­مەتتى ۇلكەن ادامدارعا عانا ايتىلادى» دەيدى. مۇنى وقىپ، جىلارىمىزدى نە كۇ­لەرىمىزدى بىلمەدىك.

وكىنىشتىسى، الەۋمەتتىك جەلىدە وسى تاقى­لەتتەس پىكىرلەر تولىپ جاتىر. بولات بەك ەسىم­دى ازامات: ء«بىزدىڭ جاقتا ءبارى اتا-اناسىنا «سەن» دەپ سويلەيدى، بۇل ءوزىمسىنۋ، جاقسى كورۋ، جاقىن تارتۋدىڭ بەلگىسى. بۇل رەتتە باسقا ۆاريانتتار ادامنىڭ ميىنا كەلمەيدى. سىرتتىڭ ادامىنا بولماسا...» دەسە، انار مۇستافينا: «جالپى بوتەن ادامدارعا ء«سىز» دەپ سويلەۋ دۇرىس. بىراق اتا-اناڭمەن «سەن» دەپ سويلەگەن دۇرىسىراق دەپ ويلايمىن.  ء«سىز» دەپ تۇرىپ، وعان ىشكى بار دۇنيەڭدى، رەنىشىڭدى ايتا المايتىن سياقتىسىڭ. بىلمەيمىن، مەن ءوزىم «سەن» دەپ سويلەپ، ولارمەن قۇربى-قۇر­داستاي اڭگىمەلەسىپ، ەركەلەپ جۇرە بەرە­مىن. بىراق بۇل سىي­لاما­عاندىقتى بىلدىرمەيدى» دەپ پىكىر جازىپتى.

مۇندايدا بۇقار جىراۋدىڭ: «سىيلاعان­نان نە پايدا، ءسىزدى قويىپ، «سەن» دەسە» دەگەن تامسىلىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. ماعجان اقىن: «سەن» دەپ سىزگە نە دەيىن، تامۇقتا ماڭگى كۇيىڭىز!» دەپ، وكپە-نازدىڭ ءوزىن مادەنيەتتى قالىپقا سىيعىزىپ، «سەن» دەۋ تامۇقتان بەتەر اۋىر ءسوز ەكەنىنە دەن قويعىزادى. ال شورتانباي قاناي ۇلى: «سەن دەمەك قيىن ەمەس پە، بۇرىنعى تۋعان ۇلكەنگە؟» دەپ جىرلاسا، مايلىقوجا اقىن ءبىر تولعاۋىندا: «بولار ەلدىڭ بالاسى ءبىرىن-ءبىرى ءسىز دەگەن، بولماس ەلدىڭ بالاسى ءبىرىن-ءبىرى كۇندەگەن» دەپ ونەگەلى وسيەت ارنادى. قازاقى تاربيەنىڭ تۇپكى يدەياسى قاشاندا ۇلكەنگە قۇرمەت، كىشىگە ىزەت كورسەتە ءبىل دەگەن ادەپكە بارىپ تىرەلەتىنى سودان. قازان توڭكەرىسىنەن بۇرىن قازاقتىڭ بار بالاسى الدىمەن، اتا-اناسىنا، ودان قالدى وزىنەن جاسى ۇلكەندەردىڭ بارىنە ء«سىز» دەپ سىپايى تۇردە ءتىل قاتسا، كەڭەس كەزىندە سالت-سانامىز تۇرپايىلانىپ، وزگە مادەنيەتتىڭ قانجىعاسىنا قالاي وڭ­گەرىلىپ كەتە بارعانىمىزدى بايقاماي دا قالدىق. وزىنەن جاسى كىشى ادامنىڭ وزىنە «سەن» دەپ سويلەمەي، باۋىرىم، شىراعىم، قالقام، قار­عام دەپ، ت.ت. وسىنداي قاراتپا سوزدەردى قارىم-قاتىناس ادەبى رەتىندە قا­لىپ­تاستىرعان حا­لىق­تىڭ قازىرگى ۇرپاعى بۇل سوزدەردىڭ كەيدە ءمان-ماعىناسىن تولىق ۇعۋدان قالىپ بارادى. جالپى «سەن» دەپ سويلەۋ ءاۋ باستا قايدان، قالاي كەلگەن دەگەنگە توقتالساق، تاريحتىڭ تۇبىنە تەرەڭ باتىپ كەتۋىمىز مۇمكىن. بۇل رەتتە ماماندار العا تارتقان مىناداي تاريحي دەرەكتى مىسالعا كەلتىرسەك جەتكىلىكتى: «1794 جىلى مەملەكەتتىك توڭكەرىس ارقىلى بيلىككە قول جەتكىزگەن فرانتسۋز «قىزىل كوممۋنارلارى» كوممۋنيستەرىنىڭ العاشقى زاڭدارىنىڭ ءبىرى ء«سىزدى» «سەن» دەگەن سوزگە الماستىرىپ، ال «مىرزانى» «ازامات» دەپ وزگەرتۋ بولدى. ءبىر-بىرىنە «سەن»، «ازامات» دەپ ايتۋدان باس تارتقاندار ەلدىڭ قاس جاۋى رەتىندە پاريج الاڭىندا باستارى شابىلدى». قازاق قوعامىنا «سەن» دەگەن ۇعىم كەڭەس زامانىندا ورىس مەكتەپتەرىن بىتىرگەندەردەن كەلدى. كەڭەستەر وداعى قۇرىلماي تۇرعاندا ونداي ءسوز اۋزىنان شىعىپ كەتكەن ادام ادەپسىز، كور­گەنسىز سانالعان. «سەن» دەپ سويلەۋ جاسى ۇل­عايعان كىسىگە ءتىل تيگىزۋ، سىيلاماۋ دەپ ەسەپ­­­تەلگەن. سول سەبەپتى حالقىمىز ء«سىز-ءبىز» دەس­­كەن سىيلاستىقتى «سەننىڭ» سەڭى شا­يىپ كەتپەۋىنە باسا ءمان بەرگەن. ء«سىزدىڭ» ار جاعىنان بالانىڭ اتا-اناعا، ەل-جۇرتىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى، قۇرمەتى مەن ىزەتى سەزىلسە، «سەننىڭ» ارتىنان دورەكىلىك، وكتەمدىك پەن كەۋدەمسوقتىق ىزعارى ەسەتىنىن بايىپتى باعامداعان. پۋش­كيندى عالامات ساناساق تا، «پروستوە – ۆى، چۋدەسنوە – تى» دەگەنى قازاقى مەنتاليتەتپەن تاربيەلەنگەن ساناعا سايكەس كەلمەيدى. ء«ار ەلدىڭ سالتى باسقا، يتتەرى قارا قاسقا» دەمەكشى، الەمدە ء«سىز» دەپ سىزىلىپ تۇرعانىڭىزدى سىيلاستىق دەپ قابىلدامايتىن، ۇناتپايتىن حالىقتار دا بار دەپ ەستىپ جاتىرمىز. بۇل ءوز الدىنا بولەك اڭگىمەگە ارقاۋ بولاتىن تاقىرىپ شىعار. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز، ۇلتتىق بولمىسىمىز بەن سالت-سانامىزدى، ءتول مادەنيەتىمىزدىڭ ەرەكشەلىگى مەن سىيلاستىققا قۇرىلعان قارىم-قاتىناسىمىزدى ساقتاپ قالۋعا ءمان بەرمەسەك، قازاقتىڭ بۇكىل اعزاسى بوتەننىڭ ناسيحاتىنا بەيىمدەلىپ، بايىرعى ساباسىنا تۇسۋگە اسىقپاي، بەيقام جاتا بەرۋى مۇمكىن. جوعارىداعى مىسالدار اتا-بابا جولىنان اداسىپ، باسقا سۇرلەۋگە ءتۇسىپ كەتكەن وندايلاردىڭ قاراسى قازىردىڭ وزىندە ارامىزدا از ەمەس ەكەنىن اڭعارتىپ قالادى. تاربيەدەگى وسى اقاۋعا كوڭىل بۇراتىن كەز كەلدى. بولماسا ۇلى اكەسىنە، قىزى شەشەسىنە وكتەم داۋىسپەن «سەن» دەپ سويلەپ تۇرسا، نەسى جاقسى؟!

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار