وردالى وتىز مىڭ

قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاستەرلى قارا­شا­ڭى­راعى,­ باس باسىلىمنىڭ وتىز مىڭىنشى سانىنىڭ ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋىن ءساتتى سايكەستىك دەپ قابىلدادىق. ءاربىر ون مى­ڭىن­شى سانىندا ءبىر ءداۋىر الماسىپ, توتىداي تۇرلەنگەن زاماننىڭ ءتۇر-ءتۇسى وزگەردى. ايتۋعا جەڭىل بولعانىمەن, بۇل – عاسىردان دا ۇزاق جول. ارينە, وقىرماننىڭ تالعامى مەن ۋاقىتتىڭ تالابى ۇدەسىنەن ۇزدىكسىز شىعىپ وتىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ەلدى ەلەڭدەتكەن تولعاقتى تۇيتكىلدەر مەن وتكىر, وزەكتى ماسەلەلەردى, ساليقالى, سال­­ماق­­تى دۇنيەلەردى قاسيەتتى قالام ارقى­لى كوتەرىپ, ماڭگىلىك جازبا ەتۋگە تىرى­­سىپ جۇرگەن اقپاراتتىڭ اقمىلتىق مايت­ال­ماندارىنىڭ ماڭداي تەرى.

ەل باسىنا تونگەن زار زاماننىڭ دا, ساۋلەسىن شاشىپ, نۇرىن توككەن اراي­لى شاقتاردىڭ دا قايتالانباس قاعيدا­لارىن قالپىن بۇزباي وقىرمانىنا جەت­كىزگەن باسىلىم بەتتەرىندە زاماننىڭ زاڭ­عارى اتانعان ۇلى تۇلعالاردىڭ وشپەس قول­تاڭ­بالارى, ۋاقىت اعىمىنداعى ورىن العان وقيعالار, ىزگىلىك پەن ءىلتيپاتتىڭ كورىنىسىن كەس­تەلەيتىن كوركەم دۇنيەلەر توعىسىپ, جاڭ­عىرىعى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, ساناسىنا ورنىقتى.

اتا باسىلىمنىڭ العاشقى سانى ورىن­بوردا «قازاق» گازەتىنىڭ باسپا­حانا­سىن­دا جارىق كورگەندە جاتتىڭ قاباعىنا جاۋ­تاڭ­داعان جۇرتتىڭ سۇيىسپەنشىلىگى ەرەكشە بولدى. ودان كەيىن «ەڭبەكشى قازاق» اتا­­نىپ تۇرعان تۇستا 1927 جىلى مى­ڭىن­­­شى ءنومىرى اراب قارپىمەن شىعىپ­تى. قۇت­­تى شاڭىراعىنا الاش ارىستارىن توپ­­­تاس­تىرعان گازەتتىڭ ول كەزەڭى حالىق­­قا قازاق اتاۋىن قايتارىپ بەرۋمەن ماڭگى ەستە قالدى. باسشىلارى مەن قا­لام ۇس­تا­عان قىز­­مەتكەرلەرى قىزىل قىر­عىن­نىڭ, ستا­لين­­دىك سولاقاي ساياسات­تىڭ قۇر­با­نى بول­عان با­سىلىمنىڭ ون مىڭىن­شى سانى سو­عىس­تان كەيىنگى جىلىمىق جىل­دار­عا, ۇلت­تىق ادە­بيەت پەن مادەنيەت قايتا گۇل­دەپ, ەل رۋحى ءبىر تىنىس العان كەزگە تۋ­را كەلىپتى. وسى­لاي­شا, 1956 جىلى 13 مامىردا «سوتسيا­ليس­تىك قازاقستان» جاڭا سانىن وقىرمانعا ۇسىندى.

جيىرما مىڭىنشى سانى كەشەگى كە­ڭەس وكىمەتىنىڭ ىرگەسى سوگىلەر تۇستا, اراي­لى ازات­تىقتىڭ قارساڭىندا حالىققا جول تارت­تى. ەگەمەندىك پەن ەركىندىكتى ەلگە سۇ­يىن­شىلەگەن, «ازاتتىق, تەڭدىك» ۇرانى­مەن شىعا باستاعان گازەتتىڭ اتاۋى دا, ماز­مۇنى دا وزگەردى. بوداندىق قامىتىن شەشىپ, بوستاندىققا قادام جاسادى. جاي­ناق تۋىندىلارمەن قۋانتىپ, ۇلى وقي­عا­لارىن, ءوز قوعامىنىڭ اششىسى مەن تۇششى­سىن, سىنى مەن سىمباتىن, شىنى مەن شىرعالاڭىن تاسپالادى. ەلدىكتى ەڭسەلى ەتكەن ەرەن ەڭبەكتىڭ جارشىسىنا اينالدى. تاۋەل­سىزدىكتى تۇعىرلى ەتكەن تاۋەكەلمەن ارقا تورى­نە بەت تۇزەپ, بوستان ەلدىڭ باسالقى سوزىنە, ءباتۋالى بايلامىنا, باس باسىلىمى­نا بالاندى. سوندىقتان بولسا كەرەك, ۇلى جەڭىستەر مەن جەتىستىكتەردى شە­جى­رە ەتىپ قاتتاپ, ايرىقشا بەدەرلەپ كەلە جات­قان باسىلىمعا قۇرمەت ازايعان ەمەس. ەلبا­سىنىڭ: «جاڭالىقتى  جۇرتشىلىققا جەدەل ءəرى شىنايى تۇردە جەتكىزىپ, ەگەمەن ەلى­مىزدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىن قالىڭ وقىر­مان اراسىندا بايىپتى ناسيحاتتاپ, ەل شەجى­رەسىن قاعازعا حاتتاعان بايىرعى باسى­لىم­نىڭ بەدەلى əردايىم بيىك» دەپ جازىپ, ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ: «ەگەمەن قازاقستان» əۋەل باستان ۇلت­تىق مۇددەنى, ەلدىك مۇراتتى جəنە رۋحاني قۇن­دىلىقتارىمىزدى دəرىپتەپ, قازاق ءباس­پا­سوزىنىڭ قاراشاڭىراعىنا اينالدى» دەپ جو­عارى باعاسىن بەرۋى – سونىڭ جارقىن ايعاعى.

ەندى ەركىندىكتىڭ سامالى ەسكەنىنە 30 جىل تولعان شاقتا 30000-ىنشى ءنومىرىن وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىرعان بايىرعى باسىلىم جالىندى جاستارمەن جاڭارىپ, جاڭا جۇزجىلدىققا قادام باستى. ساننىڭ سيقىرىنا سەنگەن ىرىمشىل حالىقپىز عوي, بۇل وردالى ساننىڭ 21 جىلدىڭ 21 نومىرىنە سايكەس كەلگەنىن دە جاقسىلىققا بالاپ وتىرمىز. ويتكەنى عاسىر ەڭسەرىپ, ەلمەن ەگىز جاساعان «ەگەمەن» بيىل ىرىلەنىپ, ىرگەسى كەڭىپ, باسقا باسىلىمداردى باۋىرىنا باسىپ, قاناتىنىڭ استىنا الماق. وقىرمانى كوبەيىپ, اۋقىمى ارتا تۇسكەن باسىلىم ءۇشىن بۇل دا ءبىر باعىنعان بەلەس بولارى انىق.

وتىز دەمەكشى, بيىل وتىز ءۇش جىلدان بەرى مىزعىماي تۇرعان كورسەتكىش جاڭا­رىپ, ءبىر جىلدا تۋعان بالالاردىڭ سانى جونىنەن رەكورد جاڭاردى. بۇل تاريحي وقيعا. بيىلعى ساناقتا دا حالقىمىزدىڭ سانى ءوسىپ, سونىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ قاتارى 80 پايىزعا جەتەدى دەگەن ۇكىلى ءۇمىت بار. بۇل الدىمەن قازاق وقىرمانى كوبەيەدى دەگەن ءسوز. ويلى وقىرماندارى ارتقان سايىن ءالى تالاي وردالى وتىز مىڭدىقتى ارتقا تاستارىمىز ءسوزسىز.